# Αρχές και μεθοδολογία της βιοτεχνολογίας

> Ζυμώσεις, βιοαντιδραστήρες και η καμπύλη ανάπτυξης των μικροοργανισμών.

Βιολογία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/biotech-principles

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι η ζύμωση με τη βιοτεχνολογική έννοια και τι χρειάζεται μια καλλιέργεια μικροοργανισμών.
- Να περιγράφεις τι ελέγχεται σε έναν βιοαντιδραστήρα και γιατί.
- Να περιγράφεις τις φάσεις της καμπύλης ανάπτυξης σε κλειστή καλλιέργεια και να τις συγκρίνεις με τη συνεχή καλλιέργεια.
- Να διαβάζεις πίνακες και καμπύλες ανάπτυξης: τις φάσεις, τον χρόνο γενεάς, και τον αριθμό των κυττάρων στην εκθετική φάση.

## Μια παλιά τεχνολογία με νέα εργαλεία

**Βιοτεχνολογία** είναι η χρήση ζωντανών οργανισμών, κυττάρων ή των συστατικών τους για την παραγωγή χρήσιμων προϊόντων. Ο άνθρωπος την ασκεί εδώ και χιλιάδες χρόνια, χωρίς να ξέρει ότι υπάρχουν μικροοργανισμοί: φτιάχνει ψωμί, κρασί, γιαούρτι και τυρί με τη δράση μυκήτων και βακτηρίων.

Σήμερα η βιοτεχνολογία χρησιμοποιεί και τις τεχνικές του ανασυνδυασμένου DNA: ένας μικροοργανισμός μπορεί να παράγει μια ανθρώπινη πρωτεΐνη. Αυτό που δεν άλλαξε είναι η **βασική μέθοδος**. Είτε φτιάχνεις γιαούρτι είτε ινσουλίνη, πρέπει να μεγαλώσεις έναν τεράστιο πληθυσμό κυττάρων κάτω από ελεγχόμενες συνθήκες και να πάρεις στο τέλος το προϊόν τους.

Το πέρασμα από την κουζίνα στη βιομηχανία φαίνεται καθαρά στην **πενικιλίνη**. Ο Fleming παρατήρησε το 1928 ότι ο μύκητας *Penicillium* εμποδίζει την ανάπτυξη βακτηρίων γύρω του. Για να γίνει όμως η πενικιλίνη φάρμακο, έπρεπε ο μύκητας να καλλιεργηθεί σε τεράστιες δεξαμενές, με αποστειρωμένο θρεπτικό υλικό, αερισμό και σταθερή θερμοκρασία. Αυτή η μετάβαση, στη δεκαετία του 1940, είναι η αρχή των σύγχρονων βιοαντιδραστήρων.

## Η ζύμωση και η καλλιέργεια

Η λέξη **ζύμωση** έχει δύο σημασίες:

- στη **βιοχημεία**, είναι η αναερόβια διάσπαση οργανικών ουσιών, όπως η αλκοολική ζύμωση της μαγιάς, που δίνει αιθανόλη και διοξείδιο του άνθρακα, ή η γαλακτική ζύμωση βακτηρίων, που δίνει γαλακτικό οξύ,
- στη **βιοτεχνολογία**, σημαίνει γενικότερα την **καλλιέργεια μικροοργανισμών** σε μεγάλη κλίμακα για την παραγωγή ενός προϊόντος, αερόβια ή αναερόβια.

Για να γίνει μια καλλιέργεια χρειάζονται:

1. **Θρεπτικό υλικό**, με πηγή άνθρακα (π.χ. σάκχαρα), πηγή αζώτου, ανόργανα άλατα και, για ορισμένους μικροοργανισμούς, αυξητικούς παράγοντες όπως βιταμίνες.
2. **Αποστείρωση** του θρεπτικού υλικού και του εξοπλισμού, ώστε να αναπτυχθεί **μόνο** ο μικροοργανισμός που θέλεις. Μια μόλυνση από άλλο μικρόβιο καταναλώνει το θρεπτικό υλικό και μπορεί να καταστρέψει το προϊόν.
3. **Εμβολιασμός**: η προσθήκη μικρής ποσότητας του επιθυμητού μικροοργανισμού στο αποστειρωμένο θρεπτικό υλικό.
4. Κατάλληλες **συνθήκες**: θερμοκρασία, pH, και οξυγόνο για τους αερόβιους μικροοργανισμούς.

*Κύτταρα ζυμομύκητα (μαγιάς) στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Τα μικρά «μπουμπούκια» είναι νέα κύτταρα που σχηματίζονται. Ο ίδιος μικροοργανισμός φουσκώνει το ψωμί και, με τις κατάλληλες γενετικές τροποποιήσεις, παράγει φαρμακευτικές πρωτεΐνες σε βιοαντιδραστήρες.*

## Ο βιοαντιδραστήρας

Σε βιομηχανική κλίμακα η καλλιέργεια γίνεται σε **βιοαντιδραστήρες** (ή ζυμωτήρες): μεγάλες κλειστές δεξαμενές, συνήθως από ανοξείδωτο χάλυβα, που μπορούν να αποστειρωθούν. Ο βιοαντιδραστήρας κρατά σταθερές τις συνθήκες που ευνοούν τον μικροοργανισμό, και για αυτό έχει:

| Σύστημα                   | Τι κάνει                                                                     |
| ------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------- |
| Αναδευτήρας               | ανακατεύει, ώστε θρεπτικά και κύτταρα να είναι ομοιόμορφα κατανεμημένα       |
| Παροχή αέρα               | δίνει οξυγόνο στους αερόβιους μικροοργανισμούς                               |
| Χιτώνιο ψύξης ή θέρμανσης | κρατά σταθερή τη θερμοκρασία, που ανεβαίνει από τον μεταβολισμό των κυττάρων |
| Αισθητήρες                | μετρούν συνεχώς θερμοκρασία, pH, οξυγόνο                                     |
| Είσοδοι και έξοδοι        | για θρεπτικό υλικό, οξέα ή βάσεις για το pH, και δείγματα                    |

Οι **αναερόβιοι** μικροοργανισμοί καλλιεργούνται σε βιοαντιδραστήρα χωρίς παροχή αέρα. Για ορισμένους, όπως τα αυστηρά αναερόβια βακτήρια, το οξυγόνο είναι μάλιστα τοξικό, οπότε πρέπει να αποκλειστεί.

## Παραλαβή και επεξεργασία του προϊόντος

Όταν η καλλιέργεια τελειώσει, ακολουθεί η **παραλαβή του προϊόντος**: απομόνωση και καθαρισμός του από τα κύτταρα ή από το υγρό της καλλιέργειας. Το πρώτο ερώτημα είναι **πού βρίσκεται** το προϊόν:

- αν οι μικροοργανισμοί το **εκκρίνουν**, όπως ο *Penicillium* την πενικιλίνη, χωρίζεις πρώτα τα κύτταρα από το υγρό, με διήθηση ή φυγοκέντρηση, και κρατάς το υγρό,
- αν το προϊόν μένει **μέσα στα κύτταρα**, κρατάς τα κύτταρα, τα σπας, και απομονώνεις το προϊόν από το περιεχόμενό τους,
- αν το προϊόν είναι τα **ίδια τα κύτταρα**, όπως η μαγιά της αρτοποιίας, απλώς τα συλλέγεις και τα ξηραίνεις.

Ακολουθεί ο **καθαρισμός**. Για μια φαρμακευτική πρωτεΐνη αυτό το στάδιο είναι συχνά το πιο δύσκολο και ακριβό, γιατί το προϊόν πρέπει να είναι εξαιρετικά καθαρό: χωρίς πρωτεΐνες του μικροοργανισμού και χωρίς υπολείμματα του θρεπτικού υλικού. Μετά το προϊόν συσκευάζεται σε μορφή που διατηρείται, για παράδειγμα σε σκόνη ή σε αποστειρωμένο διάλυμα.

## Η καμπύλη ανάπτυξης

Σε μια **κλειστή** καλλιέργεια βάζεις μια φορά θρεπτικό υλικό και μικροοργανισμούς, και δεν προσθέτεις ούτε αφαιρείς τίποτα. Αν μετράς τον αριθμό των ζωντανών κυττάρων σε σχέση με τον χρόνο, βρίσκεις τέσσερις φάσεις:

| Φάση           | Τι συμβαίνει                                                                                                              |
| -------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Λανθάνουσα** | τα κύτταρα προσαρμόζονται στο νέο περιβάλλον και συνθέτουν τα ένζυμα που χρειάζονται· ο αριθμός τους σχεδόν δεν αυξάνεται |
| **Εκθετική**   | τα κύτταρα διαιρούνται με σταθερό, μέγιστο ρυθμό· ο αριθμός διπλασιάζεται σε κάθε χρόνο γενεάς                            |
| **Στατική**    | τα θρεπτικά λιγοστεύουν και συσσωρεύονται τοξικά προϊόντα· όσα κύτταρα δημιουργούνται, τόσα πεθαίνουν                     |
| **Θανάτου**    | τα κύτταρα πεθαίνουν με ταχύτερο ρυθμό από όσο δημιουργούνται· ο αριθμός μειώνεται                                        |

> **Κλειδί**
>
> Στην **εκθετική φάση** ο αριθμός των κυττάρων διπλασιάζεται σε σταθερό χρονικό διάστημα, τον **χρόνο γενεάς**. Από $N_0$ κύτταρα, μετά από $n$ γενεές έχεις:
>
> $$
> N = N_0 \cdot 2^{n}
> $$
>
> Σε μια **συνεχή** καλλιέργεια, αντίθετα με την κλειστή, προσθέτεις συνεχώς νέο θρεπτικό υλικό και αφαιρείς ίσο όγκο καλλιέργειας. Τα θρεπτικά δεν εξαντλούνται και τα τοξικά προϊόντα δεν συσσωρεύονται, οπότε η καλλιέργεια μπορεί να διατηρηθεί για μεγάλο διάστημα στην εκθετική φάση.

## Πώς διαβάζεις δεδομένα ανάπτυξης

Στις εξετάσεις δίνεται συχνά ένας πίνακας ή μια καμπύλη με τον αριθμό των κυττάρων σε σχέση με τον χρόνο. Δουλεύεις πάντα με την ίδια σειρά:

1. **Βρες πού αλλάζει η συμπεριφορά.** Σχεδόν σταθερός αριθμός στην αρχή είναι λανθάνουσα φάση. Ίδιος πολλαπλασιασμός σε ίσα διαστήματα είναι εκθετική. Σταθερός αριθμός μετά από αύξηση είναι στατική. Πτώση είναι φάση θανάτου.
2. **Βρες τον χρόνο γενεάς** μέσα στην εκθετική φάση. Διαίρεσε δύο τιμές: αν το πηλίκο είναι $2^n$, πέρασαν $n$ γενεές. Ο χρόνος γενεάς είναι το διάστημα διά $n$.
3. **Μέτρα τον χρόνο από την αρχή της εκθετικής**, όχι από τον εμβολιασμό. Ο τύπος $N = N_0 \cdot 2^n$ ισχύει μόνο μέσα στην εκθετική φάση, με $N_0$ τον αριθμό στην αρχή της.
4. **Απάντησε και με τη βιολογία**, όχι μόνο με τον αριθμό: γιατί σταμάτησε η αύξηση, τι άλλαξε στο θρεπτικό υλικό, πότε συμφέρει να συλλέξεις το προϊόν.

Αν η καμπύλη έχει **λογαριθμική κλίμακα** στον κατακόρυφο άξονα, η εκθετική φάση φαίνεται ως **ευθεία γραμμή** που ανεβαίνει. Όσο πιο απότομη η ευθεία, τόσο μικρότερος ο χρόνος γενεάς.

Ο χρόνος γενεάς **δεν** είναι σταθερά του μικροοργανισμού. Εξαρτάται από τις συνθήκες: σε θερμοκρασία ή pH μακριά από τα βέλτιστα, τα κύτταρα διαιρούνται πιο αργά. Γι' αυτό ο βιοαντιδραστήρας ρυθμίζει συνεχώς τις συνθήκες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποια φάση;*

> **Πρόσεχε**
>
> Στη **στατική** φάση τα κύτταρα **δεν** σταματούν να διαιρούνται. Ο αριθμός μένει σταθερός γιατί όσα κύτταρα δημιουργούνται, τόσα πεθαίνουν. Και στη **λανθάνουσα** φάση τα κύτταρα **δεν** είναι ανενεργά: έχουν έντονο μεταβολισμό, απλώς δεν διαιρούνται ακόμα.

> **Θυμήσου**
>
> - Ζύμωση στη βιοτεχνολογία: καλλιέργεια μικροοργανισμών σε μεγάλη κλίμακα, αερόβια ή αναερόβια.
> - Καλλιέργεια: θρεπτικό υλικό, αποστείρωση, εμβολιασμός, ελεγχόμενες συνθήκες. Στο τέλος, παραλαβή και καθαρισμός του προϊόντος.
> - Βιοαντιδραστήρας: ανάδευση, αερισμός, σταθερή θερμοκρασία και pH, συνεχής μέτρηση.
> - Κλειστή καλλιέργεια: λανθάνουσα, εκθετική, στατική, θανάτου. Συνεχής: διατηρείται στην εκθετική.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε μια καλλιέργεια βακτηρίων στην εκθετική φάση ο χρόνος γενεάς είναι 20 λεπτά. Αν ξεκινάς με 1000 κύτταρα, πόσα θα έχεις σε 2 ώρες, εφόσον η καλλιέργεια μένει στην εκθετική φάση;

1. Σε $2$ ώρες, δηλαδή $120$ λεπτά, χωράνε $120 / 20 = 6$ γενεές.
2. Σε κάθε γενεά ο αριθμός διπλασιάζεται:
   $$
   N = 1000 \cdot 2^{6} = 1000 \cdot 64 = 64\,000
   $$
3. Η προϋπόθεση μετράει: σε κλειστή καλλιέργεια, κάποια στιγμή τα θρεπτικά λιγοστεύουν και η αύξηση σταματά στη στατική φάση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η εκθετική φάση*

### Παράδειγμα 2: Μια βιομηχανία παράγει μια ουσία που οι μικροοργανισμοί φτιάχνουν μόνο όσο διαιρούνται γρήγορα. Θα διάλεγες κλειστή ή συνεχή καλλιέργεια;

1. Η ουσία παράγεται στην **εκθετική** φάση, όταν τα κύτταρα διαιρούνται με τον μέγιστο ρυθμό.
2. Σε κλειστή καλλιέργεια η εκθετική φάση κρατά λίγο: μετά τα θρεπτικά εξαντλούνται και η καλλιέργεια περνά στη στατική φάση. Πρέπει να αδειάσεις, να καθαρίσεις, να αποστειρώσεις και να ξεκινήσεις από την αρχή, με νέα λανθάνουσα φάση.
3. Σε **συνεχή** καλλιέργεια το νέο θρεπτικό υλικό και η αφαίρεση ίσου όγκου κρατούν την καλλιέργεια στην εκθετική φάση για πολύ μεγαλύτερο διάστημα. Γι' αυτή την ουσία είναι η καλύτερη επιλογή.

### Παράδειγμα 3: Σε έναν βιοαντιδραστήρα με αερόβια βακτήρια, η θερμοκρασία αρχίζει να ανεβαίνει και το οξυγόνο να πέφτει. Τι συμβαίνει, και τι πρέπει να ρυθμιστεί;

1. Τα κύτταρα πολλαπλασιάζονται και ο μεταβολισμός τους απελευθερώνει θερμότητα, ενώ καταναλώνει οξυγόνο. Όσο περισσότερα κύτταρα, τόσο εντονότερα και τα δύο.
2. Η θερμοκρασία διορθώνεται με το **χιτώνιο ψύξης**. Το οξυγόνο με αύξηση της **παροχής αέρα** και της **ανάδευσης**, που το διασπείρει σε όλο τον όγκο.
3. Αν δεν ρυθμιστούν, οι συνθήκες απομακρύνονται από τις βέλτιστες, και η ανάπτυξη και η παραγωγή του προϊόντος μειώνονται.

### Παράδειγμα 4: Θέμα Β: Ένας ερευνητής μεταφέρει βακτήρια από μια παλιά καλλιέργεια, που βρίσκεται στη στατική φάση, σε φρέσκο θρεπτικό υλικό με λακτόζη αντί για γλυκόζη. Παρατηρεί πολύ μεγάλη λανθάνουσα φάση. Εξήγησε την παρατήρηση και πρότεινε πώς θα γινόταν μικρότερη.

1. Στη λανθάνουσα φάση τα κύτταρα **προσαρμόζονται** στο νέο περιβάλλον: συνθέτουν τα ένζυμα που χρειάζονται για να αξιοποιήσουν τα θρεπτικά που βρίσκουν. Δεν διαιρούνται ακόμα, γι' αυτό ο αριθμός τους δεν αυξάνεται.
2. Εδώ η προσαρμογή είναι διπλή. Η πηγή άνθρακα άλλαξε, οπότε τα κύτταρα πρέπει να συνθέσουν τα ένζυμα για τη διάσπαση της λακτόζης, που πριν δεν χρειάζονταν. Και τα κύτταρα της στατικής φάσης ζούσαν σε περιβάλλον φτωχό σε θρεπτικά και με τοξικά προϊόντα, οπότε χρειάζονται χρόνο για να ανακάμψουν.
3. Η λανθάνουσα φάση θα ήταν μικρότερη αν ο εμβολιασμός γινόταν με κύτταρα από καλλιέργεια **στην εκθετική φάση**, που αναπτύσσεται **στο ίδιο θρεπτικό υλικό**, με λακτόζη. Τα κύτταρα αυτά έχουν ήδη τα ένζυμα και διαιρούνται ενεργά.

### Παράδειγμα 5: Θέμα Γ: Δύο καλλιέργειες του ίδιου βακτηρίου, στην εκθετική φάση, ξεκινούν με \$10^4\$ κύτταρα η καθεμιά. Η Α είναι στους \$37\ ^\circ\text{C}\$ με χρόνο γενεάς \$20\$ λεπτά, η Β στους \$25\ ^\circ\text{C}\$ με χρόνο γενεάς \$60\$ λεπτά. Πόσα κύτταρα έχει η καθεμιά μετά από \$3\$ ώρες, και πόσες φορές περισσότερα έχει η Α;

1. **Γενεές.** Οι $3$ ώρες είναι $180$ λεπτά. Η Α κάνει $180 / 20 = 9$ γενεές, η Β $180 / 60 = 3$.
2. **Αριθμός κυττάρων:**
   $$
   N_A = 10^4 \cdot 2^{9} = 5{,}12 \cdot 10^6 \qquad N_B = 10^4 \cdot 2^{3} = 8 \cdot 10^4
   $$
3. **Λόγος:** $2^9 / 2^3 = 2^6 = 64$. Η Α έχει $64$ φορές περισσότερα κύτταρα. Ο ίδιος μικροοργανισμός, με άλλη θερμοκρασία, δίνει πολύ διαφορετική απόδοση στον ίδιο χρόνο. Αυτός είναι ο λόγος που ο βιοαντιδραστήρας κρατά τη θερμοκρασία στη βέλτιστη τιμή.

Για το τελευταίο παράδειγμα, μετράς κάθε δύο ώρες τα ζωντανά κύτταρα ανά mL σε μια κλειστή καλλιέργεια ζυμομύκητα:

| Χρόνος (h)     | $0$                | $2$                | $4$                | $6$                | $8$                | $10$                | $12$               | $14$               | $20$               |
| -------------- | ------------------ | ------------------ | ------------------ | ------------------ | ------------------ | ------------------- | ------------------ | ------------------ | ------------------ |
| Κύτταρα ανά mL | $1{,}0 \cdot 10^5$ | $1{,}0 \cdot 10^5$ | $4{,}0 \cdot 10^5$ | $1{,}6 \cdot 10^6$ | $6{,}4 \cdot 10^6$ | $2{,}56 \cdot 10^7$ | $2{,}6 \cdot 10^7$ | $2{,}6 \cdot 10^7$ | $8{,}0 \cdot 10^6$ |

### Παράδειγμα 6: Θέμα Δ: Με τα δεδομένα του πίνακα, (α) βρες τις φάσεις της καλλιέργειας, (β) τον χρόνο γενεάς, (γ) τον αριθμό των κυττάρων στις \$9\$ ώρες. (δ) Ο ζυμομύκητας εκκρίνει ένα προϊόν μόνο όσο διαιρείται γρήγορα. Πότε θα σταματούσες την καλλιέργεια, και τι θα άλλαζες για να παράγεις περισσότερο προϊόν;

1. **(α) Φάσεις.** Από $0$ ως $2$ h ο αριθμός δεν αλλάζει: **λανθάνουσα**. Από $2$ ως $10$ h τετραπλασιάζεται σε κάθε δίωρο: **εκθετική**. Από $10$ ως $14$ h μένει σταθερός: **στατική**. Στις $20$ h έχει πέσει: **φάση θανάτου**.
2. **(β) Χρόνος γενεάς.** Σε κάθε δίωρο ο αριθμός γίνεται $\times 4 = 2^2$, δηλαδή $2$ γενεές. Ο χρόνος γενεάς είναι $2 / 2 = 1$ ώρα.
3. **(γ) Στις 9 ώρες.** Η εκθετική αρχίζει στις $2$ h με $N_0 = 1{,}0 \cdot 10^5$. Ως τις $9$ h περνούν $7$ ώρες, δηλαδή $7$ γενεές:
   $$
   N = 1{,}0 \cdot 10^5 \cdot 2^{7} = 1{,}28 \cdot 10^7
   $$
   Έλεγχος: στις $8$ h ήταν $6{,}4 \cdot 10^6$, και μία γενεά μετά διπλασιάζεται στο ίδιο.
4. **(δ) Πότε σταματάς.** Το προϊόν παράγεται μόνο στην εκθετική φάση, που τελειώνει γύρω στις $10$ h. Μετά τα θρεπτικά λιγοστεύουν και συσσωρεύονται τοξικά προϊόντα, οπότε δεν παράγεται άλλο. Σταματάς λίγο μετά τις $10$ h, πριν η φάση θανάτου αρχίσει να καταστρέφει κύτταρα.
5. **Τι αλλάζεις.** Μια **συνεχής καλλιέργεια**: προσθέτεις συνεχώς νέο θρεπτικό υλικό και αφαιρείς ίσο όγκο, που περιέχει και το προϊόν. Η καλλιέργεια μένει στην εκθετική φάση για πολύ περισσότερο, και δεν χάνεις χρόνο σε νέες λανθάνουσες φάσεις.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί αποστειρώνεται το θρεπτικό υλικό πριν από τον εμβολιασμό;
   - Για να αναπτυχθεί μόνο ο επιθυμητός μικροοργανισμός
   - Για να διασπαστούν τα σάκχαρα σε πιο απλές ουσίες
   - Για να αυξηθεί η θερμοκρασία της καλλιέργειας
   - Για να επιταχυνθεί η λανθάνουσα φάση
2. Τι συμβαίνει στη λανθάνουσα φάση μιας κλειστής καλλιέργειας;
   - Τα κύτταρα πεθαίνουν από έλλειψη θρεπτικών ουσιών
   - Τα κύτταρα διαιρούνται με τον μέγιστο ρυθμό τους
   - Οι θάνατοι εξισώνονται με τις διαιρέσεις των κυττάρων
   - Τα κύτταρα προσαρμόζονται και συνθέτουν ένζυμα
3. Γιατί ο αριθμός των ζωντανών κυττάρων μένει σταθερός στη στατική φάση;
   - Γιατί τα κύτταρα σταματούν εντελώς να διαιρούνται
   - Γιατί ο ρυθμός διαίρεσης ισούται με τον ρυθμό θανάτου
   - Γιατί τα κύτταρα προσαρμόζονται στο νέο θρεπτικό υλικό
   - Γιατί ο βιοαντιδραστήρας προσθέτει συνεχώς θρεπτικό υλικό
4. Τι κάνει μια συνεχή καλλιέργεια διαφορετική από μια κλειστή;
   - Τα κύτταρα της δεν περνούν ποτέ από τη λανθάνουσα φάση
   - Δεν χρειάζεται αποστείρωση του θρεπτικού υλικού
   - Προστίθεται συνεχώς θρεπτικό υλικό και αφαιρείται ίσος όγκος
   - Γίνεται μόνο με αναερόβιους μικροοργανισμούς
5. Μια καλλιέργεια στην εκθετική φάση έχει χρόνο γενεάς $30$ λεπτά. Πόσες φορές πολλαπλασιάζεται ο αριθμός των κυττάρων σε $3$ ώρες;
   - $6$ φορές
   - $12$ φορές
   - $64$ φορές
   - $36$ φορές
6. Ποιο σύστημα ενός βιοαντιδραστήρα είναι απαραίτητο για αερόβιους μικροοργανισμούς αλλά όχι για αναερόβιους;
   - Το χιτώνιο που κρατά σταθερή τη θερμοκρασία
   - Η παροχή αέρα
   - Οι αισθητήρες που μετρούν το pH
   - Η αποστείρωση του θρεπτικού υλικού
7. Ποια πρόταση για τη ζύμωση με τη βιοτεχνολογική έννοια είναι σωστή;
   - Γίνεται πάντα χωρίς οξυγόνο, όπως η αλκοολική ζύμωση
   - Αφορά μόνο την παραγωγή αλκοολούχων ποτών
   - Είναι η καλλιέργεια μικροοργανισμών σε μεγάλη κλίμακα
   - Γίνεται μόνο με γενετικά τροποποιημένους μικροοργανισμούς
8. Τι ακολουθεί, σε μια βιοτεχνολογική παραγωγή, μετά το τέλος της καλλιέργειας;
   - Ο εμβολιασμός του θρεπτικού υλικού με τον μικροοργανισμό
   - Η αποστείρωση του θρεπτικού υλικού
   - Η λανθάνουσα φάση της καμπύλης ανάπτυξης
   - Η παραλαβή και ο καθαρισμός του προϊόντος
9. Σε μια καμπύλη ανάπτυξης ο κατακόρυφος άξονας έχει λογαριθμική κλίμακα. Πώς φαίνεται η εκθετική φάση;
   - Ως οριζόντια γραμμή
   - Ως ευθεία που ανεβαίνει
   - Ως γραμμή που κατεβαίνει σταδιακά
   - Ως καμπύλη όλο και πιο απότομη
10. Ένας μικροοργανισμός εκκρίνει το προϊόν του στο υγρό της καλλιέργειας. Ποιο είναι το πρώτο στάδιο της παραλαβής του;
   - Το σπάσιμο των κυττάρων
   - Ο διαχωρισμός των κυττάρων από το υγρό
   - Μια δεύτερη αποστείρωση του θρεπτικού υλικού
   - Η προσθήκη νέου θρεπτικού υλικού στη δεξαμενή

## Ασκήσεις

1. Ονόμασε τις τέσσερις φάσεις της καμπύλης ανάπτυξης σε κλειστή καλλιέργεια, με τη σειρά.
2. Μια καλλιέργεια στην εκθετική φάση ξεκινά με $500$ κύτταρα και έχει χρόνο γενεάς $25$ λεπτά. Πόσα κύτταρα έχει μετά από $100$ λεπτά;
3. Μια καλλιέργεια στην εκθετική φάση πηγαίνει από $2000$ σε $16\,000$ κύτταρα σε $90$ λεπτά. Ποιος είναι ο χρόνος γενεάς;
4. Μια καλλιέργεια στην εκθετική φάση έχει $400$ κύτταρα και χρόνο γενεάς $15$ λεπτά. Σε πόσο χρόνο θα έχει $12\,800$ κύτταρα;
5. Σε έναν βιοαντιδραστήρα αναπτύσσονται αερόβια βακτήρια.
   α) Ποιο σύστημα κρατά σταθερή τη θερμοκρασία;
   β) Ποια δύο συστήματα εξασφαλίζουν οξυγόνο σε όλο τον όγκο;
6. Μετράς κάθε ώρα τα ζωντανά κύτταρα ανά mL σε μια κλειστή καλλιέργεια βακτηρίων.

   Ζωντανά κύτταρα ανά mL (υποθετικά δεδομένα)

   | Ώρα | Κύτταρα/mL |
   | --- | --- |
   | $0$ | $1 \cdot 10^4$ |
   | $1$ | $1 \cdot 10^4$ |
   | $2$ | $4 \cdot 10^4$ |
   | $3$ | $1{,}6 \cdot 10^5$ |
   | $4$ | $6{,}4 \cdot 10^5$ |
   | $5$ | $6{,}4 \cdot 10^5$ |
   | $6$ | $6{,}4 \cdot 10^5$ |
   | $7$ | $2 \cdot 10^5$ |

   α) Σε ποιο χρονικό διάστημα η καλλιέργεια βρίσκεται στην εκθετική φάση;
   β) Ποιος είναι ο χρόνος γενεάς στην εκθετική φάση;
   γ) Σε ποια φάση έχει μπει η καλλιέργεια στην $7$η ώρα;
7. Μια κλειστή καλλιέργεια ξεκινά με $10^3$ κύτταρα. Τις πρώτες $2$ ώρες ο αριθμός μένει σχεδόν ίδιος. Τις επόμενες $3$ ώρες, με χρόνο γενεάς $20$ λεπτά, αυξάνεται εκθετικά. Μετά ο αριθμός μένει σταθερός για ώρες.
   α) Πώς λέγεται η φάση των πρώτων $2$ ωρών;
   β) Πόσα κύτταρα υπάρχουν στο τέλος της εκθετικής φάσης;
   γ) Ποια φάση ακολουθεί, και τι θα δεις αν περιμένεις αρκετά ακόμα;
8. Μια κλειστή καλλιέργεια γενετικά τροποποιημένης μαγιάς, που παράγει μια ανθρώπινη πρωτεΐνη, εμβολιάζεται με $2 \cdot 10^6$ κύτταρα. Η λανθάνουσα φάση κρατά $1$ ώρα, και στην εκθετική ο χρόνος γενεάς είναι $90$ λεπτά. Η εκθετική φάση τελειώνει όταν τα κύτταρα φτάσουν τα $1{,}28 \cdot 10^8$.
   α) Πόσες γενεές περιλαμβάνει η εκθετική φάση;
   β) Πόσες ώρες μετά τον εμβολιασμό τελειώνει η εκθετική φάση;
   γ) Αν κάθε κύτταρο έχει παράγει τότε $2$ pg πρωτεΐνης, πόση πρωτεΐνη υπάρχει συνολικά;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/biotech-principles
