# Μεταλλαξογόνοι παράγοντες, καρκίνος, διάγνωση

> Τι προκαλεί μεταλλάξεις, γιατί ο καρκίνος είναι γενετική ασθένεια, και η προγεννητική διάγνωση.

Βιολογία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/mutations-cancer-diagnosis

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τις αυθόρμητες από τις επαγόμενες μεταλλάξεις και να δίνεις παραδείγματα φυσικών και χημικών μεταλλαξογόνων παραγόντων.
- Να εξηγείς γιατί ο καρκίνος είναι γενετική ασθένεια των σωματικών κυττάρων, με τα ογκογονίδια και τα ογκοκατασταλτικά γονίδια.
- Να περιγράφεις την αμνιοπαρακέντηση και τη λήψη χοριακών λαχνών, και να διαλέγεις κατάλληλη μέθοδο ανάλυσης για κάθε περίπτωση.
- Να αιτιολογείς σε ύφος Θέματος Β αν μια μετάλλαξη κληρονομείται, και να διαβάζεις δεδομένα κινδύνου για μια γενετική ασθένεια.

## Από πού έρχονται οι μεταλλάξεις

Οι μεταλλάξεις χωρίζονται σε δύο ομάδες ανάλογα με την αιτία τους:

- **Αυθόρμητες:** συμβαίνουν χωρίς εξωτερική αιτία, κυρίως από λάθη κατά την αντιγραφή του DNA που δεν διορθώθηκαν. Η DNA πολυμεράση και τα **επιδιορθωτικά ένζυμα** διορθώνουν τη συντριπτική πλειονότητα των λαθών, αλλά όχι όλα.
- **Επαγόμενες:** προκαλούνται από παράγοντες του περιβάλλοντος, που λέγονται **μεταλλαξογόνοι**.

| Μεταλλαξογόνοι παράγοντες | Παραδείγματα                                                           |
| ------------------------- | ---------------------------------------------------------------------- |
| Φυσικοί                   | ιοντίζουσες ακτινοβολίες (ακτίνες X, ακτίνες γ), υπεριώδης ακτινοβολία |
| Χημικοί                   | πολλές ουσίες, ανάμεσά τους χημικές ενώσεις του καπνού του τσιγάρου    |

Η **υπεριώδης** ακτινοβολία του ήλιου μπορεί να δημιουργήσει δεσμούς ανάμεσα σε γειτονικές βάσεις της ίδιας αλυσίδας του DNA, που εμποδίζουν την αντιγραφή. Στα κύτταρα του δέρματος οι βλάβες αυτές επιδιορθώνονται από ειδικά ένζυμα. Στη σπάνια κληρονομική ασθένεια **μελαγχρωματική ξηροδερμία**, ένα από αυτά τα επιδιορθωτικά συστήματα δεν λειτουργεί, και ο κίνδυνος για καρκίνο του δέρματος είναι πολύ αυξημένος. Το παράδειγμα δείχνει πόσο σημαντική είναι η επιδιόρθωση: η βλάβη γίνεται σε όλους, η διαφορά είναι ποιος τη διορθώνει.

## Ο καρκίνος είναι γενετική ασθένεια

Τα κύτταρα του σώματος διαιρούνται όταν και όσο χρειάζεται, γιατί ο κυτταρικός κύκλος ρυθμίζεται από πρωτεΐνες που κωδικοποιούνται από γονίδια. Ο **καρκίνος** εμφανίζεται όταν μεταλλάξεις σε αυτά τα γονίδια κάνουν ένα κύτταρο να διαιρείται **ανεξέλεγκτα**. Τα κύτταρα που προκύπτουν σχηματίζουν **όγκο** και μπορεί να εισβάλλουν σε γειτονικούς ιστούς ή να μεταναστεύσουν σε άλλα σημεία του σώματος (**μετάσταση**).

Δύο κατηγορίες γονιδίων παίζουν τον κύριο ρόλο:

| Γονίδια                      | Φυσιολογικός ρόλος                                                  | Τι κάνει η μετάλλαξη                                              |
| ---------------------------- | ------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------- |
| **Πρωτο-ογκογονίδια**        | προωθούν την κυτταρική διαίρεση όταν πρέπει                         | τα μετατρέπει σε **ογκογονίδια**, υπερδραστήρια: «πατημένο γκάζι» |
| **Ογκοκατασταλτικά γονίδια** | φρενάρουν τη διαίρεση ή οδηγούν ένα κατεστραμμένο κύτταρο σε θάνατο | τα **απενεργοποιεί**: «χαλασμένο φρένο»                           |

Μια μετάλλαξη σε **ένα** αλληλόμορφο ενός πρωτο-ογκογονιδίου αρκεί για να δώσει ογκογονίδιο, γιατί η πρωτεΐνη του δρα σε κάθε περίπτωση. Ένα ογκοκατασταλτικό γονίδιο, αντίθετα, χάνει τη λειτουργία του όταν απενεργοποιηθούν **και τα δύο** αλληλόμορφα, αφού το ένα που μένει αρκεί για να φρενάρει.

> **Κλειδί**
>
> Ο καρκίνος είναι γενετική ασθένεια **των σωματικών κυττάρων**: ξεκινά από μεταλλάξεις που συσσωρεύονται σε ένα κύτταρο και στους απογόνους του, κατά τη διάρκεια της ζωής. Συνήθως χρειάζονται **πολλές** μεταλλάξεις στο ίδιο κύτταρο, σε διαφορετικά γονίδια, γι' αυτό οι περισσότεροι καρκίνοι εμφανίζονται σε μεγαλύτερες ηλικίες.
>
> Οι μεταλλάξεις αυτές συνήθως **δεν** κληρονομούνται. Κληρονομείται, σε ορισμένες οικογένειες, μια **προδιάθεση**: αν κάποιος γεννηθεί με ένα αλληλόμορφο ενός ογκοκατασταλτικού γονιδίου ήδη απενεργοποιημένο, χρειάζεται μία μετάλλαξη λιγότερη για να χάσει ένα κύτταρο και το δεύτερο.

Μια μετάλλαξη που οδηγεί σε καρκίνο μπορεί να είναι και χρωμοσωμική. Στη **χρόνια μυελογενή λευχαιμία**, μια αμοιβαία μετατόπιση ανάμεσα στα χρωμοσώματα 9 και 22 ενώνει δύο γονίδια σε ένα, και η πρωτεΐνη που προκύπτει προωθεί συνεχώς τη διαίρεση των λευκών αιμοσφαιρίων. Το μικρό χρωμόσωμα 22 που προκύπτει λέγεται **χρωμόσωμα Philadelphia**.

## Η διάγνωση των γενετικών ασθενειών

Μια γενετική ασθένεια διαγιγνώσκεται με **τρεις** ομάδες μεθόδων. Η επιλογή εξαρτάται από το τι είδους αλλαγή ψάχνεις:

| Μέθοδος                                  | Τι βλέπει                                              | Παραδείγματα                                                                      |
| ---------------------------------------- | ------------------------------------------------------ | --------------------------------------------------------------------------------- |
| **Κυτταρογενετική ανάλυση** (καρυότυπος) | αριθμό και δομή των χρωμοσωμάτων                       | σύνδρομα Down, Turner, Klinefelter, cri-du-chat                                   |
| **Βιοχημικές δοκιμασίες**                | ποσότητα ή λειτουργία μιας πρωτεΐνης ή ενός μεταβολίτη | φαινυλαλανίνη στο αίμα στη φαινυλκετονουρία, HbA2 στους φορείς της β-θαλασσαιμίας |
| **Ανάλυση DNA**                          | την αλληλουχία του ίδιου του γονιδίου                  | συγκεκριμένη γονιδιακή μετάλλαξη, όπως αυτή της δρεπανοκυτταρικής αναιμίας        |

### Προγεννητικός έλεγχος

Για να γίνουν αυτές οι αναλύσεις στο έμβρυο, χρειάζονται εμβρυϊκά κύτταρα. Υπάρχουν δύο κλασικές μέθοδοι λήψης τους:

- **Αμνιοπαρακέντηση:** με λεπτή βελόνα λαμβάνεται μικρή ποσότητα **αμνιακού υγρού**, που περιέχει κύτταρα του εμβρύου. Γίνεται στο δεύτερο τρίμηνο της κύησης. Τα κύτταρα συνήθως καλλιεργούνται πριν από την ανάλυση, οπότε τα αποτελέσματα αργούν.
- **Λήψη χοριακών λαχνών:** λαμβάνεται δείγμα από τις χοριακές λάχνες, μέρος του πλακούντα που έχει την ίδια γενετική σύσταση με το έμβρυο. Γίνεται **νωρίτερα** από την αμνιοπαρακέντηση, στο πρώτο τρίμηνο, και τα κύτταρα διαιρούνται ήδη ενεργά, οπότε τα αποτελέσματα βγαίνουν πιο γρήγορα.

Και οι δύο είναι επεμβατικές και έχουν έναν μικρό κίνδυνο για την κύηση. Προτείνονται σε κυήσεις όπου ο κίνδυνος για γενετική ασθένεια είναι αυξημένος: μεγαλύτερη ηλικία της μητέρας, γονείς γνωστοί φορείς, προηγούμενο παιδί με γενετική ασθένεια.

Πέρα από το έμβρυο, γίνεται **έλεγχος νεογνών** (για παράδειγμα για τη φαινυλκετονουρία, σε όλα τα νεογνά) και **έλεγχος φορέων** σε ενήλικες, όπως για τη β-θαλασσαιμία. Τα αποτελέσματα ερμηνεύονται στη **γενετική καθοδήγηση**. Ειδικοί συγκεντρώνουν το ιστορικό της οικογένειας, συχνά σε γενεαλογικό δέντρο, υπολογίζουν την πιθανότητα για μια ασθένεια, και εξηγούν σε ένα ζευγάρι τους κινδύνους και τις επιλογές του. Η απόφαση ανήκει στο ζευγάρι.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια μέθοδος;*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο καρυότυπος **δεν** βρίσκει γονιδιακές μεταλλάξεις. Ένα έμβρυο με δρεπανοκυτταρική αναιμία ή φαινυλκετονουρία έχει απόλυτα φυσιολογικό καρυότυπο. Αν μια άσκηση ζητά μέθοδο, ρώτα πρώτα αν η αλλαγή είναι **ορατή στο μικροσκόπιο**.

## Η μέθοδος: ποια εξέταση, σε ποια κύτταρα;

Στο Θέμα Β ζητείται συχνά να διαλέξεις και να αιτιολογήσεις μια μέθοδο. Απαντάς με τρεις ερωτήσεις, με αυτή τη σειρά.

1. **Τι είδους αλλαγή ψάχνεις;** Αριθμός ή δομή χρωμοσωμάτων: καρυότυπος. Μια ουσία ή μια πρωτεΐνη που λείπει ή περισσεύει: βιοχημική δοκιμασία. Μια γνωστή αλλαγή βάσης: ανάλυση DNA.
2. **Σε ποιον;** Έμβρυο, νεογνό ή ενήλικας. Για το έμβρυο χρειάζεσαι πρώτα εμβρυϊκά κύτταρα: αμνιοπαρακέντηση ή λήψη χοριακών λαχνών.
3. **Εκφράζεται εκεί η πρωτεΐνη;** Μια βιοχημική δοκιμασία δουλεύει μόνο σε κύτταρα που φτιάχνουν την πρωτεΐνη. Τα εμβρυϊκά κύτταρα του αμνιακού υγρού δεν φτιάχνουν αιμοσφαιρίνη. Το DNA όμως είναι ίδιο σε όλα τα κύτταρα.

Στην αιτιολόγηση γράφεις και τα τρία: τι αλλάζει, πού το ψάχνεις, και γιατί η άλλη μέθοδος δεν θα το έβλεπε.

> **Θυμήσου**
>
> - Αυθόρμητες μεταλλάξεις: λάθη αντιγραφής. Επαγόμενες: φυσικοί (ακτινοβολίες) και χημικοί μεταλλαξογόνοι παράγοντες.
> - Καρκίνος: μεταλλάξεις σε σωματικά κύτταρα. Πρωτο-ογκογονίδιο → ογκογονίδιο (αρκεί ένα αλληλόμορφο). Ογκοκατασταλτικό: πρέπει να χαθούν και τα δύο.
> - Μέθοδοι: καρυότυπος για χρωμοσωμικές, βιοχημικές δοκιμασίες για πρωτεΐνες και μεταβολίτες, ανάλυση DNA για γονιδιακές.
> - Λήψη χοριακών λαχνών: νωρίτερα, γρηγορότερα αποτελέσματα. Αμνιοπαρακέντηση: αργότερα, με καλλιέργεια κυττάρων.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί ένα άτομο που φέρει από τη γέννησή του ένα απενεργοποιημένο αλληλόμορφο ενός ογκοκατασταλτικού γονιδίου έχει αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο, ενώ δεν πάσχει από τη γέννησή του;

1. Ένα ογκοκατασταλτικό γονίδιο φρενάρει τη διαίρεση. Για να χαθεί το φρένο, πρέπει να απενεργοποιηθούν **και τα δύο** αλληλόμορφα του κυττάρου.
2. Το άτομο έχει σε **όλα** τα κύτταρά του το ένα αλληλόμορφο ήδη απενεργοποιημένο. Το άλλο είναι φυσιολογικό και φρενάρει κανονικά, γι' αυτό δεν πάσχει από τη γέννηση.
3. Αρκεί όμως **μία** σωματική μετάλλαξη στο δεύτερο αλληλόμορφο, σε οποιοδήποτε κύτταρο, για να χαθεί το φρένο σε αυτό. Σε ένα άτομο χωρίς την κληρονομική μετάλλαξη χρειάζονται δύο στο ίδιο κύτταρο, κάτι πολύ πιο σπάνιο.
4. Αυτό που κληρονομείται λοιπόν είναι **προδιάθεση**, όχι ο ίδιος ο καρκίνος.

### Παράδειγμα 2: Ένα ζευγάρι, και οι δύο φορείς β-θαλασσαιμίας, περιμένει παιδί. Ποια είναι η πιθανότητα το έμβρυο να έχει β-θαλασσαιμία, και ποια μέθοδος θα το έδειχνε;

1. Η β-θαλασσαιμία κληρονομείται με αυτοσωμικό υπολειπόμενο τρόπο. Οι φορείς είναι ετερόζυγοι, και η διασταύρωση είναι ετερόζυγος × ετερόζυγος.
2. Το έμβρυο θα είναι ομόζυγο για μεταλλαγμένα αλληλόμορφα με πιθανότητα $\frac{1}{4}$.
3. Ο καρυότυπος δεν βοηθά, γιατί η αλλαγή είναι γονιδιακή. Τα κύτταρα του αμνιακού υγρού ή των χοριακών λαχνών δεν παράγουν αιμοσφαιρίνη, οπότε ούτε μια βιοχημική δοκιμασία αιμοσφαιρίνης. Η κατάλληλη μέθοδος είναι η **ανάλυση DNA** των εμβρυϊκών κυττάρων, για τις μεταλλάξεις που φέρουν οι γονείς.

### Παράδειγμα 3: Ένα ζευγάρι θέλει να ελέγξει το έμβρυο για χρωμοσωμική ανωμαλία όσο το δυνατόν νωρίτερα. Ποια μέθοδο λήψης κυττάρων θα προτιμούσε, και τι ανάλυση θα γίνει;

1. Η **λήψη χοριακών λαχνών** γίνεται στο πρώτο τρίμηνο, νωρίτερα από την αμνιοπαρακέντηση.
2. Τα κύτταρα των χοριακών λαχνών διαιρούνται ενεργά, οπότε υπάρχουν κύτταρα σε μετάφαση χωρίς μακριά καλλιέργεια, και τα αποτελέσματα βγαίνουν πιο γρήγορα.
3. Για χρωμοσωμική ανωμαλία η ανάλυση είναι **κυτταρογενετική**: κατασκευάζεται ο καρυότυπος από κύτταρα σε μετάφαση.

### Παράδειγμα 4: Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Όλες οι μεταλλάξεις οφείλονται σε μεταλλαξογόνους παράγοντες. (β) Μια μετάλλαξη στα κύτταρα του πνεύμονα ενός καπνιστή μπορεί να περάσει στα παιδιά του. (γ) Για να γίνει ογκογονίδιο, αρκεί να μεταλλαχθεί ένα αλληλόμορφο του πρωτο-ογκογονιδίου.

1. **(α) Λανθασμένη.** Υπάρχουν και **αυθόρμητες** μεταλλάξεις, χωρίς εξωτερική αιτία. Οφείλονται κυρίως σε λάθη της αντιγραφής που δεν επιδιορθώθηκαν.
2. **(β) Λανθασμένη.** Τα κύτταρα του πνεύμονα είναι **σωματικά**. Η μετάλλαξη περνά μόνο στα κύτταρα που προέρχονται από αυτά. Στους απογόνους περνά μόνο ό,τι υπάρχει στα κύτταρα της γαμετικής σειράς.
3. **(γ) Σωστή.** Το ογκογονίδιο είναι υπερδραστήριο: η πρωτεΐνη του προωθεί τη διαίρεση ό,τι κι αν κάνει το άλλο αλληλόμορφο. Γι' αυτό δρα σαν επικρατές μέσα στο κύτταρο.

### Παράδειγμα 5: Σε έναν ασθενή με χρόνια μυελογενή λευχαιμία γίνεται καρυότυπος από κύτταρα του μυελού των οστών και από κύτταρα του δέρματος. Στα πρώτα βρίσκεται το χρωμόσωμα Philadelphia, στα δεύτερα όχι. Τι συμπεραίνεις, και κινδυνεύουν τα παιδιά του να κληρονομήσουν τη μετατόπιση;

1. Η μετατόπιση 9–22 υπάρχει μόνο σε κύτταρα του μυελού. Έγινε λοιπόν σε **ένα σωματικό κύτταρο** του μυελού, κατά τη διάρκεια της ζωής του, και πέρασε σε όλους τους απογόνους του με μίτωση.
2. Αν ήταν κληρονομική, θα υπήρχε σε **όλα** τα κύτταρα του σώματος, και στα κύτταρα του δέρματος.
3. Τα κύτταρα της γαμετικής σειράς δεν προέρχονται από τον μυελό. Η μετατόπιση δεν περνά στους γαμέτες, και τα παιδιά του δεν την κληρονομούν.

### Παράδειγμα 6: Θέμα Γ: Δίνεται, κατά προσέγγιση, την πιθανότητα ένα παιδί να γεννηθεί με σύνδρομο Down ανάλογα με την ηλικία της μητέρας: 20 ετών 1/1500, 30 ετών 1/900, 35 ετών 1/350, 40 ετών 1/100, 45 ετών 1/30. (α) Τι δείχνουν τα δεδομένα; (β) Σε 3.000 γεννήσεις από μητέρες 40 ετών, πόσα παιδιά με σύνδρομο Down περιμένεις; (γ) Μια γυναίκα 41 ετών θέλει διάγνωση στο πρώτο τρίμηνο. Ποια λήψη και ποια ανάλυση προτείνεις; (δ) Ο καρυότυπος βγαίνει 47,XY,+21. Ερμήνευσέ τον.

1. **(α)** Η πιθανότητα **αυξάνεται με την ηλικία της μητέρας**, και πολύ απότομα μετά τα $35$. Από τα $20$ ως τα $45$ γίνεται περίπου $50$ φορές μεγαλύτερη.
2. Η εξήγηση συνδέεται με τη μείωση: όσο μεγαλώνει η μητέρα, τόσο πιο συχνά γίνεται **μη διαχωρισμός** του ζεύγους 21 στον σχηματισμό του ωαρίου.
3. **(β)** Με πιθανότητα $\frac{1}{100}$ ανά γέννηση: $3000 \cdot \frac{1}{100} = 30$ παιδιά, περίπου.
4. **(γ)** Πρώτο τρίμηνο σημαίνει **λήψη χοριακών λαχνών**. Η αλλαγή που ψάχνουμε είναι αριθμητική, οπότε η ανάλυση είναι **καρυότυπος**.
5. **(δ)** $47$ χρωμοσώματα, φυλετικά XY, και ένα επιπλέον 21. Το έμβρυο είναι **αγόρι με τρισωμία 21**, δηλαδή με σύνδρομο Down.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις παρακάτω μεταλλάξεις είναι επαγόμενη;
   - Ένα λάθος της DNA πολυμεράσης που δεν επιδιορθώθηκε
   - Μια βλάβη στο DNA κυττάρων του δέρματος από υπεριώδη ακτινοβολία
   - Ένας μη διαχωρισμός ομολόγων στη μείωση μιας γυναίκας
   - Ένα αλληλόμορφο της αιμορροφιλίας που κληρονόμησε κάποιος
2. Τι είναι ένα ογκογονίδιο;
   - Ένα γονίδιο που φρενάρει τη διαίρεση και χάθηκε
   - Ένα γονίδιο ιού που προκαλεί πάντα καρκίνο
   - Ένα μεταλλαγμένο, υπερδραστήριο πρωτο-ογκογονίδιο
   - Ένα γονίδιο που υπάρχει μόνο στα καρκινικά κύτταρα
3. Γιατί για να χάσει ένα κύτταρο τη λειτουργία ενός ογκοκατασταλτικού γονιδίου πρέπει να μεταλλαχθούν και τα δύο αλληλόμορφα;
   - Γιατί ένα φυσιολογικό αλληλόμορφο αρκεί για να φρενάρει τη διαίρεση
   - Γιατί τα ογκοκατασταλτικά γονίδια βρίσκονται μόνο στο χρωμόσωμα X
   - Γιατί τα δύο αλληλόμορφα μεταγράφονται πάντα μαζί, ως μία μονάδα
   - Γιατί ένα μεταλλαγμένο αλληλόμορφο διορθώνεται από το άλλο στη μίτωση
4. Ποια πρόταση για τον καρκίνο είναι σωστή;
   - Οφείλεται σε μία μόνο μετάλλαξη, που κληρονομείται από τους γονείς
   - Είναι γενετική ασθένεια των σωματικών κυττάρων
   - Δεν σχετίζεται με το γενετικό υλικό, μόνο με το περιβάλλον
   - Εμφανίζεται μόνο όταν αλλάξει ο αριθμός των χρωμοσωμάτων
5. Σε ποια χρωμοσωμική αλλαγή οφείλεται το χρωμόσωμα Philadelphia της χρόνιας μυελογενούς λευχαιμίας;
   - Σε τρισωμία του χρωμοσώματος 22
   - Σε έλλειψη τμήματος του χρωμοσώματος 5
   - Σε μονοσωμία του χρωμοσώματος 9
   - Σε αμοιβαία μετατόπιση μεταξύ του 9 και του 22
6. Για ποια ασθένεια ο καρυότυπος του εμβρύου **δεν** δίνει διάγνωση;
   - Σύνδρομο Down
   - Σύνδρομο Turner
   - Φαινυλκετονουρία
   - Σύνδρομο cri-du-chat
7. Ποιο είναι πλεονέκτημα της λήψης χοριακών λαχνών σε σχέση με την αμνιοπαρακέντηση;
   - Δεν είναι επεμβατική και δεν έχει κανέναν κίνδυνο
   - Γίνεται νωρίτερα στην κύηση
   - Ανιχνεύει και μεταλλάξεις που δεν βρίσκει η ανάλυση DNA
   - Δίνει κύτταρα της μητέρας, όχι του εμβρύου
8. Ποιος από τους παρακάτω είναι χημικός μεταλλαξογόνος παράγοντας;
   - Ουσίες του καπνού του τσιγάρου
   - Οι ακτίνες X μιας ακτινογραφίας
   - Η υπεριώδης ακτινοβολία του ήλιου
   - Οι ακτίνες γ μιας ραδιενεργής πηγής
9. Γιατί η β-θαλασσαιμία ενός εμβρύου δεν διαγιγνώσκεται με βιοχημική δοκιμασία στα κύτταρα του αμνιακού υγρού;
   - Τα κύτταρα αυτά δεν παράγουν αιμοσφαιρίνη
   - Τα κύτταρα του αμνιακού υγρού δεν έχουν DNA
   - Η β-θαλασσαιμία φαίνεται μόνο στον καρυότυπο
   - Η HbA2 μετριέται μόνο σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας
10. Τι κάνει η γενετική καθοδήγηση;
   - Αποφασίζει αν το ζευγάρι θα αποκτήσει παιδί
   - Διορθώνει τη μετάλλαξη στα κύτταρα του εμβρύου
   - Εξηγεί στο ζευγάρι κινδύνους και επιλογές
   - Αντικαθιστά τον προγεννητικό έλεγχο του εμβρύου

## Ασκήσεις

1. Σε ποιες δύο κατηγορίες χωρίζονται οι μεταλλαξογόνοι παράγοντες;
2. Με ποια μέθοδο ανάλυσης θα επιβεβαιώσεις ότι ένα κορίτσι έχει σύνδρομο Turner;
3. Πόσα αλληλόμορφα ενός πρωτο-ογκογονιδίου πρέπει να μεταλλαχθούν, το λιγότερο, για να δράσει ως ογκογονίδιο;
4. Ποια μέθοδος λήψης εμβρυϊκών κυττάρων παίρνει δείγμα από μέρος του πλακούντα, και σε ποιο τρίμηνο της κύησης γίνεται;
5. Για καθεμιά περίπτωση, γράψε την κατάλληλη μέθοδο ανάλυσης.
   α) Έλεγχος ενός ενήλικα για το αν είναι φορέας β-θαλασσαιμίας, με εξέταση αίματος.
   β) Έλεγχος εμβρύου για τη γνωστή μετάλλαξη της δρεπανοκυτταρικής αναιμίας.
   γ) Έλεγχος εμβρύου για σύνδρομο Klinefelter.
6. Για καθεμιά μετάλλαξη, γράψε αν είναι αυθόρμητη ή επαγόμενη, και αν μπορεί να περάσει σε απογόνους.
   α) Ένα λάθος αντιγραφής που δεν επιδιορθώθηκε, σε κύτταρο της γαμετικής σειράς στους όρχεις.
   β) Μια βλάβη από ακτίνες X σε κύτταρα του πνεύμονα, κατά την ακτινοθεραπεία.
   γ) Μια μετάλλαξη από χημική ουσία σε κύτταρο των ωοθηκών που θα δώσει ωάριο.
7. Ένα ζευγάρι έχει ήδη ένα παιδί με φαινυλκετονουρία και περιμένει δεύτερο.
   α) Ποια είναι η πιθανότητα το έμβρυο να έχει φαινυλκετονουρία;
   β) Ποια είναι η πιθανότητα να είναι φορέας;
   γ) Με ποια ανάλυση των εμβρυϊκών κυττάρων γίνεται η προγεννητική διάγνωση;
8. Σε μια οικογένεια, όλα τα κύτταρα ενός ατόμου φέρουν από τη γέννηση ένα απενεργοποιημένο αλληλόμορφο ενός ογκοκατασταλτικού γονιδίου. Πόσες σωματικές μεταλλάξεις στο ίδιο γονίδιο χρειάζεται ένα κύτταρό του για να χάσει τη λειτουργία του, και πόσες ένα κύτταρο ατόμου χωρίς την κληρονομική μετάλλαξη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/mutations-cancer-diagnosis
