# Πρωτεΐνες

> Αμινοξέα, πεπτιδικός δεσμός, επίπεδα δομής και μετουσίωση.

Βιολογία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/proteins

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς ενώνονται τα αμινοξέα με πεπτιδικό δεσμό και να μετράς δεσμούς και μόρια νερού σε μια πολυπεπτιδική αλυσίδα.
- Να ξεχωρίζεις την πρωτοταγή, τη δευτεροταγή, την τριτοταγή και την τεταρτοταγή δομή μιας πρωτεΐνης.
- Να εξηγείς γιατί η λειτουργία μιας πρωτεΐνης εξαρτάται από τη στερεοδιάταξή της.
- Να εξηγείς τι είναι η μετουσίωση, τι την προκαλεί και τι δεν αλλάζει.

## Διαδεδομένες, πολύπλοκες, εύθραυστες

Σχεδόν ό,τι κάνει ένα κύτταρο το κάνει μια πρωτεΐνη. Τα ένζυμα επιταχύνουν τις αντιδράσεις, η αιμοσφαιρίνη μεταφέρει οξυγόνο, τα αντισώματα αναγνωρίζουν ξένα μόρια, η ινσουλίνη είναι ορμόνη, η ακτίνη και η μυοσίνη κάνουν τον μυ να συσπάται, το κολλαγόνο και η κερατίνη δίνουν αντοχή σε τένοντες, δέρμα και τρίχες.

Τρεις λέξεις τις περιγράφουν. **Διαδεδομένες**, γιατί βρίσκονται παντού και κάνουν σχεδόν τα πάντα. **Πολύπλοκες**, γιατί η καθεμιά έχει ένα μοναδικό, περίτεχνο σχήμα. **Εύθραυστες**, γιατί αυτό το σχήμα χαλάει εύκολα, και μαζί του χάνεται η λειτουργία.

Θα τις ξαναβρίσκεις σε όλη την ύλη: το γονίδιο είναι οδηγία για μια πρωτεΐνη.

## Τα αμινοξέα και ο πεπτιδικός δεσμός

Οι πρωτεΐνες είναι **πολυμερή**. Οι μονάδες τους, τα **μονομερή**, είναι τα **αμινοξέα**, και στις πρωτεΐνες των οργανισμών συναντάμε **20 διαφορετικά**.

Όλα τα αμινοξέα έχουν τον ίδιο σκελετό: ένα κεντρικό άτομο άνθρακα, πάνω στο οποίο είναι δεμένα ένα άτομο υδρογόνου, μια **αμινομάδα** $-\text{NH}_2$, μια **καρβοξυλομάδα** $-\text{COOH}$ και μια **πλευρική ομάδα**, που συμβολίζεται με R. Η πλευρική ομάδα είναι το μόνο που αλλάζει, και αυτή κάνει κάθε αμινοξύ διαφορετικό: άλλη είναι μικρή, άλλη ογκώδης, άλλη έχει φορτίο, άλλη «αποφεύγει» το νερό.

Δύο αμινοξέα ενώνονται όταν η καρβοξυλομάδα του ενός αντιδρά με την αμινομάδα του άλλου. Αποβάλλεται ένα μόριο νερού και σχηματίζεται ένας **πεπτιδικός δεσμός**. Με τον ίδιο τρόπο προστίθεται το τρίτο, το τέταρτο, και σχηματίζεται μια **πολυπεπτιδική αλυσίδα**.

Η αλυσίδα έχει **προσανατολισμό**: στη μία άκρη μένει ελεύθερη μια αμινομάδα (**αμινικό άκρο**) και στην άλλη ελεύθερη μια καρβοξυλομάδα (**καρβοξυλικό άκρο**). Όταν, αργότερα, θα δεις τη μετάφραση, θα δεις ότι η αλυσίδα χτίζεται πάντα από το αμινικό προς το καρβοξυλικό άκρο.

Η αντίστροφη αντίδραση, η **υδρόλυση**, σπάει τους πεπτιδικούς δεσμούς με προσθήκη νερού. Αυτό κάνουν τα πεπτικά ένζυμα στο στομάχι και στο λεπτό έντερο.

> **Κλειδί**
>
> Σε μια γραμμική πολυπεπτιδική αλυσίδα με $n$ αμινοξέα:
>
> - οι πεπτιδικοί δεσμοί είναι $n - 1$,
> - τα μόρια νερού που αποβλήθηκαν κατά τη σύνθεσή της είναι επίσης $n - 1$,
> - για να υδρολυθεί πλήρως χρειάζονται άλλα τόσα μόρια νερού.
>
> Και επειδή σε κάθε θέση μπορεί να μπει οποιοδήποτε από τα $20$ αμινοξέα, οι διαφορετικές αλληλουχίες μήκους $n$ είναι $20^n$. Για ένα πεπτίδιο μόλις δέκα αμινοξέων, αυτό είναι πάνω από δέκα τρισεκατομμύρια.

Σε μια πρωτεΐνη με **πολλές αλυσίδες**, ο κανόνας $n - 1$ εφαρμόζεται **σε κάθε αλυσίδα χωριστά**, και μετά αθροίζεις. Αν η πρωτεΐνη έχει $k$ αλυσίδες και συνολικά $N$ αμινοξέα, οι πεπτιδικοί δεσμοί είναι $N - k$. Οι αλυσίδες δεν ενώνονται μεταξύ τους με πεπτιδικό δεσμό.

## Τέσσερα επίπεδα δομής

Μια πολυπεπτιδική αλυσίδα δεν μένει τεντωμένη σαν κλωστή. Διπλώνεται, και το σχήμα της περιγράφεται σε τέσσερα επίπεδα.

**Πρωτοταγής δομή.** Είναι η **αλληλουχία** των αμινοξέων: ποια αμινοξέα, πόσα και με ποια σειρά. Τη συγκρατούν οι πεπτιδικοί δεσμοί. Αυτή είναι που καθορίζεται από το γονίδιο, και από αυτή εξαρτώνται όλα τα υπόλοιπα.

**Δευτεροταγής δομή.** Τμήματα της αλυσίδας τυλίγονται σε **α-έλικα** ή διπλώνονται σε **β-πτυχωτή επιφάνεια**. Τις μορφές αυτές τις συγκρατούν **δεσμοί υδρογόνου** ανάμεσα σε άτομα του σκελετού της αλυσίδας.

**Τριτοταγής δομή.** Ολόκληρη η αλυσίδα, με τις έλικες και τις πτυχώσεις της, αναδιπλώνεται στον χώρο και παίρνει ένα συγκεκριμένο **τρισδιάστατο σχήμα**. Το σχήμα αυτό το συγκρατούν δεσμοί και αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στις πλευρικές ομάδες, που μπορεί να βρίσκονται πολύ μακριά η μία από την άλλη στην αλληλουχία.

**Τεταρτοταγής δομή.** Υπάρχει μόνο σε πρωτεΐνες που αποτελούνται από **περισσότερες από μία** πολυπεπτιδικές αλυσίδες, και περιγράφει πώς αυτές συνδέονται μεταξύ τους. Το κλασικό παράδειγμα είναι η αιμοσφαιρίνη του ενήλικα: τέσσερις αλυσίδες, δύο α και δύο β.

Η τελική τρισδιάστατη μορφή λέγεται **στερεοδιάταξη**, και από αυτήν εξαρτάται η λειτουργία. Ένα ένζυμο δουλεύει γιατί ένα σημείο της επιφάνειάς του ταιριάζει ακριβώς σε ένα συγκεκριμένο μόριο· ένα αντίσωμα, γιατί ταιριάζει σε ένα συγκεκριμένο αντιγόνο.

Η σειρά των αιτίων είναι πάντα η ίδια: **αλληλουχία → αναδίπλωση → στερεοδιάταξη → λειτουργία**. Γι' αυτό μια αλλαγή σε ένα μόνο αμινοξύ μπορεί να έχει μεγάλη συνέπεια. Στη δρεπανοκυτταρική αναιμία, ένα αμινοξύ της αλυσίδας β της αιμοσφαιρίνης αντικαθίσταται από άλλο. Η αιμοσφαιρίνη αλλάζει συμπεριφορά, και τα ερυθρά αιμοσφαίρια παίρνουν σχήμα δρεπανιού.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποιο επίπεδο δομής;*

## Μετουσίωση: όταν το σχήμα χαλάει

Η στερεοδιάταξη μιας πρωτεΐνης στηρίζεται κυρίως σε δεσμούς και αλληλεπιδράσεις πολύ πιο ασθενείς από τον πεπτιδικό. Αρκεί μια μικρή αλλαγή στο περιβάλλον για να σπάσουν.

**Μετουσίωση** λέγεται η απώλεια της φυσικής στερεοδιάταξης μιας πρωτεΐνης. Την προκαλούν, μεταξύ άλλων:

- η **υψηλή θερμοκρασία**,
- οι **μεταβολές του pH**, δηλαδή ισχυρά οξέα ή βάσεις,
- ορισμένες χημικές ουσίες, όπως τα άλατα βαρέων μετάλλων και η αιθανόλη σε υψηλή συγκέντρωση.

Η πρωτεΐνη ξεδιπλώνεται, και επειδή η λειτουργία της εξαρτάται από το σχήμα της, **χάνει τη βιολογική της δράση**. Ένα ένζυμο που μετουσιώθηκε δεν καταλύει πια τίποτα.

*Το ασπράδι του αυγού είναι κυρίως νερό και πρωτεΐνες. Στη ζέστη του τηγανιού οι πρωτεΐνες μετουσιώνονται: ξεδιπλώνονται, μπλέκονται μεταξύ τους, και το διάφανο υγρό γίνεται λευκό και στερεό. Η αλληλουχία των αμινοξέων τους έμεινε ίδια.*

> **Πρόσεχε**
>
> «Η μετουσίωση διασπά την πρωτεΐνη σε αμινοξέα.» **Όχι.**
>
> Η μετουσίωση δεν σπάει πεπτιδικούς δεσμούς. Η **πρωτοταγής δομή μένει ίδια**· χάνονται η δευτεροταγής, η τριτοταγής και, όπου υπάρχει, η τεταρτοταγής. Τη διάσπαση σε αμινοξέα την κάνει η υδρόλυση, που είναι άλλη διαδικασία.

Σε ορισμένες πρωτεΐνες η μετουσίωση είναι **αντιστρεπτή**: αν οι συνθήκες επανέλθουν ήπια, η αλυσίδα ξαναδιπλώνεται μόνη της στο αρχικό σχήμα και ξαναβρίσκει τη δράση της. Αυτό δείχνει κάτι βαθύ: όλη η πληροφορία για το τρισδιάστατο σχήμα είναι ήδη γραμμένη στην πρωτοταγή δομή. Στις περισσότερες πρωτεΐνες όμως, όπως στο ασπράδι που ψήθηκε, η μετουσίωση είναι μη αντιστρεπτή.

> **Θυμήσου**
>
> - Μονομερή: **20 αμινοξέα**, που διαφέρουν στην πλευρική ομάδα R.
> - **Πεπτιδικός δεσμός**: καρβοξυλομάδα του ενός με αμινομάδα του επόμενου, με αποβολή νερού. Για $n$ αμινοξέα, $n - 1$ δεσμοί.
> - **Πρωτοταγής**: αλληλουχία. **Δευτεροταγής**: α-έλικα, β-πτυχωτή επιφάνεια. **Τριτοταγής**: σχήμα όλης της αλυσίδας. **Τεταρτοταγής**: σύνδεση αλυσίδων.
> - **Μετουσίωση**: απώλεια της στερεοδιάταξης, άρα και της λειτουργίας. Η αλληλουχία μένει ίδια.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα πεπτίδιο αποτελείται από \$51\$ αμινοξέα σε μία γραμμική αλυσίδα. Πόσους πεπτιδικούς δεσμούς έχει και πόσα μόρια νερού χρειάζονται για να υδρολυθεί πλήρως;

1. Σε μια γραμμική αλυσίδα κάθε δεσμός ενώνει δύο διαδοχικά αμινοξέα. Ανάμεσα σε $51$ αμινοξέα υπάρχουν $51 - 1 = 50$ «κενά», άρα $50$ πεπτιδικοί δεσμοί.
2. Κάθε δεσμός σπάει με ένα μόριο νερού. Για πλήρη υδρόλυση χρειάζονται $50$ μόρια νερού, όσα αποβλήθηκαν όταν σχηματίστηκε η αλυσίδα.

### Παράδειγμα 2: Η αιμοσφαιρίνη του ενήλικα έχει δύο αλυσίδες α των \$141\$ αμινοξέων και δύο αλυσίδες β των \$146\$. Πόσους πεπτιδικούς δεσμούς έχει συνολικά;

1. Ο τύπος $n - 1$ ισχύει **για κάθε αλυσίδα χωριστά**. Οι τέσσερις αλυσίδες δεν ενώνονται μεταξύ τους με πεπτιδικούς δεσμούς· τις συγκρατεί η τεταρτοταγής δομή.
2. Κάθε αλυσίδα α: $141 - 1 = 140$ δεσμοί. Κάθε αλυσίδα β: $146 - 1 = 145$ δεσμοί.
3. Σύνολο:
   $$
   2 \cdot 140 + 2 \cdot 145 = 280 + 290 = 570
   $$
   Το ίδιο βγαίνει με τον τύπο $N - k$: $574 - 4 = 570$. Το $574 - 1 = 573$ είναι λάθος: μετρά την πρωτεΐνη σαν μία αλυσίδα.

### Παράδειγμα 3: Ένα ένζυμο θερμαίνεται στους \$90\$ °C και χάνει τη δράση του. Μετά την ψύξη η δράση δεν επανέρχεται. Τι άλλαξε στο μόριο και τι όχι;

1. Η υψηλή θερμοκρασία έσπασε τους ασθενείς δεσμούς που κρατούσαν την αλυσίδα διπλωμένη. Το ένζυμο **μετουσιώθηκε**: χάθηκε η στερεοδιάταξή του.
2. Μαζί με το σχήμα χάθηκε και το σημείο της επιφάνειας όπου ταίριαζε το μόριο που καταλύει. Γι' αυτό σταμάτησε να δρα.
3. Η **αλληλουχία των αμινοξέων δεν άλλαξε**: οι πεπτιδικοί δεσμοί αντέχουν σε αυτή τη θερμοκρασία. Η μετουσίωση εδώ είναι μη αντιστρεπτή, γιατί η αλυσίδα, αφού ξεδιπλώθηκε, δεν βρήκε ξανά το αρχικό της σχήμα.

### Παράδειγμα 4: Εξήγησε γιατί η αντικατάσταση ενός μόνο αμινοξέος σε μια πρωτεΐνη μπορεί να καταργήσει τη λειτουργία της, ενώ μια άλλη αντικατάσταση στην ίδια πρωτεΐνη μπορεί να μην αλλάξει τίποτα.

1. Η αντικατάσταση αλλάζει την **πρωτοταγή δομή**. Αλλάζει μια πλευρική ομάδα R σε μία θέση της αλυσίδας.
2. Η τριτοταγής δομή στηρίζεται σε αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στις πλευρικές ομάδες. Αν το νέο αμινοξύ έχει πολύ διαφορετική πλευρική ομάδα, για παράδειγμα φορτισμένη αντί για αφόρτιστη, η αλυσίδα μπορεί να διπλωθεί αλλιώς. Αλλάζει η στερεοδιάταξη, και μαζί της η λειτουργία.
3. Αν το νέο αμινοξύ μοιάζει με το παλιό, ή η θέση είναι μακριά από την περιοχή της λειτουργίας, η στερεοδιάταξη μένει πρακτικά ίδια. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από το **ποιο** αμινοξύ αλλάζει και **πού**.

### Παράδειγμα 5: Μια πρωτεΐνη αποτελείται από δύο πολυπεπτιδικές αλυσίδες, Α και Β. Συνολικά έχει \$248\$ πεπτιδικούς δεσμούς, και η Α έχει \$50\$ αμινοξέα περισσότερα από τη Β. (α) Πόσα αμινοξέα έχει κάθε αλυσίδα; (β) Πόσα μόρια νερού αποβλήθηκαν κατά τη σύνθεσή της; (γ) Η πρωτεΐνη θερμαίνεται και μετουσιώνεται. Πόσοι πεπτιδικοί δεσμοί μένουν, και ποια επίπεδα δομής χάνονται;

1. (α) Δύο αλυσίδες, άρα δεσμοί $= N - 2$. Με $N - 2 = 248$, τα αμινοξέα είναι $N = 250$.
2. Αν η Β έχει $x$ αμινοξέα, η Α έχει $x + 50$:
   $$
   x + (x + 50) = 250 \;\Rightarrow\; x = 100
   $$
   Η Β έχει $100$ αμινοξέα και η Α $150$. Έλεγχος: $99 + 149 = 248$ δεσμοί.
3. (β) Κάθε πεπτιδικός δεσμός σχηματίστηκε με αποβολή ενός μορίου νερού: $248$ μόρια.
4. (γ) Η μετουσίωση δεν σπάει πεπτιδικούς δεσμούς. Μένουν και οι $248$, και η πρωτοταγής δομή είναι ίδια.
5. Χάνονται η δευτεροταγής, η τριτοταγής και η τεταρτοταγής δομή, αφού η πρωτεΐνη έχει δύο αλυσίδες. Η πρωτεΐνη χάνει και τη βιολογική της δράση.

## Ερωτήσεις

1. Ο πεπτιδικός δεσμός σχηματίζεται ανάμεσα:
   - στην καρβοξυλομάδα ενός αμινοξέος και την αμινομάδα του επόμενου
   - στις πλευρικές ομάδες δύο αμινοξέων που βρίσκονται κοντά στον χώρο
   - στις αμινομάδες δύο διαδοχικών αμινοξέων, με αποβολή υδρογόνου
   - σε άτομα του σκελετού, με δεσμούς υδρογόνου που σχηματίζουν έλικα
2. Πόσους πεπτιδικούς δεσμούς έχει μια γραμμική πολυπεπτιδική αλυσίδα $300$ αμινοξέων;
   - $299$
   - $300$
   - $301$
   - $150$
3. Τι καθορίζει άμεσα το γονίδιο μιας πρωτεΐνης;
   - Την πρωτοταγή δομή, δηλαδή την αλληλουχία των αμινοξέων
   - Μόνο την τεταρτοταγή δομή, δηλαδή πώς ενώνονται οι αλυσίδες
   - Τις α-έλικες της αλυσίδας, ανεξάρτητα από τα αμινοξέα της
   - Τη θερμοκρασία στην οποία η πρωτεΐνη θα μετουσιωθεί
4. Μια πρωτεΐνη μετουσιώνεται από υψηλή θερμοκρασία. Τι διατηρείται;
   - Η αλληλουχία της
   - Η βιολογική της δράση
   - Η τριτοταγής της δομή
   - Οι α-έλικες της αλυσίδας
5. Ποια πρωτεΐνη έχει οπωσδήποτε τεταρτοταγή δομή;
   - Όποια αποτελείται από δύο ή περισσότερες πολυπεπτιδικές αλυσίδες
   - Κάθε ένζυμο, επειδή έχει ενεργό κέντρο που δέχεται το υπόστρωμά του
   - Όποια έχει περισσότερα από εκατό αμινοξέα στην αλυσίδα της
   - Όποια έχει α-έλικες και β-πτυχωτές επιφάνειες ταυτόχρονα
6. Τι συγκρατεί την α-έλικα και τη β-πτυχωτή επιφάνεια;
   - Δεσμοί υδρογόνου ανάμεσα σε άτομα του σκελετού
   - Πεπτιδικοί δεσμοί ανάμεσα σε μακρινά αμινοξέα
   - Δεσμοί ανάμεσα σε διαφορετικές πολυπεπτιδικές αλυσίδες
   - Η αποβολή νερού κατά τη σύνθεση της αλυσίδας
7. Γιατί ένα ένζυμο που μετουσιώθηκε σταματά να δρα;
   - Άλλαξε το σχήμα του, και μαζί το σημείο όπου προσδένεται το μόριο-στόχος
   - Η αλυσίδα του κόπηκε σε μικρότερα πεπτίδια από τη θερμότητα
   - Χάθηκαν αμινοξέα από την αλυσίδα του, και έτσι άλλαξε η αλληλουχία των αμινοξέων
   - Το γονίδιό του μεταλλάχθηκε εξαιτίας της υψηλής θερμοκρασίας
8. Πόσα διαφορετικά τριπεπτίδια μπορούν να σχηματιστούν από τα $20$ αμινοξέα, αν ένα αμινοξύ επιτρέπεται να επαναλαμβάνεται;
   - $8\,000$
   - $60$
   - $1\,140$
   - $400$
9. Ποια από τις παρακάτω διαδικασίες σπάει πεπτιδικούς δεσμούς;
   - Η υδρόλυση από ένα πεπτικό ένζυμο
   - Η θέρμανση ενός ενζύμου στους $80$ °C
   - Η προσθήκη ισχυρού οξέος σε ασπράδι αυγού
   - Ο αποχωρισμός των αλυσίδων της αιμοσφαιρίνης
10. Μια πρωτεΐνη έχει δύο πολυπεπτιδικές αλυσίδες, με $40$ και $60$ αμινοξέα. Πόσα μόρια νερού αποβλήθηκαν κατά τη σύνθεσή της;
   - $98$
   - $99$
   - $100$
   - $2$

## Ασκήσεις

1. Πόσα διαφορετικά αμινοξέα συναντάμε στις πρωτεΐνες των οργανισμών, και σε ποιο μέρος του μορίου τους διαφέρουν;
2. Κατά τη σύνθεση μιας γραμμικής πολυπεπτιδικής αλυσίδας αποβλήθηκαν $199$ μόρια νερού. Από πόσα αμινοξέα αποτελείται;
3. Η ινσουλίνη του ανθρώπου αποτελείται από δύο πολυπεπτιδικές αλυσίδες, μία με $21$ και μία με $30$ αμινοξέα. Πόσους πεπτιδικούς δεσμούς έχει συνολικά;
4. Πόσα διαφορετικά πενταπεπτίδια μπορούν να σχηματιστούν μόνο από γλυκίνη και αλανίνη, αν κάθε αμινοξύ επιτρέπεται να επαναλαμβάνεται;
5. Μια πρωτεΐνη αποτελείται από τρεις πολυπεπτιδικές αλυσίδες. Σε κάθε περίπτωση, ποιο επίπεδο δομής αλλάζει πρώτο ή μόνο του;
   α) Μια μετάλλαξη αντικαθιστά ένα αμινοξύ με άλλο.
   β) Οι τρεις αλυσίδες αποχωρίζονται, αλλά η καθεμιά κρατά το σχήμα της.
   γ) Σπάνε οι δεσμοί υδρογόνου που κρατούν μια α-έλικα.
6. Μια πρωτεΐνη αποτελείται από δύο ίδιες πολυπεπτιδικές αλυσίδες των $150$ αμινοξέων και μία τρίτη των $98$.
   α) Πόσους πεπτιδικούς δεσμούς έχει συνολικά;
   β) Πόσα μόρια νερού χρειάζονται για να υδρολυθεί πλήρως;
   γ) Πόσοι πεπτιδικοί δεσμοί σπάνε αν η πρωτεΐνη μετουσιωθεί με θέρμανση;
7. Ένα ένζυμο μετουσιώνεται με μια χημική ουσία. Όταν η ουσία απομακρυνθεί ήπια, η αλυσίδα ξαναδιπλώνεται και το ένζυμο ξαναβρίσκει τη δράση του.
   α) Ποιο επίπεδο δομής δεν άλλαξε σε όλη τη διαδικασία;
   β) Πού είναι «γραμμένη» η πληροφορία για το τελικό σχήμα;
8. Ένα γραμμικό πεπτίδιο υδρολύεται μερικώς από ένα πεπτικό ένζυμο και δίνει τρία μικρότερα πεπτίδια, με $12$, $20$ και $33$ αμινοξέα.
   α) Πόσους πεπτιδικούς δεσμούς είχε το αρχικό πεπτίδιο;
   β) Πόσα μόρια νερού καταναλώθηκαν στη μερική υδρόλυση;
   γ) Πόσα ακόμη μόρια νερού χρειάζονται για να διασπαστούν και τα τρία σε αμινοξέα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/proteins
