# Κυτταρικός κύκλος και διαίρεση

> Μεσόφαση, μίτωση και μείωση, και πόσο DNA έχει το κύτταρο σε κάθε φάση.

Βιολογία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/cell-cycle-division

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τις φάσεις του κυτταρικού κύκλου και να εντοπίζεις πότε αντιγράφεται το DNA.
- Να περιγράφεις τις φάσεις της μίτωσης και της μείωσης και να τις συγκρίνεις.
- Να υπολογίζεις με πίνακα τα χρωμοσώματα, τις χρωματίδες και τα μόρια DNA ενός κυττάρου σε κάθε φάση, και να παρακολουθείς σημασμένο DNA σε διαδοχικές μιτώσεις.
- Να εξηγείς γιατί η μείωση δίνει απλοειδείς και γενετικά διαφορετικούς γαμέτες.

## Ο κύκλος ζωής του κυττάρου

Ένα κύτταρο που διαιρείται περνά από έναν επαναλαμβανόμενο **κυτταρικό κύκλο**, με δύο μεγάλα μέρη: τη **μεσόφαση** και τη **μιτωτική διαίρεση**.

Η **μεσόφαση** είναι το μεγαλύτερο μέρος του κύκλου. Το κύτταρο μεγαλώνει, συνθέτει πρωτεΐνες και οργανίδια και κάνει τη δουλειά του. Χωρίζεται σε τρεις υποφάσεις:

- **G1**: το κύτταρο αναπτύσσεται. Κάθε χρωμόσωμα αποτελείται από **ένα** μόριο DNA.
- **S**: γίνεται η **αντιγραφή του DNA**. Στο τέλος της, κάθε χρωμόσωμα αποτελείται από **δύο αδελφές χρωματίδες**, δύο πανομοιότυπα μόρια DNA ενωμένα στο κεντρομερίδιο.
- **G2**: το κύτταρο προετοιμάζεται για τη διαίρεση.

Η **μιτωτική διαίρεση** περιλαμβάνει τη **μίτωση**, δηλαδή τη διαίρεση του πυρήνα, και την **κυτταροπλασματική διαίρεση**, που χωρίζει το κυτταρόπλασμα στα δύο.

## Μίτωση: δύο ίδια κύτταρα

Η μίτωση περιγράφεται σε τέσσερις φάσεις: πακετάρεις, στοιχίζεις, χωρίζεις, κλείνεις.

1. **Πρόφαση.** Η χρωματίνη συσπειρώνεται και τα χρωμοσώματα, ήδη διπλασιασμένα, γίνονται ορατά. Ο πυρηνικός φάκελος και ο πυρηνίσκος εξαφανίζονται. Σχηματίζεται η **άτρακτος**, ένα σύστημα από ινίδια ανάμεσα στους δύο πόλους του κυττάρου.
2. **Μετάφαση.** Τα χρωμοσώματα, δεμένα στα ινίδια της ατράκτου από το κεντρομερίδιο, στοιχίζονται στο **ισημερινό επίπεδο** του κυττάρου. Η συσπείρωση είναι μέγιστη.
3. **Ανάφαση.** Οι αδελφές χρωματίδες κάθε χρωμοσώματος **αποχωρίζονται** και μετακινούνται προς αντίθετους πόλους. Από τη στιγμή που χωρίζουν, η καθεμιά μετριέται ως ξεχωριστό χρωμόσωμα.
4. **Τελόφαση.** Σε κάθε πόλο σχηματίζεται νέος πυρηνικός φάκελος, τα χρωμοσώματα αποσυσπειρώνονται.

Ακολουθεί η κυτταροπλασματική διαίρεση.

Αποτέλεσμα: **δύο θυγατρικά κύτταρα**, με **τον ίδιο αριθμό χρωμοσωμάτων** με το αρχικό και **πανομοιότυπο γενετικό υλικό**. Με τη μίτωση αναπτύσσεται ένας πολυκύτταρος οργανισμός, ανανεώνει τους ιστούς του και επουλώνει τραύματα.

*Ακρόριζα κρεμμυδιού μετά από χρώση. Τα περισσότερα κύτταρα είναι σε μεσόφαση, με στρογγυλό πυρήνα. Σε λίγα φαίνονται χρωμοσώματα: σε κουβάρι στην πρόφαση, στοιχισμένα στη μέση στη μετάφαση.*

## Μείωση: τέσσερις απλοειδείς γαμέτες

Η μείωση γίνεται μόνο στα κύτταρα που θα δώσουν **γαμέτες**. Μετά από **μία** αντιγραφή του DNA ακολουθούν **δύο** διαδοχικές διαιρέσεις, και από ένα διπλοειδές κύτταρο προκύπτουν **τέσσερα απλοειδή**.

**Πρώτη μειωτική διαίρεση.** Στην πρόφαση Ι τα ομόλογα χρωμοσώματα πλησιάζουν και ζευγαρώνουν κατά μήκος· κάθε ζεύγος αποτελείται από τέσσερις χρωματίδες και λέγεται **τετράδα**. Τότε μπορεί να γίνει **επιχιασμός**: ανταλλαγή τμημάτων ανάμεσα σε χρωματίδες ομολόγων χρωμοσωμάτων. Στη μετάφαση Ι στο ισημερινό επίπεδο στοιχίζονται **ζεύγη** ομολόγων, και στην ανάφαση Ι χωρίζουν **τα ομόλογα**, ενώ οι αδελφές χρωματίδες μένουν ενωμένες. Προκύπτουν δύο κύτταρα **απλοειδή**, όπου κάθε χρωμόσωμα έχει ακόμα δύο χρωματίδες.

**Δεύτερη μειωτική διαίρεση.** Γίνεται **χωρίς** νέα αντιγραφή του DNA, και μοιάζει με μίτωση: στην ανάφαση ΙΙ χωρίζουν οι αδελφές χρωματίδες. Προκύπτουν τέσσερα απλοειδή κύτταρα, όπου κάθε χρωμόσωμα έχει ένα μόριο DNA.

Οι γαμέτες δεν είναι πανομοιότυποι. Στη μετάφαση Ι κάθε ζεύγος ομολόγων στοιχίζεται τυχαία, ανεξάρτητα από τα άλλα, οπότε το ποιο ομόλογο θα πάει σε ποιο κύτταρο είναι θέμα τύχης. Με $n$ ζεύγη, οι δυνατοί συνδυασμοί είναι $2^n$· στον άνθρωπο, $2^{23}$, πάνω από οκτώ εκατομμύρια, χωρίς να υπολογίσεις τον επιχιασμό, που προσθέτει κι άλλους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένα ανθρώπινο κύτταρο, φάση με φάση*

> **Κλειδί**
>
> Για να μετράς σωστά, κράτα δύο κανόνες:
>
> - **Χρωμοσώματα = κεντρομερίδια.** Ένα χρωμόσωμα με δύο αδελφές χρωματίδες είναι **ένα** χρωμόσωμα. Γίνονται δύο μόνο όταν οι χρωματίδες χωρίσουν, στην ανάφαση της μίτωσης ή στην ανάφαση ΙΙ.
> - **Μόρια DNA = χρωματίδες.** Κάθε χρωματίδα είναι ένα μόριο DNA. Ο αριθμός τους διπλασιάζεται μόνο στη φάση S και μισοποιείται μόνο όταν χωρίζει το κύτταρο.

| Φάση (άνθρωπος)      | Χρωμοσώματα ανά κύτταρο | Μόρια DNA ανά κύτταρο |
| -------------------- | ----------------------- | --------------------- |
| G1                   | $46$                    | $46$                  |
| G2, μετάφαση μίτωσης | $46$                    | $92$                  |
| Ανάφαση μίτωσης      | $92$                    | $92$                  |
| Μετά τη μίτωση       | $46$                    | $46$                  |
| Μετάφαση Ι           | $46$                    | $92$                  |
| Μετά τη μείωση Ι     | $23$                    | $46$                  |
| Ανάφαση ΙΙ           | $46$                    | $46$                  |
| Γαμέτης              | $23$                    | $23$                  |

## Η μέθοδος του πίνακα

Σε κάθε άσκηση με αριθμούς φτιάξε πρόχειρα αυτόν τον πίνακα για τον οργανισμό της άσκησης:

1. Γράψε το $2n$ και το $n$. Ξεκίνα από τη G1.
2. Στη φάση S διπλασίασε **μόνο τα μόρια DNA**. Τα χρωμοσώματα μένουν ίδια.
3. Σε κάθε ανάφαση όπου χωρίζουν **χρωματίδες** (μίτωση, ανάφαση ΙΙ), διπλασίασε **μόνο τα χρωμοσώματα**.
4. Σε κάθε κυτταροπλασματική διαίρεση μισοποίησε **και τα δύο**.

## Σημασμένο DNA σε διαδοχικές μιτώσεις

Αν όλο το DNA ενός κυττάρου είναι σημασμένο και στις δύο αλυσίδες, και το κύτταρο διαιρεθεί σε μη σημασμένο περιβάλλον:

- Μετά την **πρώτη** μίτωση, **κάθε** χρωμόσωμα και στα δύο κύτταρα έχει μία σημασμένη και μία νέα αλυσίδα.
- Στη μετάφαση της **δεύτερης** μίτωσης, κάθε χρωμόσωμα έχει **μία** σημασμένη χρωματίδα και μία εντελώς μη σημασμένη.
- Στην ανάφαση οι χρωματίδες μοιράζονται τυχαία, οπότε δεν ξέρεις πόσα σημασμένα χρωμοσώματα παίρνει το καθένα. Το σύνολο όμως είναι σταθερό: $2 \cdot 2n$ σημασμένες αλυσίδες, σε $2 \cdot 2n$ διαφορετικά χρωμοσώματα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μίτωση, μείωση Ι ή μείωση ΙΙ;*

> **Πρόσεχε**
>
> «Μετά τη μίτωση κάθε θυγατρικό κύτταρο έχει τη μισή ποσότητα DNA από το αρχικό.» **Εξαρτάται από το ποιο λες αρχικό.**
>
> Σε σχέση με το κύτταρο στη G2, ναι. Σε σχέση με το ίδιο κύτταρο στη G1, όχι: έχει **την ίδια** ποσότητα, γιατί ο διπλασιασμός στη φάση S και η μοιρασιά στη μίτωση αλληλοαναιρούνται. Σε ερωτήσεις με ποσότητες DNA, πάντα ρώτα: σε σχέση με **ποια** φάση;

> **Θυμήσου**
>
> - **Κύκλος**: μεσόφαση (G1, **S**, G2) → μίτωση → κυτταροπλασματική διαίρεση. Το DNA αντιγράφεται στη **φάση S**.
> - **Μίτωση**: πρόφαση, μετάφαση, ανάφαση (χωρίζουν **χρωματίδες**), τελόφαση. $2n \to 2n$, δύο ίδια κύτταρα.
> - **Μείωση**: μία αντιγραφή, δύο διαιρέσεις. Στη μείωση Ι χωρίζουν τα **ομόλογα**, στη μείωση ΙΙ οι **χρωματίδες**. $2n \to$ τέσσερα $n$, διαφορετικά μεταξύ τους.
> - Χρωμοσώματα = κεντρομερίδια· μόρια DNA = χρωματίδες.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας οργανισμός έχει \$2n = 8\$. Πόσα χρωμοσώματα, πόσα μόρια DNA και πόσες τετράδες έχει ένα κύτταρό του στη μετάφαση Ι;

1. Η μείωση ξεκινά από διπλοειδές κύτταρο που έχει περάσει από τη φάση S. Τα χρωμοσώματα είναι $8$, όσα και τα κεντρομερίδια.
2. Κάθε χρωμόσωμα έχει δύο αδελφές χρωματίδες, δηλαδή δύο μόρια DNA: $8 \cdot 2 = 16$.
3. Τα $8$ χρωμοσώματα σχηματίζουν $4$ ζεύγη ομολόγων. Κάθε ζεύγος είναι μία τετράδα: $4$ τετράδες.

### Παράδειγμα 2: Ένα σωματικό κύτταρο στη G1 έχει ποσότητα DNA ίση με \$x\$. Πόση έχει στη G2, στην ανάφαση της μίτωσης, μετά τη μείωση Ι και στον γαμέτη;

1. **G2**: η φάση S διπλασίασε το DNA. Ποσότητα $2x$.
2. **Ανάφαση μίτωσης**: οι χρωματίδες χωρίζουν, αλλά είναι ακόμα στο ίδιο κύτταρο. Ποσότητα $2x$.
3. **Μετά τη μείωση Ι**: το $2x$ μοιράστηκε σε δύο κύτταρα. Ποσότητα $x$, αν και το κύτταρο είναι ήδη απλοειδές.
4. **Γαμέτης**: η μείωση ΙΙ μοιράζει ξανά. Ποσότητα $x/2$, η μισή από ένα σωματικό κύτταρο στη G1.

### Παράδειγμα 3: Σε ένα κύτταρο με \$2n = 6\$ βλέπεις στο μικροσκόπιο \$6\$ χρωμοσώματα, το καθένα με δύο χρωματίδες, στοιχισμένα ένα-ένα στο ισημερινό επίπεδο, και όχι σε ζεύγη. Σε ποια φάση είναι;

1. Χρωμοσώματα με δύο χρωματίδες στο ισημερινό επίπεδο: είναι μετάφαση, και το DNA έχει αντιγραφεί.
2. Τα χρωμοσώματα είναι $6$, όσο το $2n$, άρα το κύτταρο είναι διπλοειδές. Αυτό αποκλείει τη μετάφαση ΙΙ, όπου θα ήταν $3$.
3. Είναι στοιχισμένα ένα-ένα, όχι σε ζεύγη ομολόγων. Αυτό αποκλείει τη μετάφαση Ι.
4. Το κύτταρο είναι στη **μετάφαση της μίτωσης**.

### Παράδειγμα 4: Θέμα Β: Εξήγησε γιατί τα δύο κύτταρα που προκύπτουν από μίτωση είναι γενετικά πανομοιότυπα, ενώ οι γαμέτες ενός ατόμου διαφέρουν μεταξύ τους.

1. Πριν από τη μίτωση, στη φάση S, κάθε μόριο DNA αντιγράφεται. Οι δύο αδελφές χρωματίδες κάθε χρωμοσώματος είναι πανομοιότυπες.
2. Στην ανάφαση χωρίζουν οι αδελφές χρωματίδες, και κάθε θυγατρικό κύτταρο παίρνει μία από κάθε χρωμόσωμα. Παίρνει δηλαδή ακριβώς το ίδιο γενετικό υλικό με το άλλο.
3. Στη μείωση Ι χωρίζουν τα ομόλογα, που δεν είναι ίδια, και κάθε ζεύγος στοιχίζεται τυχαία. Μαζί με τον επιχιασμό, αυτό δίνει σε κάθε γαμέτη διαφορετικό συνδυασμό.

### Παράδειγμα 5: Θέμα Δ: Ένα κύτταρο με \$2n = 8\$ έχει όλο το DNA του σημασμένο με ραδιενεργό ισότοπο, και στις δύο αλυσίδες. Μεταφέρεται σε περιβάλλον χωρίς ραδιενέργεια και κάνει δύο διαδοχικές μιτώσεις. (α) Πόσα χρωμοσώματα με ραδιενέργεια έχει κάθε κύτταρο μετά την πρώτη μίτωση; (β) Πόσες χρωματίδες με ραδιενέργεια έχει ένα κύτταρο στη μετάφαση της δεύτερης; (γ) Πόσα χρωμοσώματα με ραδιενέργεια υπάρχουν συνολικά στα τέσσερα κύτταρα στο τέλος;

1. **(α)** Η αντιγραφή είναι ημισυντηρητική: κάθε χρωματίδα έχει μία σημασμένη και μία νέα αλυσίδα, και κάθε κύτταρο παίρνει μία από κάθε χρωμόσωμα. Άρα και τα $8$ χρωμοσώματα κάθε κυττάρου έχουν ραδιενέργεια, σε μία αλυσίδα.
2. **(β)** Στη δεύτερη φάση S η σημασμένη αλυσίδα κάθε μορίου δίνει ένα μόριο με ραδιενέργεια, η νέα ένα χωρίς. Κάθε χρωμόσωμα έχει λοιπόν μία χρωματίδα με ραδιενέργεια και μία χωρίς: $8$ από τις $16$.
3. **(γ)** Οι αρχικές σημασμένες αλυσίδες ήταν $8 \cdot 2 = 16$, και δεν χάνεται καμία. Μετά τη δεύτερη μίτωση κάθε χρωμόσωμα έχει ένα μόριο DNA, και καθεμιά από τις $16$ βρίσκεται σε διαφορετικό χρωμόσωμα.
4. Συνολικά $16$ χρωμοσώματα με ραδιενέργεια από τα $32$. Το πώς μοιράζονται στα τέσσερα κύτταρα δεν προβλέπεται.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια φάση του κυτταρικού κύκλου αντιγράφεται το DNA;
   - Στη φάση S της μεσόφασης
   - Στην πρόφαση της μίτωσης
   - Στην ανάφαση της μίτωσης
   - Στη φάση G2 της μεσόφασης
2. Τι συμβαίνει στην ανάφαση της μίτωσης;
   - Οι αδελφές χρωματίδες αποχωρίζονται και πηγαίνουν σε αντίθετους πόλους
   - Τα ομόλογα χρωμοσώματα χωρίζουν και πηγαίνουν σε αντίθετους πόλους
   - Τα χρωμοσώματα στοιχίζονται ένα-ένα στο ισημερινό επίπεδο του κυττάρου
   - Σχηματίζεται νέος πυρηνικός φάκελος γύρω από κάθε ομάδα χρωμοσωμάτων
3. Πόσα μόρια DNA υπάρχουν στον πυρήνα ενός ανθρώπινου σωματικού κυττάρου στη μετάφαση της μίτωσης;
   - $92$
   - $46$
   - $23$
   - $184$
4. Ποιο γεγονός μισοποιεί τον αριθμό των χρωμοσωμάτων στη μείωση;
   - Ο αποχωρισμός των ομολόγων στην ανάφαση Ι
   - Ο αποχωρισμός των χρωματίδων στην ανάφαση ΙΙ
   - Η αντιγραφή του DNA πριν από τη μείωση Ι
   - Η συσπείρωση της χρωματίνης στην πρόφαση Ι
5. Ένα σωματικό κύτταρο στη G1 έχει ποσότητα DNA $x$. Πόση έχει ένα κύτταρο μετά το τέλος της μείωσης Ι;
   - $x$
   - $x/2$
   - $2x$
   - $4x$
6. Τι ισχύει για τα δύο θυγατρικά κύτταρα μιας μίτωσης;
   - Έχουν τον ίδιο αριθμό χρωμοσωμάτων και ίδιο DNA με το αρχικό
   - Έχουν τα μισά χρωμοσώματα από το αρχικό κύτταρο
   - Διαφέρουν γενετικά επειδή μοιράστηκαν τυχαία τα ομόλογα
   - Το ένα παίρνει όλα τα αυτοσωμικά και το άλλο τα φυλετικά
7. Ένας οργανισμός έχει $2n = 6$. Πόσοι διαφορετικοί γαμέτες μπορούν να προκύψουν μόνο από την τυχαία στοίχιση των ομολόγων στη μετάφαση Ι;
   - $8$
   - $6$
   - $64$
   - $4$
8. Πόσα χρωμοσώματα έχει ένα ανθρώπινο κύτταρο στην ανάφαση ΙΙ της μείωσης;
   - $46$
   - $23$
   - $92$
   - $12$
9. Ένα κύτταρο με όλο το DNA του σημασμένο και στις δύο αλυσίδες κάνει μία μίτωση σε μη σημασμένο περιβάλλον. Τι ισχύει για τα χρωμοσώματα των δύο θυγατρικών κυττάρων;
   - Όλα έχουν μία σημασμένη και μία νέα αλυσίδα
   - Το ένα κύτταρο έχει όλα τα σημασμένα, το άλλο κανένα
   - Τα μισά χρωμοσώματα κάθε κυττάρου είναι σημασμένα
   - Όλα έχουν και τις δύο αλυσίδες σημασμένες
10. Σε έναν οργανισμό με $2n = 12$ βλέπεις ένα κύτταρο όπου χωρίζουν αδελφές χρωματίδες, και μετράς συνολικά $12$ χρωμοσώματα. Σε ποια φάση είναι;
   - Στην ανάφαση ΙΙ
   - Στην ανάφαση της μίτωσης
   - Στην ανάφαση Ι
   - Στη μετάφαση ΙΙ

## Ασκήσεις

1. Γράψε με τη σειρά τις τέσσερις φάσεις της μίτωσης.
2. Ένα σωματικό κύτταρο χιμπατζή ($2n = 48$) βρίσκεται στη G2. Πόσα χρωμοσώματα και πόσα μόρια DNA έχει ο πυρήνας του;
3. Ένα σωματικό κύτταρο στη G1 έχει $6$ pg DNA. Πόσο DNA έχει ένας γαμέτης του ίδιου οργανισμού;
4. Ένα κύτταρο από την ακρόριζα ενός φυτού βρίσκεται στην ανάφαση της μίτωσης και έχει $28$ χρωμοσώματα. Πόσο είναι το $2n$ του φυτού;
5. Ένα κύτταρο με $2n = 6$ έχει όλο το DNA του σημασμένο και στις δύο αλυσίδες. Κάνει δύο διαδοχικές μιτώσεις σε περιβάλλον χωρίς σήμανση.
   α) Πόσες χρωματίδες με σήμανση έχει στη μετάφαση της πρώτης μίτωσης;
   β) Πόσες χρωματίδες με σήμανση έχει ένα κύτταρο στη μετάφαση της δεύτερης μίτωσης;
   γ) Πόσα από τα χρωμοσώματα των τεσσάρων τελικών κυττάρων έχουν σήμανση;
6. Ένας οργανισμός έχει $2n = 12$. Παρακολουθείς ένα κύτταρό του στη δεύτερη μειωτική διαίρεση.
   α) Πόσα χρωμοσώματα και πόσα μόρια DNA έχει στη μετάφαση ΙΙ;
   β) Πόσα χρωμοσώματα και πόσα μόρια DNA έχει στην ανάφαση ΙΙ;
   γ) Πόσοι διαφορετικοί γαμέτες μπορούν να προκύψουν μόνο από την τυχαία στοίχιση των ομολόγων;
7. Σε έναν οργανισμό με $2n = 4$, βλέπεις στο μικροσκόπιο ένα κύτταρο όπου $2$ χρωμοσώματα, το καθένα με δύο χρωματίδες, κινούνται προς τον έναν πόλο, και $2$ ίδια προς τον άλλον. Τα δύο χρωμοσώματα που πηγαίνουν στον ίδιο πόλο είναι διαφορετικά σε μέγεθος.
   α) Σε ποια φάση είναι το κύτταρο;
   β) Πόσα μόρια DNA θα έχει κάθε θυγατρικό κύτταρο;
8. Στους όρχεις ενός ζώου μετράς την ποσότητα DNA σε πολλούς πυρήνες. Ένα κύτταρο στη G1 έχει $4$ pg.
   α) Πόσο DNA έχει ένα κύτταρο στη μετάφαση Ι;
   β) Πόσο DNA έχει κάθε κύτταρο αμέσως μετά τη μείωση Ι;
   γ) Ποια κύτταρα έχουν $2$ pg;
   δ) Σε ποια φάση είναι τα κύτταρα με τιμές ανάμεσα σε $4$ και $8$ pg;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/cell-cycle-division
