# Πυρήνας και οργανίδια

> Προκαρυωτικό και ευκαρυωτικό κύτταρο, πυρήνας, αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο, μιτοχόνδρια και χλωροπλάστες.

Βιολογία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/cell-structure

## Τι θα μάθεις

- Να συγκρίνεις το προκαρυωτικό με το ευκαρυωτικό κύτταρο ως προς τη θέση και την οργάνωση του DNA.
- Να περιγράφεις τη δομή του πυρήνα και τον ρόλο του πυρηνικού φακέλου, των πόρων και του πυρηνίσκου.
- Να εξηγείς πού και για ποιον προορισμό συνθέτουν πρωτεΐνες τα ριβοσώματα του αδρού ενδοπλασματικού δικτύου.
- Να περιγράφεις τα μιτοχόνδρια και τους χλωροπλάστες ως μετατροπείς ενέργειας με δικό τους DNA.

## Δύο σχέδια κυττάρου

Κάθε οργανισμός αποτελείται από ένα ή περισσότερα κύτταρα, και κάθε κύτταρο προέρχεται από ένα άλλο κύτταρο. Το κύτταρο είναι η μικρότερη μονάδα που έχει όλα τα χαρακτηριστικά της ζωής: παίρνει ύλη και ενέργεια από το περιβάλλον, μεγαλώνει, αντιδρά σε ερεθίσματα, αναπαράγεται.

Όλα τα κύτταρα έχουν κάποια κοινά: μια **πλασματική μεμβράνη** που τα χωρίζει από το περιβάλλον, **κυτταρόπλασμα**, **ριβοσώματα** όπου συντίθενται οι πρωτεΐνες, και **DNA** ως γενετικό υλικό. Πέρα από αυτά, υπάρχουν δύο εντελώς διαφορετικά «σχέδια».

**Προκαρυωτικά κύτταρα.** Είναι τα βακτήρια. Δεν έχουν πυρήνα: το DNA τους βρίσκεται μέσα στο κυτταρόπλασμα, σε μια περιοχή χωρίς μεμβράνη γύρω της. Δεν έχουν ούτε άλλα οργανίδια που περιβάλλονται από μεμβράνη. Είναι συνήθως πολύ μικρότερα.

**Ευκαρυωτικά κύτταρα.** Είναι τα κύτταρα των πρωτίστων, των μυκήτων, των φυτών και των ζώων. Το DNA τους βρίσκεται κλεισμένο μέσα σε **πυρήνα**, και το κυτταρόπλασμα χωρίζεται σε διαμερίσματα με μεμβράνες, τα **οργανίδια**, που το καθένα έχει τη δική του δουλειά.

Τα προκαρυωτικά κύτταρα **προϋπήρξαν** των ευκαρυωτικών: για ένα πολύ μεγάλο διάστημα της ιστορίας της Γης, η ζωή ήταν μόνο μονοκύτταροι προκαρυωτικοί οργανισμοί.

*Βακτήρια E. coli στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Κάθε ραβδάκι είναι ένα ολόκληρο προκαρυωτικό κύτταρο, χωρίς πυρήνα και χωρίς οργανίδια με μεμβράνη. Το μήκος του είναι λίγα μικρόμετρα.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Προκαρυωτικό και ευκαρυωτικό*

## Ο πυρήνας

Ο πυρήνας είναι συνήθως το μεγαλύτερο οργανίδιο του ευκαρυωτικού κυττάρου, και περιέχει σχεδόν όλο το DNA του.

Τον περιβάλλει ο **πυρηνικός φάκελος**, που αποτελείται από **δύο μεμβράνες**. Ο φάκελος διακόπτεται από πολυάριθμους **πυρηνικούς πόρους**, ανοίγματα από τα οποία γίνεται η επικοινωνία με το κυτταρόπλασμα: προς τα έξω βγαίνουν τα μόρια RNA, προς τα μέσα μπαίνουν οι πρωτεΐνες που χρειάζεται ο πυρήνας.

Μέσα στον πυρήνα το DNA είναι ενωμένο με πρωτεΐνες και σχηματίζει τη **χρωματίνη**. Στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του κυττάρου η χρωματίνη είναι απλωμένη και δεν ξεχωρίζουν χρωμοσώματα· αυτά γίνονται ορατά μόνο όταν το κύτταρο διαιρείται.

Στον πυρήνα ξεχωρίζει μία ή περισσότερες πυκνές περιοχές χωρίς μεμβράνη, οι **πυρηνίσκοι**. Εκεί συντίθεται το ριβοσωμικό RNA και αρχίζει η συναρμολόγηση των ριβοσωμάτων.

> **Κλειδί**
>
> Ο πυρήνας **χωρίζει στον χώρο** δύο διαδικασίες που στα βακτήρια γίνονται στο ίδιο σημείο: τη σύνθεση του RNA από το DNA (μέσα στον πυρήνα) και τη σύνθεση των πρωτεϊνών (έξω, στο κυτταρόπλασμα). Το mRNA πρέπει να περάσει από τους πόρους για να μεταφραστεί. Αυτός ο διαχωρισμός θα σου εξηγήσει, στη μεταγραφή, γιατί στα ευκαρυωτικά το mRNA προλαβαίνει να «ωριμάσει» πριν φτάσει στα ριβοσώματα.

## Το αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο

Το κυτταρόπλασμα του ευκαρυωτικού κυττάρου διασχίζεται από ένα σύστημα μεμβρανών, το **ενδοπλασματικό δίκτυο**: σωληνάκια και πεπλατυσμένοι σάκοι που περικλείουν έναν εσωτερικό χώρο, την κοιλότητα.

Το τμήμα του που φέρει ριβοσώματα στην **εξωτερική του επιφάνεια**, αυτήν που βλέπει προς το κυτταρόπλασμα, λέγεται **αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο**. Τα ριβοσώματα του αδρού δικτύου συνθέτουν πρωτεΐνες που, καθώς σχηματίζονται, περνούν μέσα στην κοιλότητά του. Από εκεί:

- άλλες προορίζονται να **εκκριθούν** έξω από το κύτταρο, όπως οι πεπτικές πρωτεΐνες ή τα αντισώματα,
- άλλες θα **ενσωματωθούν σε μεμβράνες**,
- άλλες θα μεταφερθούν σε **άλλα οργανίδια**, στα οποία είναι απαραίτητες.

Οι πρωτεΐνες που θα μείνουν διαλυμένες στο κυτταρόπλασμα συντίθενται από τα **ελεύθερα** ριβοσώματα.

> **Πρόσεχε**
>
> «Τα ριβοσώματα του αδρού δικτύου είναι μέσα στην κοιλότητα.» **Όχι.**
>
> Βρίσκονται στην **εξωτερική** επιφάνεια, στην πλευρά του κυτταροπλάσματος. Μέσα στην κοιλότητα περνά η πρωτεΐνη που φτιάχνουν, καθώς συντίθεται.

Τα κύτταρα που εκκρίνουν πολλές πρωτεΐνες, όπως τα κύτταρα του παγκρέατος που φτιάχνουν πεπτικά ένζυμα ή τα πλασματοκύτταρα που φτιάχνουν αντισώματα, έχουν ιδιαίτερα ανεπτυγμένο αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο.

## Μιτοχόνδρια και χλωροπλάστες: οι μετατροπείς ενέργειας

Κάθε κύτταρο χρειάζεται ενέργεια σε μια μορφή που μπορεί να χρησιμοποιήσει άμεσα, κυρίως το **ATP**. Δύο οργανίδια κάνουν τη μετατροπή.

**Μιτοχόνδρια.** Υπάρχουν σχεδόν σε όλα τα ευκαρυωτικά κύτταρα, και των φυτών. Έχουν **δύο μεμβράνες**: η εξωτερική είναι λεία, η εσωτερική σχηματίζει πολλές αναδιπλώσεις που μεγαλώνουν την επιφάνειά της. Στα μιτοχόνδρια ολοκληρώνεται η **κυτταρική αναπνοή**: η χημική ενέργεια των θρεπτικών ουσιών, όπως η γλυκόζη, μετατρέπεται σε ενέργεια του ATP, με κατανάλωση οξυγόνου. Κύτταρα με μεγάλες ενεργειακές ανάγκες, όπως τα μυϊκά, έχουν πολλά μιτοχόνδρια.

**Χλωροπλάστες.** Υπάρχουν στα φυτικά κύτταρα που δέχονται φως και στα φύκη. Έχουν κι αυτοί **δύο μεμβράνες**, και στο εσωτερικό τους, το **στρώμα**, ένα τρίτο σύστημα μεμβρανών σε σχήμα δίσκων, τα **θυλακοειδή**, που περιέχουν τη χλωροφύλλη. Στους χλωροπλάστες γίνεται η **φωτοσύνθεση**: η φωτεινή ενέργεια μετατρέπεται σε χημική ενέργεια, που αποθηκεύεται σε οργανικές ουσίες.

*Κύτταρα από φύλλο ελόδειας στο οπτικό μικροσκόπιο. Κάθε πράσινο δισκάκι είναι ένας χλωροπλάστης. Τα θυλακοειδή μέσα τους είναι πολύ μικρά για να φανούν εδώ· χρειάζεται ηλεκτρονικό μικροσκόπιο.*

Τα δύο οργανίδια έχουν κάτι που δεν έχει κανένα άλλο: **δικό τους DNA**, συνήθως κυκλικό, και **δικά τους ριβοσώματα**, που μοιάζουν με των βακτηρίων. Συνθέτουν μόνα τους μερικές από τις πρωτεΐνες τους και πολλαπλασιάζονται διαιρούμενα. Οι υπόλοιπες πρωτεΐνες τους κωδικοποιούνται από γονίδια του πυρήνα. Γι' αυτό λέγονται **ημιαυτόνομα** οργανίδια.

> **Ενδοσυμβιωτική θεωρία**
>
> Σύμφωνα με την επικρατέστερη εξήγηση, τα μιτοχόνδρια και οι χλωροπλάστες προέρχονται από προκαρυωτικούς οργανισμούς που μπήκαν, πριν από πολύ καιρό, σε ένα μεγαλύτερο κύτταρο και έμειναν εκεί σε συμβίωση. Το κυκλικό DNA, τα ριβοσώματα και η διπλή μεμβράνη είναι τα ίχνη αυτής της προέλευσης.

## Πού γίνεται κάθε διαδικασία

Πολλές ερωτήσεις των εξετάσεων ρωτούν **πού** γίνεται κάτι μέσα στο κύτταρο. Η απάντηση βγαίνει από έναν απλό κανόνα: η **αντιγραφή** και η **μεταγραφή** γίνονται όπου υπάρχει **DNA**, και η **μετάφραση** όπου υπάρχουν **ριβοσώματα**.

| Θέση                               | Αντιγραφή DNA | Μεταγραφή | Μετάφραση               |
| ---------------------------------- | ------------- | --------- | ----------------------- |
| Πυρήνας                            | Ναι           | Ναι       | Όχι                     |
| Κυτταρόπλασμα, ελεύθερα ριβοσώματα | Όχι           | Όχι       | Ναι                     |
| Αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο         | Όχι           | Όχι       | Ναι, στα ριβοσώματά του |
| Μιτοχόνδρια                        | Ναι           | Ναι       | Ναι                     |
| Χλωροπλάστες                       | Ναι           | Ναι       | Ναι                     |
| Βακτήριο, κυτταρόπλασμα            | Ναι           | Ναι       | Ναι                     |

Στο **βακτήριο** δεν υπάρχει πυρήνας, και όλα γίνονται στο κυτταρόπλασμα. Η μετάφραση ενός mRNA μπορεί μάλιστα να αρχίσει πριν τελειώσει η μεταγραφή του. Στο **ευκαρυωτικό** κύτταρο, το mRNA του πυρήνα πρέπει πρώτα να βγει από τους πυρηνικούς πόρους.

> **Πρόσεχε**
>
> «Τα μιτοχόνδρια παίρνουν όλες τις πρωτεΐνες τους από το κυτταρόπλασμα.» **Όχι όλες.**
>
> Τα μιτοχόνδρια και οι χλωροπλάστες έχουν δικό τους DNA και ριβοσώματα, και φτιάχνουν μόνα τους **μερικές** πρωτεΐνες. Τις υπόλοιπες τις κωδικοποιούν γονίδια του πυρήνα, και τις συνθέτουν ελεύθερα ριβοσώματα του κυτταροπλάσματος.

> **Θυμήσου**
>
> - **Προκαρυωτικό**: χωρίς πυρήνα και χωρίς οργανίδια με μεμβράνη. **Ευκαρυωτικό**: πυρήνας και οργανίδια.
> - DNA, αντιγραφή και μεταγραφή: **πυρήνας, μιτοχόνδρια, χλωροπλάστες**. Μετάφραση: **όπου υπάρχουν ριβοσώματα**.
> - **Πυρήνας**: διπλή μεμβράνη με πόρους, χρωματίνη, πυρηνίσκος όπου φτιάχνεται το rRNA.
> - **Αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο**: ριβοσώματα στην εξωτερική επιφάνεια· πρωτεΐνες για έκκριση, για μεμβράνες, για άλλα οργανίδια.
> - **Μιτοχόνδρια**: κυτταρική αναπνοή, ATP. **Χλωροπλάστες**: φωτοσύνθεση. Και τα δύο με διπλή μεμβράνη, δικό τους DNA και ριβοσώματα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα κύτταρο έχει πλασματική μεμβράνη, τοίχωμα, ριβοσώματα και ένα κυκλικό μόριο DNA ελεύθερο στο κυτταρόπλασμα, αλλά κανένα οργανίδιο με μεμβράνη. Τι κύτταρο είναι;

1. Μεμβράνη, ριβοσώματα και DNA υπάρχουν σε κάθε κύτταρο, οπότε δεν ξεχωρίζουν τίποτα. Ούτε το τοίχωμα αρκεί: το έχουν και τα φυτά, οι μύκητες και τα βακτήρια.
2. Το κρίσιμο είναι αυτό που **λείπει**: πυρήνας και οργανίδια με μεμβράνη. Το DNA είναι ελεύθερο στο κυτταρόπλασμα.
3. Το κύτταρο είναι **προκαρυωτικό**, δηλαδή βακτήριο.

### Παράδειγμα 2: Τα κύτταρα του παγκρέατος εκκρίνουν ένζυμα στο λεπτό έντερο. Πού συντίθενται αυτά τα ένζυμα και ποιον δρόμο ακολουθούν αρχικά;

1. Τα ένζυμα είναι πρωτεΐνες, άρα συντίθενται σε ριβοσώματα. Η πληροφορία έρχεται από γονίδια του πυρήνα, με mRNA που βγαίνει από τους πυρηνικούς πόρους.
2. Επειδή προορίζονται για **έκκριση**, δεν τα φτιάχνουν τα ελεύθερα ριβοσώματα, αλλά τα ριβοσώματα που είναι δεμένα στην εξωτερική επιφάνεια του **αδρού ενδοπλασματικού δικτύου**.
3. Καθώς κάθε πρωτεΐνη συντίθεται, περνά μέσα στην **κοιλότητα** του δικτύου. Από εκεί συνεχίζει μέσα από το σύστημα μεμβρανών του κυττάρου, ώσπου να βγει από το κύτταρο.

### Παράδειγμα 3: Ένα φυτικό κύτταρο του φύλλου έχει χλωροπλάστες. Χρειάζεται και μιτοχόνδρια;

1. Ο χλωροπλάστης μετατρέπει τη φωτεινή ενέργεια σε χημική ενέργεια οργανικών ουσιών, όπως η γλυκόζη. Αυτή η ενέργεια όμως δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί άμεσα για τις δουλειές του κυττάρου.
2. Τα μιτοχόνδρια μετατρέπουν τη χημική ενέργεια της γλυκόζης σε ενέργεια του ATP, την οποία χρησιμοποιεί το κύτταρο. Τη νύχτα, που δεν υπάρχει φως, μόνο αυτά δουλεύουν.
3. Ναι: το φυτικό κύτταρο έχει **και τα δύο**. Οι χλωροπλάστες δεν αντικαθιστούν τα μιτοχόνδρια· τα τροφοδοτούν.

### Παράδειγμα 4: Σε ποια σημεία ενός φυτικού κυττάρου του φύλλου γίνεται αντιγραφή του DNA, και σε ποια μετάφραση; Αιτιολόγησε την απάντησή σου.

1. Η αντιγραφή χρειάζεται μόριο DNA ως καλούπι. Στο φυτικό κύτταρο DNA υπάρχει στον **πυρήνα**, στα **μιτοχόνδρια** και στους **χλωροπλάστες**. Σε αυτά τα τρία γίνεται αντιγραφή.
2. Η μετάφραση χρειάζεται ριβοσώματα. Υπάρχουν ελεύθερα στο **κυτταρόπλασμα**, δεμένα στο **αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο**, και μέσα στα **μιτοχόνδρια** και στους **χλωροπλάστες**.
3. Στον πυρήνα δεν γίνεται μετάφραση. Το mRNA που φτιάχνεται εκεί βγαίνει από τους πυρηνικούς πόρους και μεταφράζεται στο κυτταρόπλασμα.

### Παράδειγμα 5: Καλλιεργείς φυτικά κύτταρα με ραδιενεργή θυμίνη για λίγες ώρες, όσο αντιγράφουν το DNA τους. (α) Σε ποια οργανίδια θα εμφανιστεί η ραδιενέργεια; (β) Θα εμφανιστεί στο αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο; (γ) Αν στη θέση των φυτικών κυττάρων έβαζες βακτήρια, πού θα την έβρισκες;

1. Η θυμίνη είναι βάση του **DNA**, όχι του RNA. Η ραδιενεργή θυμίνη μπαίνει μόνο σε νέες αλυσίδες DNA, δηλαδή όπου γίνεται αντιγραφή.
2. (α) Στον **πυρήνα**, στα **μιτοχόνδρια** και στους **χλωροπλάστες**. Και τα τρία έχουν DNA που αντιγράφεται.
3. (β) Όχι. Το αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο δεν έχει DNA. Τα ριβοσώματά του περιέχουν RNA, που δεν έχει θυμίνη.
4. (γ) Στο **κυτταρόπλασμα**: στο κύριο κυκλικό μόριο DNA και στα πλασμίδια, αν το βακτήριο έχει.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο χαρακτηριστικό ξεχωρίζει με βεβαιότητα ένα προκαρυωτικό κύτταρο από ένα ευκαρυωτικό;
   - Δεν έχει πυρήνα ούτε οργανίδια με μεμβράνη
   - Έχει κυτταρικό τοίχωμα έξω από τη μεμβράνη
   - Έχει ριβοσώματα για τη σύνθεση πρωτεϊνών
   - Έχει DNA ως γενετικό υλικό, και όχι RNA
2. Ποιος είναι ο ρόλος των πυρηνικών πόρων;
   - Επιτρέπουν την ανταλλαγή μορίων ανάμεσα σε πυρήνα και κυτταρόπλασμα
   - Είναι οι θέσεις όπου συναρμολογούνται ολόκληρα τα ριβοσώματα του κυττάρου
   - Επιτρέπουν στο DNA να βγαίνει στο κυτταρόπλασμα για να μεταφραστεί
   - Συνδέουν τον πυρήνα με τα μιτοχόνδρια για να παίρνει ενέργεια
3. Τι γίνεται στον πυρηνίσκο;
   - Συντίθεται το ριβοσωμικό RNA
   - Αντιγράφεται όλο το DNA του κυττάρου
   - Παράγεται ATP για τον πυρήνα
   - Μεταφράζονται τα μόρια mRNA
4. Σε ποια θέση βρίσκονται τα ριβοσώματα του αδρού ενδοπλασματικού δικτύου;
   - Στην εξωτερική του επιφάνεια, προς το κυτταρόπλασμα
   - Μέσα στην κοιλότητα του δικτύου, κλεισμένα σε σάκους
   - Στην εσωτερική μεμβράνη του πυρηνικού φακέλου
   - Ελεύθερα στον πυρήνα, δίπλα στη χρωματίνη
5. Ποια πρωτεΐνη είναι λιγότερο πιθανό να συντίθεται σε ριβοσώματα του αδρού ενδοπλασματικού δικτύου;
   - Ένα ένζυμο που δρα διαλυμένο στο κυτταρόπλασμα
   - Ένα αντίσωμα που εκκρίνεται από το πλασματοκύτταρο
   - Μια πρωτεΐνη που θα ενσωματωθεί στη μεμβράνη
   - Ένα πεπτικό ένζυμο που εκκρίνει το πάγκρεας
6. Τι κοινό έχουν τα μιτοχόνδρια και οι χλωροπλάστες;
   - Διπλή μεμβράνη, δικό τους DNA και ριβοσώματα
   - Και τα δύο περιέχουν χλωροφύλλη στα θυλακοειδή
   - Και τα δύο υπάρχουν σε όλα τα ευκαρυωτικά
   - Και τα δύο καταναλώνουν οξυγόνο για να δουλέψουν
7. Ποια μετατροπή ενέργειας γίνεται στους χλωροπλάστες;
   - Από φωτεινή σε χημική ενέργεια οργανικών ουσιών
   - Από χημική ενέργεια της γλυκόζης σε ενέργεια του ATP
   - Από θερμική σε φωτεινή ενέργεια
   - Από χημική ενέργεια σε κινητική των μυών
8. Ποια κύτταρα περιμένεις να έχουν τα περισσότερα μιτοχόνδρια;
   - Τα κύτταρα του καρδιακού μυός
   - Τα ώριμα ερυθρά αιμοσφαίρια
   - Τα κύτταρα της επιδερμίδας που πεθαίνουν
   - Τα βακτήρια του εντέρου
9. Σε ποιο από τα παρακάτω σημεία ενός ζωικού κυττάρου δεν γίνεται μεταγραφή;
   - Στο αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο
   - Στη χρωματίνη του πυρήνα
   - Στο εσωτερικό των μιτοχονδρίων
   - Στον πυρηνίσκο του πυρήνα
10. Σε ένα βακτήριο, πότε μπορεί να αρχίσει η μετάφραση ενός mRNA;
   - Πριν τελειώσει η μεταγραφή του
   - Μόνο αφού βγει από τον πυρήνα
   - Μόνο αφού ωριμάσει στον πυρηνίσκο
   - Μόνο στο αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η διπλή μεμβράνη που περιβάλλει τον πυρήνα, και πώς λέγονται τα ανοίγματά της;
2. Σε ποιο οργανίδιο βρίσκονται τα θυλακοειδή, και τι περιέχουν;
3. Σε ένα κύτταρο βρίσκεις μιτοχόνδρια και τοίχωμα, αλλά όχι χλωροπλάστες ούτε μεγάλο χυμοτόπιο. Είναι προκαρυωτικό ή ευκαρυωτικό;
4. Από τα πυρήνας, ριβοσώματα, μιτοχόνδρια, πλασμίδια και αδρό ενδοπλασματικό δίκτυο, ποια έχει ένα βακτήριο;
5. Ένα πλασματοκύτταρο εκκρίνει αντισώματα στο αίμα.
   α) Πού είναι γραμμένη η οδηγία για το αντίσωμα;
   β) Ποια ριβοσώματα το συνθέτουν;
   γ) Πού περνά το αντίσωμα καθώς συντίθεται;
6. Δίνεις σε κύτταρα του παγκρέατος ραδιενεργά αμινοξέα και παρακολουθείς πού εμφανίζεται η ραδιενέργεια.
   α) Σε ποιο οργανίδιο εμφανίζεται πρώτα η σήμανση, πάνω σε δεμένα ριβοσώματα;
   β) Πού βρίσκονται οι σημασμένες πρωτεΐνες λίγα λεπτά αργότερα, μέσα στο ίδιο οργανίδιο;
   γ) Αν σήμαινες την ουρακίλη αντί για τα αμινοξέα, σε ποια πυκνή περιοχή του πυρήνα θα έβλεπες έντονη σήμανση;
7. Μια πρωτεΐνη συντίθεται σε ελεύθερο ριβόσωμα του κυτταροπλάσματος και πρέπει να φτάσει στο εσωτερικό ενός μιτοχονδρίου.
   α) Πόσες μεμβράνες πρέπει να διασχίσει;
   β) Με ποιο χαρακτηρισμό περιγράφεται ένα οργανίδιο που φτιάχνει μόνο μέρος των πρωτεϊνών του;
8. Σε ένα κύτταρο φύλλου βρίσκεις DNA σε τρία διαφορετικά είδη οργανιδίων.
   α) Ποια είναι αυτά τα οργανίδια;
   β) Σε ποια από αυτά το DNA είναι συνήθως κυκλικό;
   γ) Πόσες μεμβράνες χωρίζουν το DNA του χλωροπλάστη από το κυτταρόπλασμα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/cell-structure
