# Η δομή του DNA

> Νουκλεοτίδια, διπλή έλικα, συμπληρωματικότητα, αντιπαραλληλία.

Βιολογία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/dna-structure

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τη δομή ενός νουκλεοτιδίου και πώς τα νουκλεοτίδια ενώνονται με φωσφοδιεστερικό δεσμό σε αλυσίδα με άκρα 5΄ και 3΄.
- Να περιγράφεις τη διπλή έλικα και να γράφεις τη συμπληρωματική αλυσίδα με σωστό προσανατολισμό.
- Να υπολογίζεις ποσοστά βάσεων, λόγους, δεσμούς υδρογόνου και φωσφοδιεστερικούς δεσμούς, σε γραμμικό και σε κυκλικό DNA.
- Να κρίνεις από τη σύσταση αν ένα νουκλεϊκό οξύ είναι DNA ή RNA, μονόκλωνο ή δίκλωνο.

## Τέσσερα γράμματα, ένα μόριο

Τα πειράματα της προηγούμενης ενότητας έδειξαν **ότι** το DNA είναι το γενετικό υλικό. Δεν έλεγαν **πώς** ένα μόριο κουβαλά τόση πληροφορία και αντιγράφεται με ακρίβεια. Την απάντηση την έδωσε η δομή του.

## Τα νουκλεοτίδια

Τα νουκλεϊκά οξέα, το DNA και το RNA, είναι πολυμερή. Τα μονομερή τους λέγονται **νουκλεοτίδια**, και κάθε νουκλεοτίδιο αποτελείται από τρία μέρη:

- ένα **σάκχαρο με πέντε άτομα άνθρακα** (πεντόζη): τη **δεοξυριβόζη** στο DNA, τη **ριβόζη** στο RNA,
- μια **φωσφορική ομάδα**,
- μια **αζωτούχα βάση**.

Οι βάσεις του DNA είναι τέσσερις: **αδενίνη (A)**, **γουανίνη (G)**, **κυτοσίνη (C)** και **θυμίνη (T)**. Η αδενίνη και η γουανίνη έχουν δύο δακτυλίους και λέγονται **πουρίνες**· η κυτοσίνη και η θυμίνη έχουν έναν και λέγονται **πυριμιδίνες**. Στο RNA, στη θέση της θυμίνης υπάρχει η **ουρακίλη (U)**, επίσης πυριμιδίνη.

Τα άτομα άνθρακα της πεντόζης αριθμούνται από το $1$ ως το $5$, και για να ξεχωρίζουν από τα άτομα της βάσης γράφονται με τόνο: 1΄, 2΄, …, 5΄. Η βάση είναι δεμένη στον 1΄ άνθρακα και η φωσφορική ομάδα στον **5΄**.

## Η πολυνουκλεοτιδική αλυσίδα

Δύο νουκλεοτίδια ενώνονται όταν η φωσφορική ομάδα στον 5΄ άνθρακα του ενός συνδεθεί με το υδροξύλιο ($-\text{OH}$) στον **3΄** άνθρακα του άλλου. Ο δεσμός λέγεται **3΄-5΄ φωσφοδιεστερικός δεσμός**. Με επανάληψη σχηματίζεται μια **πολυνουκλεοτιδική αλυσίδα**: ένας σκελετός σάκχαρο-φωσφορική ομάδα-σάκχαρο-φωσφορική ομάδα, από τον οποίο προεξέχουν οι βάσεις.

Η αλυσίδα έχει **προσανατολισμό**. Στη μία άκρη το πρώτο νουκλεοτίδιο έχει ελεύθερη τη φωσφορική ομάδα του 5΄ άνθρακα: αυτό είναι το **5΄ άκρο**. Στην άλλη, το τελευταίο έχει ελεύθερο το υδροξύλιο του 3΄ άνθρακα: το **3΄ άκρο**. Μια αλληλουχία γράφεται συνήθως από το 5΄ προς το 3΄, και η σειρά έχει σημασία: το `5΄-ATG-3΄` και το `5΄-GTA-3΄` είναι διαφορετικές αλληλουχίες.

## Η διπλή έλικα

Το 1953 οι James Watson και Francis Crick πρότειναν το μοντέλο της **διπλής έλικας**. Στηρίχτηκαν σε εικόνες περίθλασης ακτίνων X του DNA, κυρίως της Rosalind Franklin και του Maurice Wilkins, και στο εύρημα ότι σε κάθε DNA η ποσότητα της A είναι ίση με της T και της G ίση με της C.

Σύμφωνα με το μοντέλο:

- Το μόριο αποτελείται από **δύο πολυνουκλεοτιδικές αλυσίδες**, τυλιγμένες η μία γύρω από την άλλη σε δεξιόστροφη έλικα, σαν στριφογυριστή σκάλα.
- Ο σκελετός σάκχαρου-φωσφορικής ομάδας είναι **απέξω**, και οι βάσεις **μέσα**.
- Οι βάσεις της μίας αλυσίδας ζευγαρώνουν με τις βάσεις της άλλης με **δεσμούς υδρογόνου**, πάντα με τον ίδιο τρόπο: η **A με την T**, με **δύο** δεσμούς υδρογόνου, και η **G με την C**, με **τρεις**. Αυτό είναι η **συμπληρωματικότητα** των βάσεων. Μια πουρίνη απέναντι από μια πυριμιδίνη κρατά σταθερή την απόσταση ανάμεσα στους δύο σκελετούς.
- Οι δύο αλυσίδες είναι **αντιπαράλληλες**: απέναντι από το 5΄ άκρο της μίας βρίσκεται το 3΄ άκρο της άλλης.
- Σε κάθε πλήρη στροφή της έλικας αντιστοιχούν περίπου $10$ ζεύγη βάσεων.

*Κομμάτι από το αρχικό μεταλλικό μοντέλο των Watson και Crick, του 1953. Η πλάκα με το «A» είναι η αδενίνη, κομμένη στο σχήμα της.*

> **Κλειδί**
>
> Αν ξέρεις τη μία αλυσίδα, ξέρεις και την άλλη. Γράφεις τη συμπληρωματική βάση απέναντι από κάθε βάση, **και** αντιστρέφεις τα άκρα.
>
> |                |                             |
> | -------------- | --------------------------- |
> | Αλυσίδα        | `5΄-A G C T T G C A A C-3΄` |
> | Συμπληρωματική | `3΄-T C G A A C G T T G-5΄` |
>
> Η συμπληρωματική, γραμμένη κι αυτή από το 5΄ προς το 3΄, είναι `5΄-GTTGCAAGCT-3΄`. Αυτή η ιδιότητα είναι που επιτρέπει στο DNA να αντιγράφεται: κάθε αλυσίδα είναι καλούπι για την άλλη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γράψε τη συμπληρωματική*

Από τη συμπληρωματικότητα βγαίνουν οι **κανόνες των ποσοτήτων** σε κάθε δίκλωνο DNA: A = T και G = C, άρα και **A + G = T + C**: οι πουρίνες είναι όσες οι πυριμιδίνες. Η αναλογία όμως (A + T) προς (G + C) **διαφέρει** από είδος σε είδος.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι κανόνες A = T και G = C ισχύουν για το **δίκλωνο** μόριο, όχι για την κάθε αλυσίδα χωριστά. Μία αλυσίδα μπορεί να έχει πολλές A και καθόλου T· τις T τότε τις έχει η απέναντι. Για τον ίδιο λόγο δεν ισχύουν στο μονόκλωνο RNA ούτε στους ιούς με μονόκλωνο DNA.

## Η μέθοδος για τις μετρήσεις

Για ένα δίκλωνο μόριο με $N$ νουκλεοτίδια:

| Τι ψάχνεις                       | Πώς το βρίσκεις                                                    |
| -------------------------------- | ------------------------------------------------------------------ |
| Ζεύγη βάσεων                     | $N : 2$                                                            |
| Δεσμοί υδρογόνου                 | $2$ για κάθε ζεύγος A-T, $3$ για κάθε ζεύγος G-C                   |
| Φωσφοδιεστερικοί, γραμμικό μόριο | $N - 2$, δηλαδή ένας λιγότερος από τα νουκλεοτίδια σε κάθε αλυσίδα |
| Φωσφοδιεστερικοί, κυκλικό μόριο  | $N$                                                                |
| Από τη μία αλυσίδα στην άλλη     | A της μίας = T της άλλης, G της μίας = C της άλλης                 |

Δύο σχέσεις ανάμεσα στις αλυσίδες ζητούνται συχνά:

- Ο λόγος $\frac{A + T}{G + C}$ είναι **ίδιος** στη μία αλυσίδα, στην άλλη και σε όλο το μόριο. Το ίδιο και το ποσοστό G + C.
- Ο λόγος $\frac{A + G}{T + C}$ της μίας αλυσίδας είναι το **αντίστροφο** του λόγου της άλλης. Σε όλο το μόριο είναι πάντα $1$.

Όταν σου δίνουν δεσμούς υδρογόνου και ζεύγη, γράψε δύο εξισώσεις. Αν το μόριο έχει $x$ ζεύγη A-T και $y$ ζεύγη G-C, τότε $x + y$ είναι τα ζεύγη και $2x + 3y$ οι δεσμοί υδρογόνου.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα ποσοστά δίνονται άλλοτε για **όλο το μόριο** και άλλοτε για **μία αλυσίδα**. Το $30\%$ A σε μία αλυσίδα δεν σημαίνει $30\%$ T στην ίδια. Σημαίνει $30\%$ T στην απέναντι. Πριν από κάθε πράξη, γράψε σε ποια αλυσίδα αναφέρεται ο αριθμός.

## DNA και RNA

|          | DNA                                  | RNA                                   |
| -------- | ------------------------------------ | ------------------------------------- |
| Σάκχαρο  | δεοξυριβόζη                          | ριβόζη                                |
| Βάσεις   | A, G, C, **T**                       | A, G, C, **U**                        |
| Αλυσίδες | συνήθως δύο, σε διπλή έλικα          | συνήθως μία                           |
| Ρόλος    | αποθήκευση της γενετικής πληροφορίας | κυρίως έκφρασή της (mRNA, tRNA, rRNA) |

Και τα δύο έχουν τον ίδιο τύπο σκελετού, με 3΄-5΄ φωσφοδιεστερικούς δεσμούς και άκρα 5΄ και 3΄.

### Τι είναι ένα άγνωστο νουκλεϊκό οξύ

Από τη σύσταση σε βάσεις βγαίνουν δύο συμπεράσματα:

1. Αν έχει **U**, είναι RNA. Αν έχει **T**, είναι DNA.
2. Αν A ≠ T ή G ≠ C, είναι σίγουρα **μονόκλωνο**. Αν A = T και G = C, είναι **πιθανότατα** δίκλωνο, όχι σίγουρα: μια μονόκλωνη αλυσίδα μπορεί να έχει τις ίδιες ποσότητες κατά τύχη.

> **Θυμήσου**
>
> - Νουκλεοτίδιο: **πεντόζη + φωσφορική ομάδα + αζωτούχα βάση**.
> - **3΄-5΄ φωσφοδιεστερικός δεσμός**· η αλυσίδα έχει άκρα **5΄** (φωσφορική ομάδα) και **3΄** (υδροξύλιο).
> - Διπλή έλικα: **A=T** (2 δεσμοί υδρογόνου), **G≡C** (3), **αντιπαράλληλες** αλυσίδες.
> - Δίκλωνο DNA: A = T, G = C, πουρίνες = πυριμιδίνες.
> - Φωσφοδιεστερικοί: $N - 2$ στο γραμμικό δίκλωνο, $N$ στο κυκλικό.
> - $\frac{A + T}{G + C}$ ίδιο σε κάθε αλυσίδα· $\frac{A + G}{T + C}$ αντίστροφο στην απέναντι.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η μία αλυσίδα ενός τμήματος DNA είναι 5΄-AGCTTGCAAC-3΄. Γράψε τη συμπληρωματική από το 5΄ προς το 3΄ και βρες πόσοι δεσμοί υδρογόνου συγκρατούν τις δύο αλυσίδες.

1. Απέναντι από κάθε βάση γράφω τη συμπληρωματική της, με αντίθετα άκρα:
   ```
   5΄-AGCTTGCAAC-3΄
   3΄-TCGAACGTTG-5΄
   ```
2. Διαβάζω την κάτω αλυσίδα από δεξιά προς τα αριστερά, για να την πάρω από το 5΄ άκρο: `5΄-GTTGCAAGCT-3΄`.
3. Μετρώ τα ζεύγη στη μία αλυσίδα: A ή T υπάρχουν $5$ φορές, G ή C επίσης $5$. Κάθε ζεύγος A-T έχει $2$ δεσμούς υδρογόνου και κάθε G-C $3$:
   $$
   5 \cdot 2 + 5 \cdot 3 = 25
   $$

### Παράδειγμα 2: Σε ένα δίκλωνο μόριο DNA το \$18\\%\$ των βάσεων είναι γουανίνη. Ποιο είναι το ποσοστό καθεμιάς από τις άλλες βάσεις;

1. Η G ζευγαρώνει με τη C, άρα C = G = $18\%$.
2. Μαζί κάνουν $36\%$. Το υπόλοιπο $100 - 36 = 64\%$ είναι A και T.
3. Επειδή A = T, το καθένα είναι $64 : 2 = 32\%$.

### Παράδειγμα 3: Ένα γραμμικό δίκλωνο μόριο DNA έχει \$1\\,000\$ ζεύγη βάσεων, και το \$30\\%\$ των νουκλεοτιδίων του έχει αδενίνη. Βρες πόσα νουκλεοτίδια έχει από κάθε βάση, πόσους δεσμούς υδρογόνου και πόσους φωσφοδιεστερικούς δεσμούς.

1. **Νουκλεοτίδια.** $1\,000$ ζεύγη είναι $2\,000$ νουκλεοτίδια. Η A είναι το $30\%$: $600$. Άρα T = $600$, και για G και C μένουν $2\,000 - 1\,200 = 800$, δηλαδή $400$ το καθένα.
2. **Δεσμοί υδρογόνου.** $600$ ζεύγη A-T και $400$ ζεύγη G-C:
   $$
   600 \cdot 2 + 400 \cdot 3 = 1\,200 + 1\,200 = 2\,400
   $$
3. **Φωσφοδιεστερικοί δεσμοί.** Σε κάθε γραμμική αλυσίδα με $1\,000$ νουκλεοτίδια υπάρχουν $999$ δεσμοί. Δύο αλυσίδες: $2 \cdot 999 = 1\,998$.
4. Αν το μόριο ήταν **κυκλικό**, όπως ένα πλασμίδιο, κάθε αλυσίδα θα είχε έναν δεσμό ακόμη, που κλείνει τον κύκλο: $2 \cdot 1\,000 = 2\,000$.

### Παράδειγμα 4: (Θέμα Β) Τρία νουκλεϊκά οξέα έχουν τις εξής συστάσεις. Ι: \$30\\%\$ A, \$30\\%\$ T, \$20\\%\$ G, \$20\\%\$ C. ΙΙ: \$25\\%\$ A, \$35\\%\$ T, \$15\\%\$ G, \$25\\%\$ C. ΙΙΙ: \$30\\%\$ A, \$30\\%\$ U, \$20\\%\$ G, \$20\\%\$ C. Τι είναι το καθένα; Αιτιολόγησε.

1. Το Ι και το ΙΙ έχουν θυμίνη: είναι DNA. Το ΙΙΙ έχει ουρακίλη: είναι RNA.
2. Στο ΙΙ, A ≠ T και G ≠ C. Σε δίκλωνο μόριο θα ήταν ίσα. Άρα το ΙΙ είναι **μονόκλωνο DNA**, όπως σε ορισμένους ιούς.
3. Στο Ι, A = T και G = C. Είναι **πιθανότατα δίκλωνο DNA**. Τα ίσα ποσοστά συμφωνούν με τη συμπληρωματικότητα, αλλά δεν την αποδεικνύουν.
4. Το ΙΙΙ έχει A = U και G = C. Είναι RNA, και τα ίσα ποσοστά **επιτρέπουν** δίκλωνη μορφή, χωρίς να την αποδεικνύουν.

### Παράδειγμα 5: (Θέμα Γ) Ένα γραμμικό δίκλωνο τμήμα DNA έχει \$400\$ ζεύγη βάσεων. Η αλυσίδα 1 έχει \$100\$ A, \$60\$ T, \$140\$ G και \$100\$ C. (α) Βρες τη σύσταση της αλυσίδας 2. (β) Βρες τον λόγο \$\frac{A + G}{T + C}\$ σε κάθε αλυσίδα και τον λόγο \$\frac{A + T}{G + C}\$ σε όλο το τμήμα. (γ) Πόσους δεσμούς υδρογόνου και πόσους φωσφοδιεστερικούς δεσμούς έχει;

1. (α) Απέναντι από κάθε A της αλυσίδας 1 υπάρχει T στη 2, και απέναντι από κάθε G υπάρχει C. Η αλυσίδα 2 έχει $60$ A, $100$ T, $100$ G και $140$ C. Σύνολο $400$, όσο και η 1.
2. (β) Αλυσίδα 1: $\frac{100 + 140}{60 + 100} = \frac{240}{160} = 1{,}5$. Αλυσίδα 2: $\frac{60 + 100}{100 + 140} = \frac{160}{240} = \frac{2}{3}$. Ο ένας λόγος είναι το αντίστροφο του άλλου.
3. Σε όλο το τμήμα: A + T $= 160 + 160 = 320$ και G + C $= 240 + 240 = 480$. Ο λόγος είναι $\frac{320}{480} = \frac{2}{3}$, ίδιος με αυτόν κάθε αλυσίδας χωριστά.
4. (γ) Ζεύγη A-T: όσες οι A και οι T της αλυσίδας 1, $100 + 60 = 160$. Ζεύγη G-C: $140 + 100 = 240$. Δεσμοί υδρογόνου:
   $$
   160 \cdot 2 + 240 \cdot 3 = 320 + 720 = 1\,040
   $$
5. Κάθε γραμμική αλυσίδα με $400$ νουκλεοτίδια έχει $399$ φωσφοδιεστερικούς δεσμούς. Σύνολο $2 \cdot 399 = 798$.

## Ερωτήσεις

1. Από τι αποτελείται ένα νουκλεοτίδιο του DNA;
   - Δεοξυριβόζη, φωσφορική ομάδα και αζωτούχα βάση
   - Ριβόζη, φωσφορική ομάδα και αζωτούχα βάση
   - Δεοξυριβόζη, αμινομάδα και πλευρική ομάδα R
   - Δύο αζωτούχες βάσεις ενωμένες με δεσμούς υδρογόνου
2. Ο φωσφοδιεστερικός δεσμός συνδέει:
   - τη φωσφορική ομάδα του 5΄ άνθρακα ενός νουκλεοτιδίου με τον 3΄ άνθρακα του άλλου
   - μια βάση της μίας αλυσίδας με τη συμπληρωματική της βάση στην απέναντι αλυσίδα
   - τη βάση ενός νουκλεοτιδίου με τον 1΄ άνθρακα της πεντόζης του ίδιου νουκλεοτιδίου
   - δύο φωσφορικές ομάδες που βρίσκονται απέναντι στις δύο αλυσίδες της έλικας
3. Ποια είναι η συμπληρωματική της αλυσίδας `5΄-GATTC-3΄`, γραμμένη από το 5΄ προς το 3΄;
   - `5΄-GAATC-3΄`
   - `5΄-CTAAG-3΄`
   - `5΄-CUAAG-3΄`
   - `5΄-CTTAG-3΄`
4. Σε ένα δίκλωνο DNA το $22\%$ των βάσεων είναι θυμίνη. Τι ποσοστό είναι η κυτοσίνη;
   - $28\%$
   - $22\%$
   - $56\%$
   - $78\%$
5. Τι σημαίνει ότι οι δύο αλυσίδες του DNA είναι αντιπαράλληλες;
   - Απέναντι από το 5΄ άκρο της μίας βρίσκεται το 3΄ άκρο της άλλης
   - Οι δύο αλυσίδες έχουν πάντα ακριβώς την ίδια αλληλουχία βάσεων
   - Οι αλυσίδες τρέχουν παράλληλα χωρίς να τυλίγονται σε έλικα
   - Η μία αλυσίδα είναι DNA και η άλλη RNA, με αντίθετες βάσεις
6. Δύο τμήματα DNA έχουν το ίδιο μήκος. Το Α έχει $60\%$ G + C και το Β $40\%$ G + C. Ποιο συγκρατείται με περισσότερους δεσμούς υδρογόνου;
   - Το Α
   - Το Β
   - Έχουν τους ίδιους
   - Δεν μπορεί να βρεθεί
7. Ένα νουκλεϊκό οξύ έχει $20\%$ A, $35\%$ U, $25\%$ G και $20\%$ C. Τι είναι;
   - Μονόκλωνο RNA
   - Δίκλωνο DNA
   - Δίκλωνο RNA
   - Μονόκλωνο DNA
8. Ποια σχέση ισχύει σε κάθε δίκλωνο μόριο DNA;
   - A + G = T + C
   - A + T = G + C
   - A = G και T = C
   - A + C = G + U
9. Στη μία αλυσίδα ενός δίκλωνου DNA ο λόγος $\frac{A + G}{T + C}$ είναι $0{,}25$. Πόσος είναι στη συμπληρωματική αλυσίδα;
   - $4$
   - $0{,}25$
   - $1$
   - $0{,}75$
10. Ένα κυκλικό δίκλωνο μόριο DNA έχει $5\,000$ ζεύγη βάσεων. Πόσους φωσφοδιεστερικούς δεσμούς έχει;
   - $10\,000$
   - $9\,998$
   - $5\,000$
   - $4\,999$

## Ασκήσεις

1. Ποια ομάδα είναι ελεύθερη στο 5΄ άκρο μιας πολυνουκλεοτιδικής αλυσίδας, και ποια στο 3΄ άκρο;
2. Γράψε από το 5΄ προς το 3΄ τη συμπληρωματική της αλυσίδας `5΄-TACGGA-3΄`.
3. Σε δίκλωνο DNA το $20\%$ των βάσεων είναι θυμίνη. Τι ποσοστό είναι η γουανίνη;
4. Ένα δίκλωνο τμήμα DNA έχει $24$ ζεύγη βάσεων, και οι δύο αλυσίδες του συγκρατούνται με $60$ δεσμούς υδρογόνου. Πόσα ζεύγη G-C έχει;
5. Ένα γραμμικό δίκλωνο τμήμα DNA έχει $500$ ζεύγη βάσεων, και το $35\%$ των νουκλεοτιδίων του έχει αδενίνη.
   α) Πόσα νουκλεοτίδια έχουν γουανίνη;
   β) Πόσοι δεσμοί υδρογόνου συγκρατούν τις δύο αλυσίδες;
   γ) Πόσους φωσφοδιεστερικούς δεσμούς έχει;
6. Η μία αλυσίδα ενός δίκλωνου τμήματος DNA έχει $200$ νουκλεοτίδια: $30$ με A, $50$ με T, $70$ με G και $50$ με C.
   α) Πόσα νουκλεοτίδια με A έχει η συμπληρωματική αλυσίδα;
   β) Πόσα νουκλεοτίδια με G έχει η συμπληρωματική αλυσίδα;
   γ) Τι ποσοστό των νουκλεοτιδίων όλου του μορίου έχει G ή C;
7. Ένα κυκλικό δίκλωνο πλασμίδιο έχει $3\,000$ ζεύγη βάσεων, και $1\,200$ από τα νουκλεοτίδιά του έχουν γουανίνη.
   α) Πόσα νουκλεοτίδια έχουν θυμίνη;
   β) Πόσοι είναι οι δεσμοί υδρογόνου;
   γ) Πόσοι είναι οι φωσφοδιεστερικοί δεσμοί;
8. Ένα γραμμικό δίκλωνο μόριο DNA έχει $1\,998$ φωσφοδιεστερικούς δεσμούς, και οι δύο αλυσίδες του συγκρατούνται με $2\,600$ δεσμούς υδρογόνου.
   α) Πόσα ζεύγη βάσεων έχει;
   β) Πόσα νουκλεοτίδια του έχουν κυτοσίνη;
   γ) Τι ποσοστό των νουκλεοτιδίων του έχει αδενίνη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/dna-structure
