# Οι νόμοι του Mendel

> Μονοϋβριδισμός, διυβριδισμός και διασταύρωση ελέγχου.

Βιολογία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/mendel-laws

## Τι θα μάθεις

- Να διατυπώνεις τους δύο νόμους του Mendel και να τους συνδέεις με τη συμπεριφορά των χρωμοσωμάτων στη μείωση.
- Να λύνεις διασταυρώσεις μονοϋβριδισμού και διυβριδισμού, με γαμέτες, τετράγωνο Punnett και αναλογίες, και να υπολογίζεις πιθανότητες με τους κανόνες του γινομένου και του αθροίσματος.
- Να χρησιμοποιείς τη διασταύρωση ελέγχου για να βρεις τον γονότυπο ενός ατόμου με επικρατή φαινότυπο.
- Να γράφεις αιτιολόγηση με τη μορφή που ζητούν οι εξετάσεις: γονότυποι, γαμέτες, απόγονοι, συμπέρασμα.

## Τι έκανε διαφορετικά ο Mendel

Στο Γυμνάσιο είδες το βασικό: ο Mendel διασταύρωσε μοσχομπίζελα, βρήκε την αναλογία $3:1$ και την εξήγησε με δύο «παράγοντες» για κάθε γνώρισμα. Εδώ το ζητούμενο είναι άλλο: να λύνεις διασταυρώσεις **με τον τρόπο που τις ζητάει η εξέταση**, και να ξέρεις τι συμβαίνει στο κύτταρο κάθε φορά που γράφεις έναν γαμέτη.

Η επιτυχία του Mendel (τα αποτελέσματά του δημοσιεύτηκαν το 1866) δεν οφείλεται σε τύχη. Τρία πράγματα έκανε αλλιώς από τους προκατόχους του:

- Ξεκίνησε από **αμιγή στελέχη**, φυτά που με αυτογονιμοποίηση έδιναν για γενιές τον ίδιο χαρακτήρα.
- Μελέτησε **έναν ή δύο χαρακτήρες τη φορά**, με δύο καθαρά διακριτές μορφές ο καθένας, αντί για ολόκληρο το φυτό.
- **Μέτρησε** τους απογόνους σε μεγάλους αριθμούς και ερμήνευσε τα αποτελέσματα με στατιστική.

Τη λέξη «γονίδιο» δεν τη χρησιμοποίησε ποτέ. Μιλούσε για «κληρονομικούς παράγοντες». Σήμερα ξέρουμε ότι είναι τμήματα DNA σε συγκεκριμένη θέση ενός χρωμοσώματος, και ότι οι δύο μορφές κάθε χαρακτήρα είναι **αλληλόμορφα** του ίδιου γονιδίου.

## Μονοϋβριδισμός και ο πρώτος νόμος

**Μονοϋβριδισμός** λέγεται η διασταύρωση στην οποία μελετάς **έναν** χαρακτήρα. Τα σύμβολα: κεφαλαίο γράμμα για το επικρατές αλληλόμορφο, το ίδιο μικρό για το υπολειπόμενο. Στο μοσχομπίζελο το κίτρινο χρώμα σπέρματος (Y) επικρατεί του πράσινου (y).

| Γενιά | Γονότυποι          | Γαμέτες              | Φαινότυπος            |
| ----- | ------------------ | -------------------- | --------------------- |
| P     | YY × yy            | Y και y              | κίτρινα × πράσινα     |
| F1    | Yy                 | Y, y (από κάθε φυτό) | όλα κίτρινα           |
| F2    | 1 YY : 2 Yy : 1 yy |                      | 3 κίτρινα : 1 πράσινο |

> **Κλειδί**
>
> **1ος νόμος του Mendel, του διαχωρισμού των αλληλόμορφων γονιδίων:** τα δύο αλληλόμορφα ενός γονιδίου διαχωρίζονται κατά τον σχηματισμό των γαμετών, έτσι ώστε κάθε γαμέτης να παίρνει **ένα μόνο** από αυτά.
>
> Ο κυτταρικός μηχανισμός είναι η **μείωση**: στην πρώτη μειωτική διαίρεση τα ομόλογα χρωμοσώματα πηγαίνουν σε διαφορετικά κύτταρα, και μαζί τους τα αλληλόμορφα που φέρουν. Ο νόμος ισχύει για κάθε γονίδιο του πυρήνα σε οργανισμό που αναπαράγεται με μείωση.

Πρόσεξε τη διαφορά ανάμεσα σε δύο αναλογίες που μπερδεύονται συχνά: η F2 έχει **γονοτυπική** αναλογία $1:2:1$ και **φαινοτυπική** $3:1$. Στις απαντήσεις σου γράφεις πάντα ποια από τις δύο εννοείς.

## Η διασταύρωση ελέγχου

Ένα φυτό με κίτρινα σπέρματα μπορεί να είναι YY ή Yy. Ο φαινότυπος δεν σου λέει ποιο από τα δύο. Το διασταυρώνεις λοιπόν με άτομο **ομόζυγο για το υπολειπόμενο** αλληλόμορφο (yy), που δίνει μόνο γαμέτες y. Έτσι ο φαινότυπος κάθε απογόνου «διαβάζει» ποιον γαμέτη έδωσε το άγνωστο φυτό:

- αν όλοι οι απόγονοι είναι κίτρινοι, το φυτό είναι **YY**,
- αν εμφανιστεί έστω και ένας πράσινος, το φυτό έχει y, άρα είναι **Yy**, και η αναλογία που περιμένεις είναι $1:1$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Διασταύρωση ελέγχου*

> **Πρόσεχε**
>
> Αν μια διασταύρωση ελέγχου δώσει λίγους απογόνους και **όλοι** έχουν τον επικρατή φαινότυπο, δεν μπορείς να είσαι βέβαιος ότι ο γονέας είναι ομόζυγος. Ένα Yy με τέσσερις απογόνους έχει πιθανότητα $\left(\frac{1}{2}\right)^4 = \frac{1}{16}$ να δώσει και τους τέσσερις κίτρινους. Οι αναλογίες είναι **πιθανότητες**, και επιβεβαιώνονται μόνο σε μεγάλο αριθμό απογόνων.

## Διυβριδισμός και ο δεύτερος νόμος

**Διυβριδισμός** λέγεται η διασταύρωση στην οποία μελετάς **δύο** χαρακτήρες ταυτόχρονα. Ο Mendel διασταύρωσε αμιγή φυτά με κίτρινα και λεία σπέρματα (YYRR) με αμιγή φυτά με πράσινα και ρυτιδωμένα (yyrr). Το λείο (R) επικρατεί του ρυτιδωμένου (r).

Η F1 ήταν όλη YyRr, με κίτρινα λεία σπέρματα. Το κρίσιμο ερώτημα ήταν ποιους γαμέτες δίνει ένα YyRr. Αν τα δύο γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα, δίνει **τέσσερα** είδη γαμετών σε ίσες αναλογίες:

**YR, Yr, yR, yr**, με πιθανότητα $\frac{1}{4}$ το καθένα.

Με τέσσερα είδη γαμετών από κάθε γονέα, το τετράγωνο Punnett έχει $4 \times 4 = 16$ ισοπίθανα κουτιά. Τα μετράς και βρίσκεις φαινοτυπική αναλογία $9:3:3:1$:

| Φαινότυπος         | Κουτιά | Γονότυποι                       |
| ------------------ | ------ | ------------------------------- |
| κίτρινα λεία       | $9$    | `Y_R_` (YYRR, YYRr, YyRR, YyRr) |
| κίτρινα ρυτιδωμένα | $3$    | `Y_rr`                          |
| πράσινα λεία       | $3$    | `yyR_`                          |
| πράσινα ρυτιδωμένα | $1$    | yyrr                            |

Η παύλα σημαίνει «οποιοδήποτε από τα δύο αλληλόμορφα».

Ο Mendel μέτρησε $315 : 108 : 101 : 32$ σε $556$ σπέρματα, πολύ κοντά στο $9:3:3:1$.

> **Κλειδί**
>
> **2ος νόμος του Mendel, της ανεξάρτητης μεταβίβασης των γονιδίων:** τα αλληλόμορφα διαφορετικών γονιδίων μεταβιβάζονται ανεξάρτητα το ένα από το άλλο στους γαμέτες.
>
> Ο κυτταρικός μηχανισμός είναι ο **τυχαίος προσανατολισμός** των ζευγών ομόλογων χρωμοσωμάτων στη μετάφαση της πρώτης μειωτικής διαίρεσης: το πώς θα πάει το ένα ζεύγος δεν επηρεάζει το πώς θα πάει το άλλο.
>
> Γι' αυτό ο νόμος ισχύει για γονίδια που βρίσκονται σε **διαφορετικά ζεύγη** ομόλογων χρωμοσωμάτων. Γονίδια που βρίσκονται στο ίδιο χρωμόσωμα λέγονται **συνδεδεμένα** και τείνουν να μεταβιβάζονται μαζί.

## Το εργαλείο που σε γλιτώνει από τα 16 κουτιά

Επειδή τα δύο γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα, μπορείς να λύσεις **κάθε γονίδιο χωριστά** και μετά να πολλαπλασιάσεις τις πιθανότητες. Στο YyRr × YyRr:

- για το χρώμα, Yy × Yy δίνει $\frac{3}{4}$ κίτρινα και $\frac{1}{4}$ πράσινα,
- για το σχήμα, Rr × Rr δίνει $\frac{3}{4}$ λεία και $\frac{1}{4}$ ρυτιδωμένα,
- άρα πράσινα λεία: $\frac{1}{4} \times \frac{3}{4} = \frac{3}{16}$.

Το ίδιο κάνει και για τους γαμέτες: ένα άτομο ετερόζυγο σε $n$ ανεξάρτητα γονίδια δίνει $2^n$ είδη γαμετών. Ένα AaBbCc δίνει $2^3 = 8$.

Από τη διασταύρωση δύο ατόμων ετερόζυγων σε $n$ ανεξάρτητα γονίδια προκύπτουν $3^n$ διαφορετικοί γονότυποι και, με πλήρη επικράτεια, $2^n$ φαινότυποι. Για $n = 2$: $9$ γονότυποι και $4$ φαινότυποι, όσοι και στον πίνακα του $9:3:3:1$.

## «Και», «ή» και «από αυτούς»

Τρεις λέξεις της εκφώνησης αλλάζουν την πράξη. Μάθε να τις βλέπεις.

- **«Και»** (δύο ανεξάρτητα γεγονότα μαζί): **πολλαπλασιάζεις**. Πράσινο **και** λείο: $\frac{1}{4} \times \frac{3}{4} = \frac{3}{16}$.
- **«Ή»** (δύο γεγονότα που δεν γίνονται μαζί): **προσθέτεις**. Ένας απόγονος του Yy × Yy είναι ομόζυγος, YY **ή** yy, με πιθανότητα $\frac{1}{4} + \frac{1}{4} = \frac{1}{2}$.
- **«Από αυτούς»**: αλλάζει το σύνολο. Από τους **κίτρινους** απογόνους του Yy × Yy, τι κλάσμα είναι ετερόζυγοι; Οι κίτρινοι είναι $3$ κουτιά (YY, Yy, Yy), και τα $2$ από αυτά είναι Yy. Η απάντηση είναι $\frac{2}{3}$, όχι $\frac{1}{2}$.

> **Πρόσεχε**
>
> Το $\frac{2}{3}$ είναι η πιο συχνή παγίδα της ενότητας. Όταν η εκφώνηση λέει «ένα κίτρινο φυτό της F2» ή «ένας υγιής απόγονος», ξέρεις ήδη τον φαινότυπο. Τα κουτιά με τον άλλο φαινότυπο φεύγουν από τον παρονομαστή.

> **Θυμήσου**
>
> - **Γαμέτες:** ένα αλληλόμορφο από κάθε γονίδιο. Ο γαμέτης του YyRr γράφεται YR, ποτέ Yy.
> - **Μονοϋβριδισμός** ετερόζυγων: γονότυποι $1:2:1$, φαινότυποι $3:1$. **Διασταύρωση ελέγχου** ετερόζυγου: $1:1$.
> - **Διυβριδισμός** διπλά ετερόζυγων: φαινότυποι $9:3:3:1$. Με ομόζυγο υπολειπόμενο στα δύο γονίδια: $1:1:1:1$.
> - Οι νόμοι του Mendel δεν ισχύουν για τα γονίδια του μιτοχονδριακού DNA, που κληρονομείται από τη μητέρα, ούτε ο 2ος για συνδεδεμένα γονίδια.

## Ένα κύτταρο ή ένας οργανισμός;

Το «AaBb δίνει τέσσερα είδη γαμετών» ισχύει για τον **οργανισμό**, που έχει χιλιάδες κύτταρα σε μείωση. Ένα **μόνο** κύτταρο που κάνει μείωση δίνει τέσσερα κύτταρα, αλλά μόνο **δύο είδη**: στη μετάφαση Ι τα ζεύγη των ομολόγων παίρνουν **έναν** προσανατολισμό. Ή θα βγουν AB και ab, ή Ab και aB, δύο από το καθένα. Αυτό ισχύει αν δεν γίνει ανταλλαγή τμημάτων ανάμεσα στα ομόλογα.

Στη γυναίκα η αναλογία πέφτει ακόμα πιο πολύ. Από ένα κύτταρο που κάνει μείωση προκύπτει **ένα** ωάριο, άρα ένα είδος γαμέτη.

## Πώς γράφεις μια διασταύρωση στις εξετάσεις

Η βαθμολογία δεν πηγαίνει μόνο στο σωστό νούμερο. Σε κάθε διασταύρωση γράφεις, με αυτή τη σειρά:

1. **Συμβολισμό:** ποιο γράμμα για ποιο αλληλόμορφο, και ποιο επικρατεί.
2. **Γονότυπους των γονέων**, με αιτιολόγηση από τα δεδομένα.
3. **Γαμέτες** κάθε γονέα, επικαλούμενος τον νόμο του διαχωρισμού (και της ανεξάρτητης μεταβίβασης, αν είναι δύο γονίδια).
4. **Απογόνους**, με τετράγωνο Punnett, και αναλογίες γονοτύπων και φαινοτύπων.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα φυτό μοσχομπίζελου με κίτρινα λεία σπέρματα διασταυρώνεται με φυτό με πράσινα ρυτιδωμένα. Προκύπτουν 52 κίτρινα λεία, 49 κίτρινα ρυτιδωμένα, 48 πράσινα λεία και 51 πράσινα ρυτιδωμένα. Βρες τον γονότυπο του πρώτου φυτού.

1. **Συμβολισμός.** Y κίτρινο, y πράσινο, R λείο, r ρυτιδωμένο. Το φυτό με πράσινα ρυτιδωμένα σπέρματα έχει και τους δύο υπολειπόμενους χαρακτήρες, οπότε είναι **yyrr** και δίνει μόνο γαμέτες yr. Η διασταύρωση είναι διασταύρωση ελέγχου.
2. Εμφανίστηκαν πράσινοι απόγονοι (yy). Το ένα y ήρθε από το yyrr και το άλλο από το πρώτο φυτό, που επομένως είναι **Yy**. Με τον ίδιο συλλογισμό, αφού εμφανίστηκαν ρυτιδωμένοι απόγονοι, είναι και **Rr**.
3. Έλεγχος με την αναλογία. Το YyRr δίνει τέσσερα είδη γαμετών, YR, Yr, yR, yr, με πιθανότητα $\frac{1}{4}$ το καθένα (νόμοι διαχωρισμού και ανεξάρτητης μεταβίβασης). Ενωμένοι με yr δίνουν τέσσερις φαινοτύπους σε αναλογία $1:1:1:1$.
4. Τα $52 : 49 : 48 : 51$ είναι πολύ κοντά στο $1:1:1:1$. Ο γονότυπος του πρώτου φυτού είναι **YyRr**.

### Παράδειγμα 2: Διασταυρώνονται δύο φυτά YyRr. Ποια είναι η πιθανότητα ένας απόγονος να έχει πράσινα λεία σπέρματα και να είναι ετερόζυγος για το σχήμα;

1. Τα δύο γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα, οπότε λύνεις το καθένα χωριστά.
2. **Χρώμα:** Yy × Yy δίνει YY, Yy, Yy, yy. Πράσινο (yy) με πιθανότητα $\frac{1}{4}$.
3. **Σχήμα:** Rr × Rr δίνει RR, Rr, Rr, rr. Ετερόζυγο (Rr) με πιθανότητα $\frac{2}{4} = \frac{1}{2}$. Κάθε Rr είναι και λείο, οπότε δεν χρειάζεται άλλος όρος.
4. Ζητείται yyRr:
   $$
   \frac{1}{4} \times \frac{1}{2} = \frac{1}{8}
   $$
   Στα 16 κουτιά του τετραγώνου, αυτό είναι 2 κουτιά.

### Παράδειγμα 3: Δύο φυτά με κίτρινα λεία σπέρματα δίνουν απογόνους σε αναλογία 3 κίτρινα λεία : 1 πράσινο λείο. Ποιοι είναι οι πιθανοί γονότυποι των γονέων;

1. Λύνεις κάθε χαρακτήρα χωριστά. **Χρώμα:** $3$ κίτρινα $: 1$ πράσινο. Δύο κίτρινοι γονείς έδωσαν πράσινο απόγονο (yy), άρα και οι δύο φέρουν y: είναι **Yy × Yy**, που δίνει ακριβώς $3:1$.
2. **Σχήμα:** όλοι οι απόγονοι είναι λείοι. Αν και οι δύο γονείς ήταν Rr, θα περιμέναμε $\frac{1}{4}$ ρυτιδωμένους. Επομένως τουλάχιστον ο ένας γονέας είναι **RR**.
3. Οι συνδυασμοί που ταιριάζουν είναι: YyRR × YyRR, YyRR × YyRr, και YyRr × YyRR.
4. Με τα δεδομένα αυτά δεν μπορείς να ξεχωρίσεις ποιος από τους τρεις ισχύει. Για να το κάνεις, θα χρειαζόσουν διασταύρωση ελέγχου κάθε γονέα με yyrr.

### Παράδειγμα 4: Θέμα Β: Χαρακτήρισε σωστή ή λανθασμένη κάθε πρόταση και αιτιολόγησε. (α) Ένα κύτταρο ατόμου AaBb που κάνει μείωση δίνει τέσσερα είδη γαμετών. (β) Από τη διασταύρωση Aa × Aa, ένας απόγονος με τον επικρατή φαινότυπο είναι ομόζυγος με πιθανότητα \$\frac{1}{4}\$.

1. **(α) Λανθασμένη.** Στη μετάφαση Ι του συγκεκριμένου κυττάρου τα δύο ζεύγη ομολόγων παίρνουν έναν μόνο προσανατολισμό. Τα τέσσερα κύτταρα που προκύπτουν είναι δύο ειδών: είτε AB και ab, είτε Ab και aB. Τέσσερα είδη δίνει ο **οργανισμός**, από πολλά κύτταρα με διαφορετικούς προσανατολισμούς.
2. **(β) Λανθασμένη.** Η διασταύρωση δίνει AA, Aa, Aa, aa. Ο απόγονος έχει τον επικρατή φαινότυπο, οπότε είναι ένα από τα τρία πρώτα. Ομόζυγος είναι μόνο το AA, δηλαδή $\frac{1}{3}$. Το $\frac{1}{4}$ είναι η πιθανότητα για **οποιονδήποτε** απόγονο να είναι AA.

### Παράδειγμα 5: Θέμα Δ: Σε ένα φυτό διασταυρώνεται αμιγές ψηλό φυτό με λευκά άνθη με αμιγές κοντό φυτό με μωβ άνθη. Όλη η F1 είναι ψηλά φυτά με μωβ άνθη. Τα φυτά της F1 διασταυρώνονται μεταξύ τους και δίνουν \$640\$ φυτά. Τα δύο γονίδια βρίσκονται σε διαφορετικά ζεύγη ομόλογων χρωμοσωμάτων. (α) Ποια αλληλόμορφα επικρατούν; (β) Γράψε τους γονότυπους των γονέων και της F1. (γ) Πόσα κοντά φυτά με μωβ άνθη περιμένεις στην F2, και πόσα από αυτά είναι αμιγή; (δ) Πώς θα βρεις αν ένα ψηλό φυτό με μωβ άνθη της F2 είναι αμιγές;

1. **(α)** Η F1 προέρχεται από αμιγείς γονείς, άρα είναι ετερόζυγη και στα δύο γονίδια. Εμφανίζει ψηλό βλαστό και μωβ άνθη. Επικρατούν λοιπόν το **ψηλό** και το **μωβ**.
2. **(β) Συμβολισμός:** T ψηλό, t κοντό, A μωβ, a λευκό. Οι γονείς είναι **TTaa** και **ttAA**. Δίνουν γαμέτες Ta και tA αντίστοιχα, και η F1 είναι **TtAa**.
3. **(γ)** Το TtAa δίνει τέσσερα είδη γαμετών, TA, Ta, tA, ta, με πιθανότητα $\frac{1}{4}$ το καθένα (νόμοι διαχωρισμού και ανεξάρτητης μεταβίβασης). Κοντό μωβ είναι το `ttA_`: $\frac{1}{4} \times \frac{3}{4} = \frac{3}{16}$. Στα $640$ φυτά περιμένεις $640 \times \frac{3}{16} = 120$.
4. Αμιγές κοντό μωβ είναι το ttAA: $\frac{1}{4} \times \frac{1}{4} = \frac{1}{16}$, δηλαδή $40$ φυτά. Από τα $120$ κοντά μωβ, τα $40$ είναι αμιγή, το $\frac{1}{3}$.
5. **(δ)** Κάνεις διασταύρωση ελέγχου με φυτό **ttaa**. Αν όλοι οι απόγονοι είναι ψηλοί με μωβ άνθη, το φυτό είναι TTAA, αμιγές. Αν εμφανιστούν κοντοί, φέρει t. Αν εμφανιστούν λευκά άνθη, φέρει a. Σε κάθε τέτοια περίπτωση δεν είναι αμιγές.

### Παράδειγμα 6: Διασταυρώνονται δύο άτομα AaBbCc και AaBbcc. Τα τρία γονίδια βρίσκονται σε διαφορετικά ζεύγη ομολόγων και τα A, B, C επικρατούν. Πόσους διαφορετικούς γονότυπους μπορεί να έχουν οι απόγονοι, και ποια είναι η πιθανότητα ενός απογόνου με φαινότυπο aaB\_cc;

1. Λύνεις κάθε γονίδιο χωριστά. Aa × Aa δίνει $3$ γονότυπους, Bb × Bb δίνει $3$, Cc × cc δίνει $2$ (Cc και cc).
2. Οι γονότυποι συνδυάζονται ελεύθερα: $3 \times 3 \times 2 = 18$ διαφορετικοί.
3. Για τον φαινότυπο: aa με πιθανότητα $\frac{1}{4}$, `B_` με $\frac{3}{4}$, cc με $\frac{1}{2}$. Τα θέλεις και τα τρία μαζί, οπότε πολλαπλασιάζεις:
   $$
   \frac{1}{4} \times \frac{3}{4} \times \frac{1}{2} = \frac{3}{32}
   $$

## Ερωτήσεις

1. Σε ποιο γεγονός του κυττάρου αντιστοιχεί ο νόμος του διαχωρισμού των αλληλόμορφων γονιδίων;
   - Στον διαχωρισμό των ομόλογων χρωμοσωμάτων στη μείωση
   - Στον διαχωρισμό των αδελφών χρωματίδων στη μίτωση
   - Στην αντιγραφή του DNA κατά τη μεσόφαση πριν τη διαίρεση
   - Στη γονιμοποίηση, όταν ενώνονται δύο γαμέτες
2. Ένα φυτό με κίτρινα σπέρματα διασταυρώνεται με φυτό yy και δίνει $120$ απογόνους, όλους κίτρινους. Ποιο είναι το πιο πιθανό συμπέρασμα;
   - Το φυτό είναι ετερόζυγο Yy
   - Το φυτό είναι ομόζυγο YY
   - Το κίτρινο είναι υπολειπόμενο χαρακτηριστικό
   - Δεν μπορεί να βγει κανένα συμπέρασμα
3. Ποιοι γαμέτες σχηματίζονται από ένα άτομο AaBb, αν τα δύο γονίδια βρίσκονται σε διαφορετικά ζεύγη ομόλογων χρωμοσωμάτων;
   - Aa και Bb, σε ίσες αναλογίες
   - Μόνο AB και ab, σε ίσες αναλογίες
   - AB, Ab, aB και ab, $\frac{1}{4}$ ο καθένας
   - AB, Ab, aB και ab, με το AB πιο συχνό
4. Ποια φαινοτυπική αναλογία δίνει η διασταύρωση AaBb × aabb, με επικρατή τα A και B;
   - $9:3:3:1$
   - $1:1:1:1$
   - $3:1$
   - $1:2:1$
5. Ποιο γεγονός της μείωσης εξηγεί τον νόμο της ανεξάρτητης μεταβίβασης;
   - Ο τυχαίος προσανατολισμός κάθε ζεύγους ομολόγων στη μετάφαση Ι
   - Η αντιγραφή του DNA που προηγείται της πρώτης μειωτικής διαίρεσης
   - Ο διαχωρισμός των αδελφών χρωματίδων στη δεύτερη μειωτική διαίρεση
   - Η κυτταροπλασματική διαίρεση στο τέλος της δεύτερης διαίρεσης
6. Για ποια γονίδια **δεν** ισχύει ο 2ος νόμος του Mendel;
   - Για γονίδια που βρίσκονται σε διαφορετικά αυτοσωμικά χρωμοσώματα
   - Για γονίδια με ένα επικρατές και ένα υπολειπόμενο αλληλόμορφο
   - Για γονίδια που βρίσκονται στο ίδιο χρωμόσωμα
   - Για γονίδια που ελέγχουν χαρακτήρες του σπέρματος
7. Από τη διασταύρωση AaBb × AaBb, με επικρατή τα A και B, ποια είναι η πιθανότητα ένας απόγονος να έχει φαινότυπο aaB_;
   - $\frac{1}{16}$
   - $\frac{9}{16}$
   - $\frac{1}{4}$
   - $\frac{3}{16}$
8. Διασταυρώνονται δύο αμιγή στελέχη που διαφέρουν σε έναν χαρακτήρα. Τι ισχύει για την F1;
   - Είναι ομοιόμορφη και ετερόζυγη για το γονίδιο
   - Έχει αναλογία $3:1$ με επικρατέστερο το επικρατές
   - Είναι ομόζυγη για το επικρατές αλληλόμορφο
   - Έχει μισά άτομα με τον έναν χαρακτήρα και μισά με τον άλλο
9. Από τη διασταύρωση Tt × Tt, με το T (ψηλό) επικρατές, διαλέγεις ένα ψηλό φυτό. Ποια είναι η πιθανότητα να είναι ετερόζυγο;
   - $\frac{1}{2}$
   - $\frac{3}{4}$
   - $\frac{1}{3}$
   - $\frac{2}{3}$
10. Ένα κύτταρο ατόμου AaBb κάνει μείωση. Τα δύο γονίδια βρίσκονται σε διαφορετικά ζεύγη ομολόγων. Πόσα είδη γαμετών προκύπτουν από αυτό το κύτταρο;
   - Τέσσερα, ένα από κάθε συνδυασμό
   - Δύο, όπως AB και ab
   - Ένα, ίδιο σε όλα τα κύτταρα
   - Οκτώ, δύο για κάθε γονίδιο

## Ασκήσεις

1. Γράψε όλα τα είδη γαμετών που σχηματίζει ένα άτομο AaBB, αν τα δύο γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα.
2. Πόσα διαφορετικά είδη γαμετών σχηματίζει ένα άτομο AaBbCcDd, αν τα τέσσερα γονίδια βρίσκονται σε διαφορετικά ζεύγη ομόλογων χρωμοσωμάτων;
3. Στο μοσχομπίζελο το κίτρινο (Y) επικρατεί του πράσινου (y) και το λείο (R) του ρυτιδωμένου (r). Τι ποσοστό των απογόνων της διασταύρωσης YyRr × Yyrr θα έχει πράσινα λεία σπέρματα;
4. Από τη διασταύρωση Aa × Aa, με το A επικρατές, προκύπτουν $400$ απόγονοι. Πόσοι αναμένεται να έχουν τον επικρατή φαινότυπο, και πόσοι από αυτούς να είναι ομόζυγοι;
5. Διασταυρώνονται δύο φυτά YyRr.
   α) Ποια είναι η πιθανότητα ένας απόγονος να είναι YYRR;
   β) Ποια είναι η πιθανότητα να έχει κίτρινα ρυτιδωμένα σπέρματα;
   γ) Από τους απογόνους με κίτρινα ρυτιδωμένα σπέρματα, τι ποσοστό είναι ετερόζυγοι για το χρώμα;
6. Διασταυρώνονται δύο άτομα AaBbCc. Τα τρία γονίδια βρίσκονται σε διαφορετικά ζεύγη ομόλογων χρωμοσωμάτων, και τα A, B, C επικρατούν.
   α) Ποια είναι η πιθανότητα ένας απόγονος να είναι aabbcc;
   β) Ποια είναι η πιθανότητα να έχει και τους τρεις επικρατείς φαινοτύπους;
   γ) Ποια είναι η πιθανότητα να είναι ετερόζυγος και στα τρία γονίδια;
7. Ένα φυτό με κίτρινα λεία σπέρματα διασταυρώνεται με φυτό με πράσινα λεία. Οι απόγονοι είναι $151$ κίτρινα λεία, $147$ πράσινα λεία, $49$ κίτρινα ρυτιδωμένα και $53$ πράσινα ρυτιδωμένα.
   α) Ποιος είναι ο γονότυπος του φυτού με κίτρινα λεία σπέρματα;
   β) Ποιος είναι ο γονότυπος του φυτού με πράσινα λεία σπέρματα;
   γ) Ποια φαινοτυπική αναλογία αντιστοιχεί στα αποτελέσματα;
8. Ένα φυτό YyRr διασταυρώνεται με φυτό yyrr και δίνει $4$ απογόνους. Τα δύο γονίδια μεταβιβάζονται ανεξάρτητα.
   α) Ποια είναι η πιθανότητα ένας απόγονος να έχει κίτρινα λεία σπέρματα;
   β) Ποια είναι η πιθανότητα και οι τέσσερις να έχουν κίτρινα λεία σπέρματα;
   γ) Ποια είναι η πιθανότητα κανένας να μην έχει πράσινα ρυτιδωμένα σπέρματα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/mendel-laws
