# Τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA

> Περιοριστικές ενδονουκλεάσες, φορείς κλωνοποίησης, γονιδιωματική και cDNA βιβλιοθήκη.

Βιολογία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/recombinant-dna

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς η περιοριστική ενδονουκλεάση EcoRI κόβει το DNA και γιατί τα μονόκλωνα άκρα επιτρέπουν τον ανασυνδυασμό.
- Να βρίσκεις τις θέσεις EcoRI σε μια αλληλουχία και τα κομμάτια που προκύπτουν, με τα άκρα τους.
- Να περιγράφεις τη δημιουργία γονιδιωματικής βιβλιοθήκης: φορέας κλωνοποίησης, DNA δεσμάση, μετασχηματισμός, επιλογή.
- Να συγκρίνεις τη γονιδιωματική με την cDNA βιβλιοθήκη και να γράφεις το δίκλωνο cDNA από ένα ώριμο mRNA.

## Ψαλίδι και κόλλα για το DNA

Η **τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA** (ή γενετική μηχανική) είναι το σύνολο των τεχνικών με τις οποίες απομονώνεις ένα γονίδιο, το ενώνεις με άλλο μόριο DNA και το βάζεις να πολλαπλασιαστεί και να εκφραστεί σε ένα κύτταρο. Το **ανασυνδυασμένο DNA** είναι ακριβώς αυτό το υβριδικό μόριο: DNA από διαφορετικές πηγές, ενωμένο σε ένα.

Χρειάζονται τρία εργαλεία:

1. ένα **ένζυμο που κόβει** το DNA σε συγκεκριμένα σημεία,
2. ένα **ένζυμο που ενώνει** τα κομμάτια,
3. ένας **φορέας** που μεταφέρει το κομμάτι σε ένα κύτταρο και πολλαπλασιάζεται μέσα του.

## Οι περιοριστικές ενδονουκλεάσες

Οι **περιοριστικές ενδονουκλεάσες** είναι ένζυμα των βακτηρίων. Καθεμιά αναγνωρίζει μια **συγκεκριμένη αλληλουχία** λίγων ζευγών βάσεων και κόβει το δίκλωνο DNA μέσα σε αυτήν ή κοντά της. Στο βακτήριο προστατεύουν από ξένο DNA, όπως το DNA των βακτηριοφάγων που το μολύνουν.

Η πιο γνωστή είναι η **EcoRI**, από το βακτήριο *Escherichia coli*. Αναγνωρίζει την αλληλουχία:

```text
5΄-GAATTC-3΄
3΄-CTTAAG-5΄
```

Πρόσεξε κάτι: αν διαβάσεις την κάτω αλυσίδα από το 5΄ προς το 3΄, δηλαδή από δεξιά προς τα αριστερά, είναι πάλι **GAATTC**. Η αλληλουχία είναι ίδια και στις δύο αλυσίδες με προσανατολισμό 5΄→3΄. Γι' αυτό λέγεται **παλίνδρομη**.

Η EcoRI κόβει **ανάμεσα στο G και στο A** σε κάθε αλυσίδα. Επειδή οι δύο τομές δεν είναι η μία απέναντι στην άλλη, κάθε κομμάτι μένει με ένα μικρό **μονόκλωνο άκρο** `5΄-AATT`:

```text
5΄-G      AATTC-3΄
3΄-CTTAA      G-5΄
```

> **Κλειδί**
>
> Τα μονόκλωνα άκρα που αφήνει η EcoRI είναι **συμπληρωματικά** μεταξύ τους, ανεξάρτητα από το από ποιον οργανισμό προέρχεται το DNA. Ένα κομμάτι ανθρώπινου DNA κομμένο με EcoRI ζευγαρώνει με ένα πλασμίδιο κομμένο με την ίδια EcoRI.
>
> Το ζευγάρωμα γίνεται με δεσμούς υδρογόνου, που είναι ασθενείς. Για να γίνει μόνιμο το μόριο, η **DNA δεσμάση** σχηματίζει τους **φωσφοδιεστερικούς δεσμούς** που λείπουν στον σκελετό κάθε αλυσίδας.

### Πώς βρίσκεις τις θέσεις σε μια άσκηση

1. Ψάχνεις το `GAATTC` **με προσανατολισμό 5΄→3΄**. Επειδή είναι παλίνδρομο, αρκεί να το ψάξεις σε μία αλυσίδα: όπου υπάρχει στη μία, υπάρχει και στην απέναντι.
2. Η αλληλουχία `5΄-CTTAAG-3΄` **δεν** είναι θέση EcoRI. Είναι το GAATTC διαβασμένο ανάποδα, από το 3΄ προς το 5΄.
3. Σε **γραμμικό** μόριο, $n$ θέσεις δίνουν $n + 1$ κομμάτια. Σε **κυκλικό** (πλασμίδιο), $n$ θέσεις δίνουν $n$ κομμάτια.

Η πλήρης μέθοδος για αλληλουχίες, με τα άκρα κάθε κομματιού, την επιλογή ενζύμου και τον προσανατολισμό του ενθέματος, είναι στην ενότητα «Περιοριστικές ενδονουκλεάσες σε αλληλουχίες».

Υπάρχουν πολλές περιοριστικές ενδονουκλεάσες, καθεμιά με τη δική της αλληλουχία αναγνώρισης. Όταν μια άσκηση δίνει άλλο ένζυμο, δίνει και την αλληλουχία του και το σημείο που κόβει. Ο κανόνας μένει ίδιος: ζευγαρώνουν με βεβαιότητα άκρα που κόπηκαν από το **ίδιο** ένζυμο.

## Οι φορείς κλωνοποίησης

Ένα κομμάτι DNA μόνο του δεν πολλαπλασιάζεται σε ένα κύτταρο. Πρέπει να ενωθεί με έναν **φορέα κλωνοποίησης**, ένα μόριο DNA που αντιγράφεται μέσα στο κύτταρο ξενιστή. Οι συνηθισμένοι φορείς είναι:

- τα **πλασμίδια**: μικρά κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA των βακτηρίων, που αντιγράφονται ανεξάρτητα από το κύριο μόριο DNA του βακτηρίου,
- οι **βακτηριοφάγοι**: ιοί που μολύνουν βακτήρια.

Ένα πλασμίδιο-φορέας έχει δύο χαρακτηριστικά που χρειάζεσαι: **μία** θέση αναγνώρισης για την περιοριστική ενδονουκλεάση που θα χρησιμοποιήσεις, και ένα **γονίδιο ανθεκτικότητας σε αντιβιοτικό**, που θα σου επιτρέψει να ξεχωρίσεις τα βακτήρια που το πήραν.

Γιατί μία θέση; Αν το πλασμίδιο είχε δύο, θα έσπαγε σε δύο κομμάτια. Το ένα μπορεί να περιέχει την αφετηρία αντιγραφής ή το γονίδιο ανθεκτικότητας, και το πλασμίδιο που θα ξαναφτιαχνόταν θα ήταν ελλιπές. Με μία θέση απλώς **ανοίγει**: γίνεται γραμμικό, με δύο μονόκλωνα άκρα που περιμένουν το ένθεμα.

**Κλωνοποίηση** λέγεται η διαδικασία που δίνει πολλά πανομοιότυπα αντίγραφα ενός τμήματος DNA. Κάθε φορά που το βακτήριο διαιρείται, αντιγράφεται και το ανασυνδυασμένο πλασμίδιο. Μια αποικία από ένα κύτταρο έχει έτσι εκατομμύρια αντίγραφα του ίδιου ενθέματος.

### Τι μπορεί να προκύψει στο μείγμα

Όταν αναμειγνύεις κομμένα κομμάτια και ανοιγμένα πλασμίδια με DNA δεσμάση, δεν γίνεται μόνο αυτό που θέλεις. Τα άκρα ζευγαρώνουν τυχαία:

- πλασμίδιο με ένα κομμάτι ξένου DNA: το **ανασυνδυασμένο** πλασμίδιο,
- πλασμίδιο που ξανάκλεισε **χωρίς** ένθεμα, γιατί τα δύο άκρα του είναι συμπληρωματικά μεταξύ τους,
- κομμάτια ξένου DNA ενωμένα μεταξύ τους, χωρίς φορέα, που δεν αντιγράφονται στο βακτήριο.

Γι' αυτό η επιλογή γίνεται σε δύο επίπεδα. Το αντιβιοτικό ξεχωρίζει τα βακτήρια που πήραν **πλασμίδιο**. Ένα δεύτερο γονίδιο ανθεκτικότητας, που διακόπτεται από το ένθεμα, ξεχωρίζει όσα πήραν **ανασυνδυασμένο** πλασμίδιο. Και ο ανιχνευτής, στην επόμενη ενότητα, βρίσκει ανάμεσά τους τον κλώνο με το **συγκεκριμένο** γονίδιο.

## Η γονιδιωματική βιβλιοθήκη

**Γονιδιωματική βιβλιοθήκη** είναι ένα σύνολο βακτηριακών κλώνων που, όλοι μαζί, περιέχουν **όλο το γονιδίωμα** ενός οργανισμού, κομμένο σε κομμάτια. Κάθε **κλώνος** είναι ένας πληθυσμός γενετικά πανομοιότυπων βακτηρίων, που προήλθαν από ένα αρχικό κύτταρο και άρα έχουν το ίδιο ανασυνδυασμένο πλασμίδιο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς φτιάχνεται μια γονιδιωματική βιβλιοθήκη*

Η εισαγωγή ξένου DNA σε ένα βακτήριο λέγεται **μετασχηματισμός**, και το βακτήριο που το πήρε **μετασχηματισμένο**. Είναι η ίδια λέξη με το πείραμα του Griffith, και δεν είναι σύμπτωση: και εκεί βακτήρια πήραν DNA από το περιβάλλον τους.

## Η cDNA βιβλιοθήκη

Η γονιδιωματική βιβλιοθήκη ενός ευκαρυωτικού οργανισμού έχει δύο μειονεκτήματα. Περιέχει **όλο** το DNA, και τα γονίδια μέσα της έχουν **εσώνια**. Τα βακτήρια δεν έχουν μηχανισμό ωρίμανσης του mRNA, οπότε δεν μπορούν να αφαιρέσουν τα εσώνια και να φτιάξουν τη σωστή πρωτεΐνη.

Η **cDNA βιβλιοθήκη** ξεκινά από το **ώριμο mRNA** ενός συγκεκριμένου τύπου κυττάρων, όπου τα εσώνια έχουν ήδη αφαιρεθεί:

1. απομονώνεις το mRNA από τα κύτταρα που σε ενδιαφέρουν,
2. το ένζυμο **αντίστροφη μεταγραφάση** συνθέτει μια αλυσίδα DNA συμπληρωματική προς το mRNA: προκύπτει ένα υβριδικό μόριο mRNA-DNA,
3. το mRNA αποικοδομείται, και η **DNA πολυμεράση** συνθέτει τη δεύτερη αλυσίδα: προκύπτει δίκλωνο **cDNA** (συμπληρωματικό DNA),
4. τα μόρια cDNA ενώνονται με φορείς και εισάγονται σε βακτήρια, όπως στη γονιδιωματική βιβλιοθήκη.

|                                                  | Γονιδιωματική           | cDNA                                               |
| ------------------------------------------------ | ----------------------- | -------------------------------------------------- |
| Ξεκινά από                                       | το DNA του γονιδιώματος | το ώριμο mRNA ενός τύπου κυττάρων                  |
| Περιέχει                                         | όλο το γονιδίωμα        | μόνο τα γονίδια που εκφράζονται σε αυτά τα κύτταρα |
| Εσώνια                                           | ναι                     | όχι                                                |
| Περιοχές που δεν μεταγράφονται (π.χ. υποκινητές) | ναι                     | όχι                                                |
| Εξαρτάται από τον ιστό                           | όχι                     | ναι                                                |

> **Πρόσεχε**
>
> Η cDNA βιβλιοθήκη από κύτταρα του παγκρέατος και η cDNA βιβλιοθήκη από ηπατικά κύτταρα του **ίδιου ανθρώπου** είναι διαφορετικές, γιατί κάθε ιστός εκφράζει άλλα γονίδια. Οι γονιδιωματικές βιβλιοθήκες τους θα ήταν ίδιες, αφού όλα τα σωματικά κύτταρα έχουν το ίδιο DNA.

> **Θυμήσου**
>
> - EcoRI: αναγνωρίζει `5΄-GAATTC-3΄`, κόβει ανάμεσα σε G και A, αφήνει μονόκλωνα άκρα `5΄-AATT`.
> - DNA δεσμάση: φωσφοδιεστερικοί δεσμοί. Φορείς: πλασμίδια, βακτηριοφάγοι.
> - Μετασχηματισμός, επιλογή με αντιβιοτικό, κλώνος. Γονιδιωματική βιβλιοθήκη: όλο το γονιδίωμα.
> - cDNA: από ώριμο mRNA με αντίστροφη μεταγραφάση. Χωρίς εσώνια, μόνο τα γονίδια που εκφράζονται στον ιστό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα γραμμικό δίκλωνο μόριο DNA έχει την αλληλουχία 5΄-TTGAATTCCGATGCAGAATTCAG-3΄ στη μία αλυσίδα. Πόσα κομμάτια προκύπτουν με την EcoRI, και ποια είναι η αλληλουχία του μεσαίου;

1. Γράφεις και τη συμπληρωματική αλυσίδα, αντιπαράλληλη:
   ```text
   5΄-TTGAATTCCGATGCAGAATTCAG-3΄
   3΄-AACTTAAGGCTACGTCTTAAGTC-5΄
   ```
2. Ψάχνεις το `GAATTC` στην πάνω αλυσίδα, 5΄→3΄. Υπάρχει δύο φορές: στα νουκλεοτίδια 3 έως 8 και 16 έως 21, μετρώντας από το 5΄ άκρο. Δύο θέσεις σε γραμμικό μόριο δίνουν **τρία** κομμάτια.
3. Η EcoRI κόβει ανάμεσα σε G και A σε κάθε αλυσίδα. Το μεσαίο κομμάτι είναι:
   ```text
   5΄-AATTCCGATGCAG-3΄
   3΄-    GGCTACGTCTTAA-5΄
   ```
4. Πρόσεξε τα άκρα: η πάνω αλυσίδα προεξέχει αριστερά με `5΄-AATT`, η κάτω προεξέχει δεξιά, πάλι με `5΄-AATT` αν τη διαβάσεις από το 5΄ άκρο της. Το κομμάτι έχει μονόκλωνα άκρα και στις δύο πλευρές, έτοιμα να ζευγαρώσουν με πλασμίδιο κομμένο με EcoRI.

### Παράδειγμα 2: Θέλεις να φτιάξεις βακτήρια που παράγουν ανθρώπινη ινσουλίνη. Θα χρησιμοποιήσεις το γονίδιο από γονιδιωματική ή από cDNA βιβλιοθήκη, και από ποια κύτταρα;

1. Το ανθρώπινο γονίδιο της ινσουλίνης έχει εσώνια. Ένα βακτήριο δεν μπορεί να κάνει ωρίμανση του mRNA, οπότε από το γονίδιο της γονιδιωματικής βιβλιοθήκης θα έφτιαχνε λάθος πρωτεΐνη.
2. Χρειάζεσαι λοιπόν **cDNA**, που φτιάχνεται από ώριμο mRNA και δεν έχει εσώνια.
3. Η cDNA βιβλιοθήκη πρέπει να γίνει από κύτταρα που **εκφράζουν** το γονίδιο, δηλαδή από τα β-κύτταρα των νησιδίων του παγκρέατος. Σε ηπατικά κύτταρα δεν υπάρχει mRNA ινσουλίνης.

### Παράδειγμα 3: Ένα πλασμίδιο έχει μία θέση EcoRI μέσα σε γονίδιο ανθεκτικότητας στην τετρακυκλίνη και ένα δεύτερο γονίδιο ανθεκτικότητας στην αμπικιλλίνη. Πώς ξεχωρίζεις τα βακτήρια που πήραν ανασυνδυασμένο πλασμίδιο;

1. Αν ένα κομμάτι DNA μπει στη θέση EcoRI, διακόπτει το γονίδιο της τετρακυκλίνης, που παύει να λειτουργεί. Το γονίδιο της αμπικιλλίνης μένει ακέραιο.
2. Σε θρεπτικό υλικό με **αμπικιλλίνη** επιζούν όλα τα βακτήρια που πήραν πλασμίδιο, ανασυνδυασμένο ή όχι.
3. Από αυτά, όσα **δεν** αναπτύσσονται με **τετρακυκλίνη** έχουν ανασυνδυασμένο πλασμίδιο: το ξένο DNA έσπασε το γονίδιο. Όσα αναπτύσσονται και με τα δύο αντιβιοτικά πήραν πλασμίδιο χωρίς ένθεμα.

### Παράδειγμα 4: Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Η EcoRI σπάει δεσμούς υδρογόνου ανάμεσα στις βάσεις. (β) Οι γονιδιωματικές βιβλιοθήκες από κύτταρα του δέρματος και του ήπατος του ίδιου ανθρώπου έχουν το ίδιο περιεχόμενο. (γ) Κάθε κλώνος μιας cDNA βιβλιοθήκης περιέχει όλα τα γονίδια που εκφράζονται στον ιστό.

1. **(α) Λανθασμένη.** Η EcoRI είναι ενδονουκλεάση: σπάει έναν **φωσφοδιεστερικό** δεσμό σε κάθε αλυσίδα, ανάμεσα σε G και A. Οι δεσμοί υδρογόνου ανάμεσα στις τέσσερις βάσεις του μονόκλωνου άκρου σπάνε μόνοι τους, γιατί είναι λίγοι και ασθενείς.
2. **(β) Σωστή.** Η γονιδιωματική βιβλιοθήκη ξεκινά από το DNA, και όλα τα σωματικά κύτταρα ενός ανθρώπου έχουν το ίδιο DNA. Δεν έχει σημασία ποια γονίδια εκφράζει ο ιστός.
3. **(γ) Λανθασμένη.** Κάθε βακτήριο παίρνει **ένα** ανασυνδυασμένο πλασμίδιο, με ένα μόριο cDNA. Όλα τα γονίδια του ιστού τα περιέχει η βιβλιοθήκη **ως σύνολο** κλώνων, όχι ο κάθε κλώνος.

### Παράδειγμα 5: Θέμα Γ: Ένα ώριμο mRNA έχει την αλληλουχία 5΄-AUGGCAUUCGGUUAA-3΄. Γράψε το δίκλωνο cDNA που φτιάχνεται από αυτό, πες ποιο ένζυμο φτιάχνει κάθε αλυσίδα, και ποια αλυσίδα του cDNA έχει την αλληλουχία της κωδικής αλυσίδας του γονιδίου.

1. **Πρώτη αλυσίδα.** Η αντίστροφη μεταγραφάση συνθέτει DNA συμπληρωματικό και αντιπαράλληλο προς το mRNA. Απέναντι από το U βάζει A, απέναντι από το A βάζει T:
   ```text
   mRNA     5΄-AUGGCAUUCGGUUAA-3΄
   1η DNA   3΄-TACCGTAAGCCAATT-5΄
   ```
2. Προκύπτει υβριδικό μόριο mRNA-DNA. Το mRNA αποικοδομείται και μένει η πρώτη αλυσίδα, που γράφεται 5΄→3΄ ως `5΄-TTAACCGAATGCCAT-3΄`.
3. **Δεύτερη αλυσίδα.** Η DNA πολυμεράση συνθέτει τη συμπληρωματική της πρώτης. Είναι ίδια με το mRNA, με T στη θέση του U: `5΄-ATGGCATTCGGTTAA-3΄`.
4. Η δεύτερη αλυσίδα έχει την αλληλουχία του mRNA, άρα και της **κωδικής** αλυσίδας του γονιδίου, χωρίς τα εσώνια. Αρχίζει με το ATG της έναρξης και τελειώνει με το TAA της λήξης. Η πρώτη αντιστοιχεί στη μη κωδική.

### Παράδειγμα 6: Το γονιδίωμα ενός οργανισμού έχει \$3 \cdot 10^8\$ ζεύγη βάσεων. Το κόβεις με περιοριστική ενδονουκλεάση και τα κομμάτια έχουν κατά μέσο όρο \$15\\,000\$ ζεύγη βάσεων. Πόσους κλώνους, τουλάχιστον, πρέπει να έχει η γονιδιωματική βιβλιοθήκη;

1. Κάθε κλώνος έχει ένα ανασυνδυασμένο πλασμίδιο με ένα κομμάτι. Για να υπάρχει όλο το γονιδίωμα, χρειάζεται τουλάχιστον ένας κλώνος για κάθε κομμάτι.
2. Ο αριθμός των κομματιών είναι:
   $$
   \frac{3 \cdot 10^8}{1{,}5 \cdot 10^4} = 2 \cdot 10^4
   $$
3. Χρειάζονται τουλάχιστον $20\,000$ κλώνοι. Στην πράξη φτιάχνονται πολύ περισσότεροι, γιατί ο μετασχηματισμός είναι τυχαίος.

## Ερωτήσεις

1. Πού κόβει η EcoRI την αλληλουχία που αναγνωρίζει;
   - Ανάμεσα στο G και στο A, σε κάθε αλυσίδα
   - Ακριβώς στη μέση, ανάμεσα στο A και στο T
   - Ανάμεσα στο T και στο C, μόνο στη μία αλυσίδα
   - Στα δύο άκρα της, αφαιρώντας όλη την αλληλουχία
2. Μια αλυσίδα DNA περιέχει την αλληλουχία `5΄-CTTAAG-3΄`. Είναι θέση αναγνώρισης της EcoRI;
   - Ναι, γιατί είναι συμπληρωματική του GAATTC
   - Ναι, αν τη διαβάσεις από το 3΄ προς το 5΄
   - Όχι, γιατί η EcoRI κόβει μόνο πλασμίδια
   - Όχι
3. Ποιος είναι ο ρόλος της DNA δεσμάσης στην κατασκευή ανασυνδυασμένου DNA;
   - Κόβει το πλασμίδιο στη θέση αναγνώρισης
   - Σχηματίζει φωσφοδιεστερικούς δεσμούς ανάμεσα στα κομμάτια
   - Συνθέτει DNA με καλούπι ένα μόριο mRNA
   - Ζευγαρώνει τα μονόκλωνα άκρα μεταξύ τους με δεσμούς υδρογόνου
4. Γιατί καλλιεργείς τα βακτήρια, μετά τον μετασχηματισμό, σε θρεπτικό υλικό με αντιβιοτικό;
   - Για να επιζήσουν μόνο όσα πήραν πλασμίδιο
   - Για να σκοτωθούν τα βακτήρια που πήραν το ξένο DNA
   - Για να εμποδιστεί ο πολλαπλασιασμός των πλασμιδίων
   - Για να μπει το πλασμίδιο ευκολότερα στα βακτήρια
5. Ένα κυκλικό πλασμίδιο έχει τέσσερις θέσεις αναγνώρισης της EcoRI. Πόσα κομμάτια δίνει η πλήρης πέψη του με EcoRI;
   - Πέντε
   - Τρία
   - Τέσσερα
   - Οκτώ
6. Γιατί ένα γονίδιο από cDNA βιβλιοθήκη μπορεί να εκφραστεί σωστά σε βακτήριο, ενώ το ίδιο γονίδιο από γονιδιωματική βιβλιοθήκη όχι;
   - Γιατί το cDNA είναι μονόκλωνο και μεταφράζεται κατευθείαν
   - Γιατί το cDNA δεν έχει εσώνια, και τα βακτήρια δεν κάνουν ωρίμανση
   - Γιατί το cDNA έχει δικό του υποκινητή που αναγνωρίζουν τα βακτήρια
   - Γιατί τα βακτήρια έχουν αντίστροφη μεταγραφάση για τα εσώνια
7. Ποια από τις παρακάτω περιέχει το γονίδιο της ινσουλίνης;
   - Η cDNA βιβλιοθήκη από ηπατικά κύτταρα
   - Η cDNA βιβλιοθήκη από μυϊκά κύτταρα
   - Η γονιδιωματική βιβλιοθήκη από ηπατικά κύτταρα
   - Καμία βιβλιοθήκη ανθρώπινων κυττάρων
8. Τι είναι ένας κλώνος σε μια γονιδιωματική βιβλιοθήκη;
   - Ένα κομμάτι DNA που κόπηκε από περιοριστική ενδονουκλεάση
   - Ένα πλασμίδιο που δεν πήρε ξένο DNA
   - Ένας πληθυσμός πανομοιότυπων βακτηρίων από ένα κύτταρο
   - Το σύνολο του DNA ενός οργανισμού σε ένα βακτήριο
9. Γιατί ένα πλασμίδιο-φορέας πρέπει να έχει μία μόνο θέση αναγνώρισης για την περιοριστική ενδονουκλεάση που χρησιμοποιείς;
   - Για να ανοίγει σε ένα σημείο χωρίς να χάνει κομμάτι του
   - Για να μπαίνουν περισσότερα ενθέματα σε κάθε πλασμίδιο
   - Για να μη χρειάζεται DNA δεσμάση στην ένωση
   - Για να μην αντιγράφεται μέσα στο βακτήριο
10. Στην κατασκευή cDNA, τι προκύπτει αμέσως μετά τη δράση της αντίστροφης μεταγραφάσης;
   - Δίκλωνο cDNA, έτοιμο για τον φορέα
   - Ένα υβριδικό μόριο mRNA-DNA
   - Πρόδρομο mRNA με τα εσώνια του
   - Ένα ανασυνδυασμένο πλασμίδιο

## Ασκήσεις

1. Γράψε την αλληλουχία που αναγνωρίζει η EcoRI, με τα άκρα της, στη μία αλυσίδα.
2. Ποιο ένζυμο χρησιμοποιείς για να φτιάξεις DNA με καλούπι το mRNA, στην κατασκευή cDNA βιβλιοθήκης;
3. Η μία αλυσίδα ενός γραμμικού δίκλωνου μορίου DNA δίνεται γραμμένη από το 3΄ προς το 5΄: `3΄-ATCTTAAGGCCTTAAGTA-5΄`. Πόσα κομμάτια δίνει η EcoRI;
4. Ένα γραμμικό μόριο DNA κόβεται πλήρως με EcoRI και δίνει $5$ κομμάτια. Πόσες θέσεις αναγνώρισης έχει, και πόσα κομμάτια θα έδινε ένα κυκλικό μόριο με τις ίδιες θέσεις;
5. Ένα γραμμικό δίκλωνο μόριο ανθρώπινου DNA έχει στη μία αλυσίδα την αλληλουχία `5΄-CCTTAAGTGAATTCAGCCATGGAATTCTT-3΄`. Το πλασμίδιο-φορέας είναι κυκλικό, $4\,000$ ζευγών βάσεων, με μία θέση EcoRI. Κόβεις και τα δύο με EcoRI.
   α) Πόσα κομμάτια δίνει το ανθρώπινο μόριο;
   β) Πόσα από αυτά μπορούν να ζευγαρώσουν με το ανοιγμένο πλασμίδιο και με τα δύο άκρα τους;
   γ) Πόσα ζεύγη βάσεων έχει το ανασυνδυασμένο πλασμίδιο με αυτό το κομμάτι;
6. Η μία αλυσίδα ενός γραμμικού δίκλωνου μορίου DNA είναι `5΄-ACGAATTCTTGCAGGTGAATTCGA-3΄`. Το μόριο κόβεται πλήρως με EcoRI.
   α) Πόσους φωσφοδιεστερικούς δεσμούς σπάει συνολικά το ένζυμο;
   β) Γράψε, από το 5΄ προς το 3΄, τη δοσμένη αλυσίδα του μεσαίου κομματιού.
   γ) Γράψε, από το 5΄ προς το 3΄, την απέναντι αλυσίδα του ίδιου κομματιού.
7. Ένα ευκαρυωτικό γονίδιο έχει τέσσερα εξώνια και τρία εσώνια. Φτιάχνεις γονιδιωματική βιβλιοθήκη και cDNA βιβλιοθήκη από κύτταρα που το εκφράζουν.
   α) Ποια βιβλιοθήκη περιέχει τον υποκινητή του γονιδίου;
   β) Πόσα εσώνια έχει το αντίγραφο του γονιδίου στην cDNA βιβλιοθήκη;
   γ) Ποια βιβλιοθήκη θα διάλεγες για να παράγει ένα βακτήριο την πρωτεΐνη;
8. Ένα πλασμίδιο έχει γονίδιο ανθεκτικότητας στην αμπικιλλίνη και γονίδιο ανθεκτικότητας στην τετρακυκλίνη, με τη μοναδική θέση EcoRI μέσα στο δεύτερο. Μετά την ένθεση ανθρώπινου DNA και τον μετασχηματισμό βακτηρίων χωρίς δική τους ανθεκτικότητα, σε τρυβλίο με αμπικιλλίνη αναπτύσσονται $120$ αποικίες. Μεταφέρεις δείγμα από καθεμιά σε τρυβλίο με τετρακυκλίνη, και αναπτύσσονται $85$.
   α) Πόσες από τις $120$ αποικίες έχουν ανασυνδυασμένο πλασμίδιο;
   β) Πόσες έχουν πλασμίδιο χωρίς ένθεμα;
   γ) Αν είχες απλώσει τα βακτήρια κατευθείαν σε τετρακυκλίνη, ποιες αποικίες με πλασμίδιο θα έχανες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/recombinant-dna
