# Γενετικός κώδικας και μετάφραση

> Κωδικόνια, tRNA, ριβοσώματα: από την αλληλουχία στην πρωτεΐνη.

Βιολογία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/translation

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τα χαρακτηριστικά του γενετικού κώδικα: τριπλέτα, συνεχής, μη επικαλυπτόμενος, εκφυλισμένος, σχεδόν καθολικός.
- Να περιγράφεις τον ρόλο του mRNA, των tRNA και των ριβοσωμάτων στην έναρξη, την επιμήκυνση και τη λήξη της μετάφρασης.
- Να βρίσκεις σε ένα δίκλωνο τμήμα DNA την κωδική αλυσίδα, το κωδικόνιο έναρξης και το κωδικόνιο λήξης, και να γράφεις την αλληλουχία των αμινοξέων.
- Να γράφεις αντικωδικόνια με σωστό προσανατολισμό και να υπολογίζεις αμινοξέα και κωδικόνια από το μήκος ενός mRNA.

## Από τέσσερα γράμματα σε είκοσι

Το mRNA είναι γραμμένο με τέσσερα «γράμματα», τις βάσεις A, U, G, C. Οι πρωτεΐνες με είκοσι, τα αμινοξέα. Η **μετάφραση** είναι το πέρασμα από τη μία γλώσσα στην άλλη, και ο «λεξικός» κανόνας που την κάνει δυνατή είναι ο **γενετικός κώδικας**.

## Ο γενετικός κώδικας

Αν κάθε βάση αντιστοιχούσε σε ένα αμινοξύ, θα κωδικοποιούνταν μόνο τέσσερα. Με δύο βάσεις, $4^2 = 16$: πάλι λίγα. Με τρεις, $4^3 = 64$: αρκετά. Ο κώδικας είναι λοιπόν **κώδικας τριπλέτας**: κάθε τριάδα διαδοχικών βάσεων του mRNA, το **κωδικόνιο**, αντιστοιχεί σε ένα αμινοξύ ή σε σήμα λήξης.

Τα χαρακτηριστικά του:

- **Συνεχής**: το mRNA διαβάζεται χωρίς κενά, κωδικόνιο μετά από κωδικόνιο.
- **Μη επικαλυπτόμενος**: κάθε βάση ανήκει σε ένα μόνο κωδικόνιο.
- **Εκφυλισμένος**: τα περισσότερα αμινοξέα κωδικοποιούνται από περισσότερα από ένα κωδικόνια. Από τα $64$ κωδικόνια, τα $61$ αντιστοιχούν σε αμινοξέα, ενώ τα αμινοξέα είναι μόνο $20$.
- **Σχεδόν καθολικός**: τα ίδια κωδικόνια σημαίνουν τα ίδια αμινοξέα σχεδόν σε όλους τους οργανισμούς. Οι λίγες εξαιρέσεις αφορούν κυρίως το DNA των μιτοχονδρίων.
- **Κωδικόνιο έναρξης** είναι το **AUG**, που κωδικοποιεί και τη μεθειονίνη. **Κωδικόνια λήξης** είναι τα **UAA**, **UAG** και **UGA**, που δεν αντιστοιχούν σε κανένα αμινοξύ.

Επειδή ο κώδικας είναι συνεχής και μη επικαλυπτόμενος, το **πού** αρχίζει η ανάγνωση έχει σημασία. Το ίδιο mRNA, διαβασμένο από μία βάση πιο δεξιά, δίνει εντελώς άλλα κωδικόνια. Το AUG ορίζει το **πλαίσιο ανάγνωσης**.

Τα κωδικόνια που θα χρειαστείς σε αυτή την ενότητα:

| Κωδικόνιο     | Αμινοξύ                      | Κωδικόνιο | Αμινοξύ                |
| ------------- | ---------------------------- | --------- | ---------------------- |
| AUG           | μεθειονίνη (Met), **έναρξη** | GCU, GCA  | αλανίνη (Ala)          |
| UUU, UUC      | φαινυλαλανίνη (Phe)          | CAU       | ιστιδίνη (His)         |
| CCU, CCC, CCG | προλίνη (Pro)                | GGC       | γλυκίνη (Gly)          |
| UGG           | τρυπτοφάνη (Trp)             | GAA       | γλουταμινικό οξύ (Glu) |
| AAA, AAG      | λυσίνη (Lys)                 | CUU       | λευκίνη (Leu)          |
| UAA, UAG, UGA | **λήξη**                     |           |                        |

Στα θέματα το πεπτίδιο γράφεται συχνά με τις συντομογραφίες, από το αμινικό άκρο: `H₂N-Met-Pro-Lys-COOH`. Είναι το ίδιο με «μεθειονίνη – προλίνη – λυσίνη».

## Οι συντελεστές

**Το mRNA.** Δεν μεταφράζεται ολόκληρο. Πριν από το κωδικόνιο έναρξης υπάρχει η **5΄ αμετάφραστη περιοχή**, που περιέχει την αλληλουχία με την οποία το mRNA προσδένεται στο ριβόσωμα. Μετά το κωδικόνιο λήξης υπάρχει η **3΄ αμετάφραστη περιοχή**. Ανάμεσά τους, από το AUG ως και το κωδικόνιο λήξης, είναι η **κωδική περιοχή**.

**Τα tRNA.** Κάθε tRNA έχει σε μια θέση του μια τριάδα βάσεων, το **αντικωδικόνιο**, και στο 3΄ άκρο του προσδένει **ένα συγκεκριμένο αμινοξύ**. Το αντικωδικόνιο είναι **συμπληρωματικό και αντιπαράλληλο** προς ένα κωδικόνιο. Τη σύνδεση κάθε tRNA με το σωστό αμινοξύ την κάνουν ειδικά ένζυμα. Το tRNA είναι ο «διερμηνέας»: με τη μία του άκρη «διαβάζει» το κωδικόνιο, με την άλλη φέρνει το αμινοξύ που του αντιστοιχεί.

**Τα ριβοσώματα.** Αποτελούνται από rRNA και πρωτεΐνες, σε δύο υπομονάδες, μια **μικρή** και μια **μεγάλη**, που ενώνονται μόνο κατά τη μετάφραση.

## Τα τρία στάδια

**Έναρξη.** Το mRNA προσδένεται με την 5΄ αμετάφραστη περιοχή του στη μικρή υπομονάδα του ριβοσώματος. Το tRNA που μεταφέρει μεθειονίνη, με αντικωδικόνιο `3΄-UAC-5΄`, ζευγαρώνει με το κωδικόνιο έναρξης AUG. Μετά προσδένεται και η μεγάλη υπομονάδα, και το ριβόσωμα είναι πλήρες.

**Επιμήκυνση.** Ένα δεύτερο tRNA, με αντικωδικόνιο συμπληρωματικό προς το επόμενο κωδικόνιο, έρχεται με το αμινοξύ του. Ανάμεσα στα δύο αμινοξέα σχηματίζεται **πεπτιδικός δεσμός**. Το ριβόσωμα μετακινείται **κατά ένα κωδικόνιο** προς το 3΄ άκρο του mRNA, το πρώτο tRNA απελευθερώνεται χωρίς αμινοξύ, και η διαδικασία επαναλαμβάνεται. Η πολυπεπτιδική αλυσίδα μεγαλώνει από το **αμινικό** προς το **καρβοξυλικό** άκρο.

Ένας κύκλος της επιμήκυνσης, βήμα βήμα:

1. Ένα tRNA με το σωστό αντικωδικόνιο ζευγαρώνει με το επόμενο κωδικόνιο.
2. Η αλυσίδα που ήδη υπάρχει συνδέεται με πεπτιδικό δεσμό με το νέο αμινοξύ.
3. Το ριβόσωμα προχωρά ένα κωδικόνιο προς το 3΄, και το άδειο tRNA φεύγει.

Κάθε κύκλος προσθέτει **ένα** αμινοξύ και **έναν** πεπτιδικό δεσμό. Τα tRNA που φεύγουν δεν χάνονται: ξαναφορτώνονται με το ίδιο αμινοξύ και ξαναχρησιμοποιούνται.

**Λήξη.** Όταν το ριβόσωμα φτάσει σε κωδικόνιο λήξης, δεν υπάρχει tRNA που να του αντιστοιχεί. Προσδένονται πρωτεΐνες που λέγονται **παράγοντες απελευθέρωσης**, η πολυπεπτιδική αλυσίδα απελευθερώνεται, και οι υπομονάδες του ριβοσώματος αποχωρίζονται.

Ένα mRNA μεταφράζεται συνήθως **ταυτόχρονα από πολλά ριβοσώματα**, που το διατρέχουν το ένα πίσω από το άλλο. Το σύνολο λέγεται **πολύσωμα**, και έτσι από ένα mRNA προκύπτουν σε λίγο χρόνο πολλά μόρια πρωτεΐνης. Μετά τη μετάφραση, η αλυσίδα αναδιπλώνεται στη στερεοδιάταξή της· συχνά η αρχική μεθειονίνη αφαιρείται, και η πρωτεΐνη μπορεί να τροποποιηθεί περαιτέρω.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Διάβασε το mRNA*

## Τι μετράς στη μετάφραση

Για μια πολυπεπτιδική αλυσίδα με $n$ αμινοξέα, πριν από οποιαδήποτε τροποποίηση:

| Τι μετράς                                      | Πόσα                                       |
| ---------------------------------------------- | ------------------------------------------ |
| κωδικόνια στην κωδική περιοχή, μαζί με τη λήξη | $n + 1$                                    |
| νουκλεοτίδια της κωδικής περιοχής              | $3(n + 1)$                                 |
| νουκλεοτίδια όλου του ώριμου mRNA              | $3(n + 1)$ + τις δύο αμετάφραστες περιοχές |
| πεπτιδικοί δεσμοί                              | $n - 1$                                    |
| μόρια νερού που ελευθερώνονται                 | $n - 1$, ένα για κάθε πεπτιδικό δεσμό      |
| μόρια tRNA με αμινοξύ που χρησιμοποιούνται     | $n$                                        |

Με πολύσωμα $k$ ριβοσωμάτων, που ολοκληρώνουν από μία αλυσίδα το καθένα, όλα τα παραπάνω πολλαπλασιάζονται επί $k$, εκτός από το mRNA: είναι **ένα**.

Δύο παγίδες. Το κωδικόνιο λήξης μετράει στα νουκλεοτίδια, αλλά δεν δίνει αμινοξύ. Και αν σου πουν ότι η αρχική μεθειονίνη αφαιρείται, η ώριμη πρωτεΐνη έχει ένα αμινοξύ λιγότερο, ενώ το mRNA μένει ίδιο.

> **Κλειδί**
>
> Σε ένα δίκλωνο τμήμα DNA, για να βρεις ποια αλυσίδα είναι η κωδική και ποιο πεπτίδιο κωδικοποιεί:
>
> 1. Διάβασε **και τις δύο** αλυσίδες από το **5΄ προς το 3΄** και ψάξε το **ATG**: στην κωδική αλυσίδα, το ATG αντιστοιχεί στο AUG του mRNA.
> 2. Από κάθε ATG, χώρισε σε τριάδες και ψάξε **στο ίδιο πλαίσιο** ένα από τα TAA, TAG, TGA.
> 3. Η κωδική αλυσίδα είναι αυτή όπου το ATG ακολουθείται, στο ίδιο πλαίσιο, από κωδικόνιο λήξης.
> 4. Γράψε τα αμινοξέα από το ATG ως το κωδικόνιο πριν από τη λήξη.
>
> Περισσότερα, με εσώνια, με πεπτίδιο που δίνεται και με άγνωστα άκρα, στην ενότητα «Αλληλουχίες DNA: η μέθοδος».

> **Πρόσεχε**
>
> Το αντικωδικόνιο γράφεται κι αυτό με άκρα, και εδώ γίνονται τα περισσότερα λάθη. Για το κωδικόνιο `5΄-GCA-3΄`, το αντικωδικόνιο είναι `3΄-CGU-5΄`, δηλαδή, γραμμένο από το 5΄, `5΄-UGC-3΄`. Αν γράψεις «CGU» χωρίς άκρα, η απάντηση είναι ελλιπής· αν γράψεις `5΄-CGU-3΄`, είναι λάθος.

> **Θυμήσου**
>
> - **Κώδικας**: τριπλέτας, συνεχής, μη επικαλυπτόμενος, εκφυλισμένος, σχεδόν καθολικός.
> - **Έναρξη** AUG (μεθειονίνη). **Λήξη** UAA, UAG, UGA.
> - mRNA: **5΄ αμετάφραστη περιοχή** → κωδική περιοχή (AUG … λήξη) → **3΄ αμετάφραστη περιοχή**.
> - **tRNA**: αντικωδικόνιο συμπληρωματικό και αντιπαράλληλο προς το κωδικόνιο· ένα συγκεκριμένο αμινοξύ.
> - Ριβόσωμα: μικρή + μεγάλη υπομονάδα· κινείται **5΄→3΄** στο mRNA· η αλυσίδα χτίζεται από το αμινικό άκρο.
> - **Πολύσωμα**: πολλά ριβοσώματα στο ίδιο mRNA.
> - $n$ αμινοξέα: $n + 1$ κωδικόνια, $n - 1$ πεπτιδικοί δεσμοί και μόρια νερού, $n$ tRNA με αμινοξύ.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Το παρακάτω τμήμα DNA κωδικοποιεί ένα μικρό πεπτίδιο: 5΄-TGCTATTTCCACGGAAACATGC-3΄ και απέναντι 3΄-ACGATAAAGGTGCCTTTGTACG-5΄. Βρες την κωδική αλυσίδα και την αλληλουχία των αμινοξέων.

1. Διαβάζω την πάνω αλυσίδα από το 5΄ και ψάχνω ATG. Υπάρχει ένα κοντά στο τέλος: `…AAC ATG C-3΄`. Μετά από αυτό απομένει μία μόνο βάση, άρα δεν υπάρχει κωδικόνιο λήξης. Η πάνω δεν μπορεί να είναι η κωδική.
2. Διαβάζω την κάτω αλυσίδα **από το 5΄ άκρο της**, δηλαδή από δεξιά προς τα αριστερά:

   `5΄-GCATGTTTCCGTGGAAATAGCA-3΄`

   Υπάρχει ATG στην τρίτη θέση. Χωρίζω σε τριάδες από εκεί: `ATG TTT CCG TGG AAA TAG CA`. Το TAG είναι κωδικόνιο λήξης, στο ίδιο πλαίσιο.
3. Η κάτω αλυσίδα είναι η **κωδική** και η πάνω η μεταγραφόμενη. Το mRNA περιέχει `5΄-…AUG UUU CCG UGG AAA UAG…-3΄`.
4. Με τον πίνακα: **μεθειονίνη – φαινυλαλανίνη – προλίνη – τρυπτοφάνη – λυσίνη**. Πέντε αμινοξέα, με τη μεθειονίνη στο αμινικό άκρο.

### Παράδειγμα 2: Ένα ώριμο mRNA έχει \$1\\,200\$ νουκλεοτίδια. Η 5΄ αμετάφραστη περιοχή του έχει \$60\$ και η 3΄ αμετάφραστη \$237\$. Από πόσα αμινοξέα αποτελείται η πολυπεπτιδική αλυσίδα, πριν από οποιαδήποτε τροποποίηση;

1. Κωδική περιοχή, από το AUG ως και το κωδικόνιο λήξης:
   $$
   1\,200 - 60 - 237 = 903
   $$
   νουκλεοτίδια.
2. Κωδικόνια: $903 : 3 = 301$.
3. Το τελευταίο είναι κωδικόνιο λήξης και δεν δίνει αμινοξύ. Η αλυσίδα έχει $300$ αμινοξέα, με $299$ πεπτιδικούς δεσμούς.

### Παράδειγμα 3: Σε ένα γονίδιο, μια αλλαγή μίας βάσης μετατρέπει το κωδικόνιο CCU του mRNA σε CCC. Σε ένα άλλο, μια αλλαγή μετατρέπει το AAA σε UAA. Τι συμβαίνει στην πρωτεΐνη σε κάθε περίπτωση;

1. Το CCU και το CCC κωδικοποιούν και τα δύο **προλίνη**. Ο κώδικας είναι εκφυλισμένος, και η πρωτεΐνη μένει **ίδια**.
2. Το AAA κωδικοποιεί λυσίνη, ενώ το UAA είναι **κωδικόνιο λήξης**. Η μετάφραση σταματά σε αυτό το σημείο.
3. Στη δεύτερη περίπτωση η πρωτεΐνη βγαίνει **μικρότερη**, χωρίς όλα τα αμινοξέα μετά από αυτό το σημείο, και συνήθως δεν λειτουργεί. Μια αλλαγή μίας βάσης μπορεί να μην κάνει τίποτα ή να καταστρέψει την πρωτεΐνη, ανάλογα με το πού θα πέσει. Αυτό θα το δεις αναλυτικά στις μεταλλάξεις.

### Παράδειγμα 4: Να περιγράψεις τον ρόλο του tRNA με αντικωδικόνιο 5΄-CAU-3΄ στην έναρξη της μετάφρασης. Γιατί η μεθειονίνη βρίσκεται στο αμινικό άκρο κάθε νεοσυντιθέμενης πολυπεπτιδικής αλυσίδας;

1. Το αντικωδικόνιο `5΄-CAU-3΄`, γραμμένο ανάποδα, είναι `3΄-UAC-5΄`. Είναι συμπληρωματικό και αντιπαράλληλο προς το `5΄-AUG-3΄`, το **κωδικόνιο έναρξης**. Αυτό το tRNA μεταφέρει **μεθειονίνη**.
2. Στην έναρξη, το mRNA προσδένεται με την 5΄ αμετάφραστη περιοχή του στη **μικρή υπομονάδα** του ριβοσώματος. Το tRNA της μεθειονίνης ζευγαρώνει με το AUG, και μετά προσδένεται η **μεγάλη υπομονάδα**.
3. Η μετάφραση ξεκινά πάντα από το AUG, και η αλυσίδα μεγαλώνει από το αμινικό προς το καρβοξυλικό άκρο. Άρα το πρώτο αμινοξύ, η μεθειονίνη, μένει στο **αμινικό άκρο**. Αν αφαιρεθεί αργότερα, αυτό γίνεται **μετά** τη μετάφραση.

### Παράδειγμα 5: Ένα ώριμο mRNA έχει την αλληλουχία 5΄-GGACAUGCCUAAAGGCUGGUAGCCA-3΄. (α) Πόσα νουκλεοτίδια έχει κάθε αμετάφραστη περιοχή; (β) Γράψε το πεπτίδιο με τις συντομογραφίες. (γ) Γράψε το αντικωδικόνιο του tRNA που φέρνει το τέταρτο αμινοξύ. (δ) Τρία ριβοσώματα μεταφράζουν ταυτόχρονα αυτό το mRNA, και το καθένα ολοκληρώνει ένα πεπτίδιο. Πόσα μόρια tRNA με αμινοξύ χρησιμοποιούνται, πόσοι πεπτιδικοί δεσμοί σχηματίζονται και πόσα μόρια νερού ελευθερώνονται;

1. Ψάχνω το πρώτο AUG από το 5΄ άκρο: `GGAC AUG …`. Από εκεί χωρίζω σε τριάδες:

   `GGAC | AUG CCU AAA GGC UGG UAG | CCA`

   **(α)** 5΄ αμετάφραστη: $4$ νουκλεοτίδια. Μετά το UAG, 3΄ αμετάφραστη: $3$.
2. **(β)** Με τον πίνακα: `H₂N-Met-Pro-Lys-Gly-Trp-COOH`. Πέντε αμινοξέα· το UAG είναι λήξη.
3. **(γ)** Το τέταρτο αμινοξύ είναι η γλυκίνη, από το `5΄-GGC-3΄`. Απέναντι στέκεται το `3΄-CCG-5΄`, που γράφεται `5΄-GCC-3΄`.
4. **(δ)** Για ένα πεπτίδιο: $5$ tRNA με αμινοξύ, $4$ πεπτιδικοί δεσμοί, $4$ μόρια νερού. Για τρία πεπτίδια: $15$ tRNA, $12$ πεπτιδικοί δεσμοί, $12$ μόρια νερού. Το mRNA είναι ένα και διαβάζεται τρεις φορές.

### Παράδειγμα 6: Μια πρωτεΐνη αποτελείται από δύο πολυπεπτιδικές αλυσίδες Α, των \$100\$ αμινοξέων, και δύο αλυσίδες Β, των \$150\$ αμινοξέων. Οι Α και οι Β κωδικοποιούνται από δύο διαφορετικά γονίδια. Θεώρησε ότι η αρχική μεθειονίνη δεν αφαιρείται. Πόσα νουκλεοτίδια έχει η κωδική περιοχή κάθε mRNA, και πόσους πεπτιδικούς δεσμούς έχει ένα μόριο της πρωτεΐνης;

1. Κάθε αλυσίδα χρειάζεται ένα κωδικόνιο ανά αμινοξύ, συν τη λήξη. Αλυσίδα Α: $101$ κωδικόνια, $303$ νουκλεοτίδια. Αλυσίδα Β: $151$ κωδικόνια, $453$ νουκλεοτίδια.
2. Οι δύο αλυσίδες Α είναι ίδιες και προέρχονται από το ίδιο γονίδιο, μεταφρασμένο δύο φορές. Δεν χρειάζονται δύο γονίδια για δύο ίδιες αλυσίδες.
3. Οι πεπτιδικοί δεσμοί είναι μέσα σε κάθε αλυσίδα: $99$ σε κάθε Α και $149$ σε κάθε Β. Συνολικά:
   $$
   2 \cdot 99 + 2 \cdot 149 = 496
   $$
   Οι αλυσίδες της τεταρτοταγούς δομής συγκρατούνται με άλλους δεσμούς, όχι με πεπτιδικούς.

## Ερωτήσεις

1. Τι σημαίνει ότι ο γενετικός κώδικας είναι εκφυλισμένος;
   - Ένα αμινοξύ μπορεί να κωδικοποιείται από περισσότερα από ένα κωδικόνια
   - Ένα κωδικόνιο μπορεί να κωδικοποιεί περισσότερα από ένα αμινοξέα
   - Ο κώδικας χαλάει σταδιακά με τις μεταλλάξεις που συσσωρεύονται
   - Τα ίδια κωδικόνια σημαίνουν τα ίδια αμινοξέα σε όλους τους οργανισμούς
2. Ποιο είναι το αντικωδικόνιο του tRNA που αναγνωρίζει το κωδικόνιο `5΄-CCG-3΄`;
   - `5΄-CGG-3΄`
   - `5΄-GGC-3΄`
   - `5΄-CCG-3΄`
   - `5΄-GGC-5΄`
3. Ποιος είναι ο ρόλος της 5΄ αμετάφραστης περιοχής του mRNA;
   - Περιέχει την αλληλουχία με την οποία το mRNA προσδένεται στο ριβόσωμα
   - Περιέχει το κωδικόνιο λήξης που σταματά τη μετάφραση του mRNA
   - Μεταφράζεται στα πρώτα αμινοξέα της πολυπεπτιδικής αλυσίδας
   - Είναι το εσώνιο που αφαιρείται τελευταίο κατά την ωρίμανση
4. Τι συμβαίνει όταν το ριβόσωμα φτάσει σε κωδικόνιο λήξης;
   - Δεν έρχεται tRNA, και η αλυσίδα απελευθερώνεται
   - Έρχεται ένα tRNA χωρίς αμινοξύ και κλείνει την αλυσίδα
   - Προστίθεται μεθειονίνη στο καρβοξυλικό άκρο
   - Το ριβόσωμα επιστρέφει στο AUG και ξαναρχίζει
5. Η κωδική περιοχή ενός mRNA, από το AUG ως και το κωδικόνιο λήξης, έχει $450$ νουκλεοτίδια. Πόσα αμινοξέα έχει η πολυπεπτιδική αλυσίδα;
   - $149$
   - $150$
   - $450$
   - $148$
6. Προς ποια κατεύθυνση κινείται το ριβόσωμα πάνω στο mRNA;
   - Από το 5΄ προς το 3΄ άκρο
   - Από το 3΄ προς το 5΄ άκρο
   - Και προς τις δύο, από το κέντρο
   - Μένει ακίνητο και κινείται το mRNA
7. Τι είναι το πολύσωμα;
   - Πολλά ριβοσώματα που μεταφράζουν ταυτόχρονα το ίδιο mRNA
   - Μια πρωτεΐνη από πολλές πολυπεπτιδικές αλυσίδες
   - Ένα mRNA που κωδικοποιεί πολλές πρωτεΐνες
   - Οι δύο υπομονάδες ενός ριβοσώματος ενωμένες
8. Γιατί έχει σημασία από ποια βάση αρχίζει η ανάγνωση ενός mRNA;
   - Ο κώδικας είναι συνεχής και μη επικαλυπτόμενος, οπότε η αρχή ορίζει όλα τα κωδικόνια
   - Τα πρώτα κωδικόνια μεταφράζονται πιο αργά από τα τελευταία κωδικόνια του mRNA
   - Το ριβόσωμα μπορεί να διαβάσει μία βάση δύο φορές, αν αρχίσει από λάθος σημείο
   - Τα tRNA αναγνωρίζουν μόνο τα κωδικόνια κοντά στο 5΄ άκρο του mRNA
9. Πόσα μόρια νερού ελευθερώνονται κατά τη σύνθεση ενός πεπτιδίου $40$ αμινοξέων;
   - $39$
   - $40$
   - $41$
   - $120$
10. Σε ποιο μέρος του ριβοσώματος προσδένεται πρώτα το mRNA στην έναρξη της μετάφρασης;
   - Στη μικρή υπομονάδα
   - Στη μεγάλη υπομονάδα
   - Στο tRNA της μεθειονίνης
   - Στο πλήρες ριβόσωμα

## Ασκήσεις

1. Ποιο είναι το κωδικόνιο έναρξης, ποιο αμινοξύ κωδικοποιεί, και ποια είναι τα κωδικόνια λήξης;
2. Γράψε, από το 5΄ προς το 3΄, το αντικωδικόνιο του tRNA που αναγνωρίζει το κωδικόνιο `5΄-AUG-3΄`.
3. Μια πολυπεπτιδική αλυσίδα έχει $120$ αμινοξέα. Πόσα νουκλεοτίδια έχει τουλάχιστον η κωδική περιοχή του mRNA της, μαζί με το κωδικόνιο λήξης;
4. Ένα μικρό mRNA είναι `5΄-GCAUGAAGCCCUUCUAGGA-3΄`. Με τον πίνακα της ενότητας, γράψε το πεπτίδιο που κωδικοποιεί.
5. Ένα τμήμα DNA που κωδικοποιεί ένα πεπτίδιο έχει πάνω αλυσίδα `5΄-GCTTACCACTTTGCATGCATGA-3΄` και κάτω `3΄-CGAATGGTGAAACGTACGTACT-5΄`. Χρησιμοποίησε τον πίνακα της ενότητας.
   α) Ποια αλυσίδα είναι η κωδική, η πάνω ή η κάτω;
   β) Γράψε την αλληλουχία των αμινοξέων.
   γ) Γράψε, από το 5΄ προς το 3΄, το αντικωδικόνιο του tRNA που φέρνει το $4$ο αμινοξύ.
6. Ένα τμήμα DNA που κωδικοποιεί ένα πεπτίδιο έχει πάνω αλυσίδα `5΄-AATCAGCCATGAAGTTCCATGG-3΄` και κάτω `3΄-TTAGTCGGTACTTCAAGGTACC-5΄`. Και οι δύο αλυσίδες έχουν ATG. Χρησιμοποίησε τον πίνακα της ενότητας.
   α) Ποια αλυσίδα είναι η κωδική;
   β) Γράψε την αλληλουχία των αμινοξέων.
   γ) Γράψε, από το 5΄ προς το 3΄, το αντικωδικόνιο του tRNA που φέρνει τη λευκίνη.
7. Ένα ευκαρυωτικό γονίδιο δίνει πρόδρομο mRNA $2\,400$ νουκλεοτιδίων, με τρία εσώνια των $300$ νουκλεοτιδίων. Το ώριμο mRNA έχει 5΄ αμετάφραστη περιοχή $72$ και 3΄ αμετάφραστη $222$ νουκλεοτιδίων.
   α) Πόσα νουκλεοτίδια έχει το ώριμο mRNA;
   β) Πόσα κωδικόνια έχει η κωδική περιοχή, μαζί με τη λήξη;
   γ) Πόσους πεπτιδικούς δεσμούς έχει η πολυπεπτιδική αλυσίδα;
8. Ένα ώριμο mRNA κωδικοποιεί πολυπεπτιδική αλυσίδα $250$ αμινοξέων. Η 5΄ αμετάφραστη περιοχή του έχει $45$ νουκλεοτίδια και η 3΄ αμετάφραστη $102$.
   α) Πόσα νουκλεοτίδια έχει το mRNA;
   β) Πόσα μόρια tRNA με αμινοξύ χρειάζονται για μία αλυσίδα;
   γ) Έξι ριβοσώματα σχηματίζουν πολύσωμα και το καθένα ολοκληρώνει μία αλυσίδα. Πόσοι πεπτιδικοί δεσμοί σχηματίζονται συνολικά;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/translation
