# Βιοτεχνολογία στη γεωργία και την κτηνοτροφία

> Διαγονιδιακά φυτά και ζώα, κλωνοποίηση, και τα ερωτήματα που ανοίγουν.

Βιολογία, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/biotech-agriculture

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς δημιουργείται ένα γενετικά τροποποιημένο φυτό με το πλασμίδιο Ti του Agrobacterium tumefaciens, και πώς επιλέγονται τα κύτταρα που τροποποιήθηκαν.
- Να εξηγείς με παραδείγματα (φυτά Bt, «χρυσό ρύζι») τι προσφέρουν τα γενετικά τροποποιημένα φυτά.
- Να περιγράφεις πώς δημιουργείται ένα διαγονιδιακό ζώο και πώς παράγει φαρμακευτική πρωτεΐνη στο γάλα του.
- Να περιγράφεις την κλωνοποίηση της Dolly και να ξεχωρίζεις την κλωνοποίηση από τη γενετική τροποποίηση.

## Βελτίωση χωρίς διασταυρώσεις

Ο άνθρωπος βελτιώνει φυτά και ζώα εδώ και χιλιάδες χρόνια με **επιλογή** και **διασταυρώσεις**: κρατά για αναπαραγωγή όσα έχουν τα γνωρίσματα που θέλει. Η μέθοδος δουλεύει, αλλά είναι αργή και περιορίζεται στα γονίδια που υπάρχουν ήδη στο είδος ή σε πολύ συγγενικά είδη.

Η τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA αλλάζει και τα δύο. Ένα γονίδιο μπορεί να μεταφερθεί σε μία γενιά, και από **οποιονδήποτε** οργανισμό, ακόμα και από βακτήριο σε φυτό. Ένας οργανισμός που έχει πάρει με αυτόν τον τρόπο γονίδιο άλλου οργανισμού λέγεται **γενετικά τροποποιημένος** ή **διαγονιδιακός**.

## Γενετικά τροποποιημένα φυτά

Το πιο συνηθισμένο εργαλείο για τα φυτά είναι ένα βακτήριο του εδάφους, το ***Agrobacterium tumefaciens***. Στη φύση μολύνει φυτά και προκαλεί όγκους, γιατί μεταφέρει στα κύτταρά τους ένα τμήμα από ένα πλασμίδιό του, το **πλασμίδιο Ti**. Το τμήμα αυτό ενσωματώνεται στο DNA του φυτικού κυττάρου.

Η γενετική μηχανική εκμεταλλεύεται ακριβώς αυτή την ικανότητα:

1. από το πλασμίδιο Ti αφαιρούνται τα γονίδια που προκαλούν τους όγκους, ώστε να μη βλάπτει το φυτό,
2. στη θέση τους εισάγεται το **γονίδιο που θέλεις** να αποκτήσει το φυτό,
3. το ανασυνδυασμένο πλασμίδιο εισάγεται στο *Agrobacterium*, που μολύνει **φυτικά κύτταρα σε καλλιέργεια**,
4. το γονίδιο ενσωματώνεται στο DNA των φυτικών κυττάρων,
5. από αυτά τα κύτταρα αναπτύσσονται **ολόκληρα φυτά**, που έχουν το νέο γονίδιο σε όλα τους τα κύτταρα και το μεταβιβάζουν στους απογόνους τους.

Το τελευταίο βήμα είναι δυνατό γιατί στα φυτά ένα μόνο κύτταρο, κάτω από κατάλληλες συνθήκες καλλιέργειας, μπορεί να δώσει ολόκληρο οργανισμό.

Ανάμεσα στο βήμα 4 και στο 5 χρειάζεται **επιλογή**. Δεν παίρνουν όλα τα φυτικά κύτταρα το νέο γονίδιο. Γι' αυτό μαζί με το γονίδιο που θέλεις μπαίνει στο πλασμίδιο και ένα **γονίδιο ανθεκτικότητας σε αντιβιοτικό**. Τα κύτταρα καλλιεργούνται σε θρεπτικό υλικό με το αντιβιοτικό, και επιβιώνουν μόνο όσα ενσωμάτωσαν το τμήμα του πλασμιδίου. Είναι η ίδια λογική με την επιλογή των βακτηρίων που πήραν ένα ανασυνδυασμένο πλασμίδιο.

> **Κλειδί**
>
> Το ξένο γονίδιο ενσωματώνεται σε **ένα** από τα δύο ομόλογα χρωμοσώματα του κυττάρου. Το φυτό που αναγεννάται είναι λοιπόν σαν **ετερόζυγο** για το νέο γονίδιο, και το μεταβιβάζει στους απογόνους του **σύμφωνα με τους νόμους του Mendel**, όπως κάθε γονίδιο του πυρήνα. Το ίδιο ισχύει και για τα διαγονιδιακά ζώα. Γι' αυτό σε μια άσκηση συμβολίζεις το ενσωματωμένο γονίδιο σαν αλληλόμορφο, για παράδειγμα T, και την απουσία του με t.

### Τι κερδίζεις

| Φυτό                               | Τι πήρε                                                  | Αποτέλεσμα                                                                        |
| ---------------------------------- | -------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------- |
| Βαμβάκι, καλαμπόκι **Bt**          | γονίδιο τοξίνης από το βακτήριο *Bacillus thuringiensis* | η τοξίνη είναι τοξική για ορισμένα έντομα που τρώνε το φυτό· λιγότερα εντομοκτόνα |
| Φυτά **ανθεκτικά σε ζιζανιοκτόνα** | γονίδιο που τα κάνει να αντέχουν ένα ζιζανιοκτόνο        | ψεκάζεται το ζιζανιοκτόνο χωρίς να βλάπτεται η καλλιέργεια                        |
| Φυτά **ανθεκτικά σε ιούς**         | γονίδιο από τον ίδιο τον ιό                              | το φυτό προστατεύεται από τη μόλυνση                                              |
| **«Χρυσό ρύζι»**                   | γονίδια για τη σύνθεση β-καροτενίου                      | το ρύζι περιέχει β-καροτένιο, πρόδρομη ουσία της βιταμίνης Α                      |

Η τοξίνη Bt είναι **πρωτεΐνη**. Δρα στο πεπτικό σύστημα ορισμένων εντόμων, όπου δεσμεύεται σε ειδικούς υποδοχείς και καταστρέφει τα κύτταρα του εντέρου τους. Ο άνθρωπος και τα άλλα θηλαστικά δεν έχουν αυτούς τους υποδοχείς, γι' αυτό η τοξίνη δεν τα βλάπτει. Το φυτό Bt παράγει την τοξίνη το ίδιο, σε όλους τους ιστούς του, οπότε προστατεύεται και εκεί που ένας ψεκασμός δεν φτάνει.

Το «χρυσό ρύζι» (από το κιτρινωπό χρώμα του β-καροτενίου) σχεδιάστηκε για περιοχές όπου το ρύζι είναι η κύρια τροφή και η έλλειψη βιταμίνης Α προκαλεί προβλήματα όρασης, ιδίως σε παιδιά.

## Διαγονιδιακά ζώα

Στα ζώα η πιο κλασική μέθοδος είναι η **μικροέγχυση**: το DNA με το γονίδιο εγχέεται με μια πολύ λεπτή βελόνα στον πυρήνα ενός **γονιμοποιημένου ωαρίου**. Το έμβρυο που αναπτύσσεται μεταφέρεται σε μια **θετή μητέρα**. Αν το γονίδιο ενσωματωθεί στο DNA του ζυγωτού, θα υπάρχει σε όλα τα κύτταρα του ζώου που θα γεννηθεί, και στους γαμέτες του.

Η μέθοδος έχει **χαμηλή απόδοση**. Σε πολλά ωάρια το DNA δεν ενσωματώνεται καθόλου, και πολλά έμβρυα δεν αναπτύσσονται. Γι' αυτό κάθε ζώο που γεννιέται ελέγχεται, για παράδειγμα με PCR ή με ανιχνευτή σε DNA από τα κύτταρά του, για να φανεί αν έχει πράγματι το γονίδιο.

Μια από τις πιο σημαντικές εφαρμογές είναι η παραγωγή **φαρμακευτικών πρωτεϊνών στο γάλα**. Το ανθρώπινο γονίδιο ενώνεται με τον **υποκινητή ενός γονιδίου πρωτεΐνης του γάλακτος**, και έτσι εκφράζεται μόνο στον μαστικό αδένα. Η πρωτεΐνη εκκρίνεται στο γάλα, από όπου απομονώνεται και καθαρίζεται χωρίς να βλαφτεί το ζώο.

Το γνωστότερο παράδειγμα είναι το πρόβατο **Tracy**, που παρήγαγε στο γάλα του την ανθρώπινη πρωτεΐνη **α1-αντιθρυψίνη**. Η πρωτεΐνη αυτή χορηγείται σε άτομα με κληρονομική έλλειψή της, που οδηγεί σε **εμφύσημα** των πνευμόνων.

> **Κλειδί**
>
> Ένα διαγονιδιακό ζώο που παράγει ένα φάρμακο στο γάλα του λειτουργεί σαν **ζωντανός βιοαντιδραστήρας**. Σε σχέση με τα βακτήρια, έχει ένα σημαντικό πλεονέκτημα: είναι ευκαρυωτικός οργανισμός, και κάνει στις ανθρώπινες πρωτεΐνες τις ίδιες τροποποιήσεις μετά τη μετάφραση που κάνει και ο άνθρωπος, κάτι που τα βακτήρια δεν μπορούν πάντα να κάνουν.

## Κλωνοποίηση: η Dolly

Η δημιουργία ενός διαγονιδιακού ζώου είναι δύσκολη και έχει χαμηλή απόδοση. Όταν το πετύχεις, θέλεις να έχεις **πολλά πανομοιότυπα αντίγραφά** του. Εδώ έρχεται η **κλωνοποίηση**.

Το 1996, στη Σκωτία, γεννήθηκε η **Dolly**, το πρώτο θηλαστικό που κλωνοποιήθηκε από **σωματικό κύτταρο ενήλικου** ζώου:

1. από ένα πρόβατο πάρθηκαν **κύτταρα του μαστικού αδένα**,
2. από ένα δεύτερο πρόβατο πάρθηκε **ωάριο**, από το οποίο αφαιρέθηκε ο πυρήνας,
3. ο **πυρήνας** του σωματικού κυττάρου μεταφέρθηκε στο **απύρηνο ωάριο**, και η σύντηξη ενεργοποιήθηκε με ηλεκτρικό ερέθισμα,
4. το κύτταρο αναπτύχθηκε σε έμβρυο, που μεταφέρθηκε στη μήτρα ενός **τρίτου** προβάτου, της θετής μητέρας.

Η Dolly είχε το **πυρηνικό DNA** του προβάτου που έδωσε τον πυρήνα: ήταν γενετικά πανομοιότυπη με αυτό ως προς τα γονίδια του πυρήνα. Το **μιτοχονδριακό DNA** της όμως προερχόταν από το ωάριο, δηλαδή από το δεύτερο πρόβατο.

> **Πρόσεχε**
>
> **Κλωνοποίηση** και **γενετική τροποποίηση** δεν είναι το ίδιο. Η Dolly **δεν** είχε κανένα ξένο γονίδιο: ήταν αντίγραφο ενός υπάρχοντος προβάτου. Η Tracy είχε ένα **ανθρώπινο** γονίδιο, αλλά δεν ήταν κλώνος κανενός. Οι δύο τεχνικές συνδυάζονται όταν θέλεις πολλά πανομοιότυπα αντίγραφα ενός διαγονιδιακού ζώου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τροποποίηση ή κλωνοποίηση;*

## Τα ερωτήματα

Οι εφαρμογές αυτές συνοδεύονται από ερωτήματα που συζητιούνται ανοιχτά, από επιστήμονες, νομοθέτες και κοινωνία:

- **Περιβάλλον:** μπορεί ένα γονίδιο από καλλιέργεια να περάσει με τη γύρη σε άγρια συγγενικά φυτά; Θα αναπτύξουν τα έντομα ανθεκτικότητα στην τοξίνη Bt, αν αυτή υπάρχει παντού;
- **Υγεία:** μια νέα πρωτεΐνη σε ένα τρόφιμο μπορεί να προκαλέσει αλλεργίες; Γι' αυτό τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα ελέγχονται πριν εγκριθούν.
- **Ζώα και κλωνοποίηση:** η κλωνοποίηση έχει χαμηλή απόδοση, και πολλά έμβρυα δεν αναπτύσσονται. Και η πιθανότητα κλωνοποίησης ανθρώπου εγείρει ηθικά ζητήματα, γι' αυτό σε πολλές χώρες απαγορεύεται.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση η καλλιέργεια και η κυκλοφορία γενετικά τροποποιημένων οργανισμών επιτρέπεται μόνο μετά από έγκριση, και τα τρόφιμα που τους περιέχουν πρέπει να το αναγράφουν στην ετικέτα.

> **Θυμήσου**
>
> - Φυτά: πλασμίδιο Ti του *Agrobacterium tumefaciens*, χωρίς τα γονίδια των όγκων, με το νέο γονίδιο. Αναγέννηση ολόκληρου φυτού από κύτταρο.
> - Παραδείγματα: φυτά Bt, ανθεκτικά σε ζιζανιοκτόνα ή ιούς, «χρυσό ρύζι» με β-καροτένιο.
> - Ζώα: μικροέγχυση σε γονιμοποιημένο ωάριο, θετή μητέρα. Φάρμακα στο γάλα με υποκινητή πρωτεΐνης του γάλακτος (Tracy, α1-αντιθρυψίνη).
> - Dolly (1996): πυρήνας σωματικού κυττάρου σε απύρηνο ωάριο. Πυρηνικό DNA από τον δότη του πυρήνα, μιτοχονδριακό από το ωάριο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποιο πρόβατο είναι η «γενετική μητέρα» της Dolly, και γιατί δεν μπορείς να πεις ότι είναι γενετικά πανομοιότυπη με αυτό σε όλο της το DNA;

1. Στην κλωνοποίηση συμμετείχαν τρία πρόβατα: αυτό που έδωσε το **κύτταρο του μαστικού αδένα** (τον πυρήνα), αυτό που έδωσε το **ωάριο** και η **θετή μητέρα**.
2. Ο πυρήνας της Dolly ήρθε από το πρώτο, οπότε τα γονίδια του πυρήνα της, που είναι σχεδόν όλα, είναι ίδια με τα δικά του.
3. Τα μιτοχόνδρια όμως βρίσκονται στο κυτταρόπλασμα του ωαρίου, και έχουν δικό τους DNA. Το **μιτοχονδριακό DNA** της Dolly προέρχεται από το δεύτερο πρόβατο.
4. Η θετή μητέρα δεν έδωσε κανένα DNA· έδωσε μόνο το περιβάλλον όπου αναπτύχθηκε το έμβρυο.

### Παράδειγμα 2: Θέλεις ένα πρόβατο να παράγει μια ανθρώπινη πρωτεΐνη μόνο στο γάλα του. Πώς θα κατασκευάσεις το γονίδιο, και πού θα το εισαγάγεις;

1. Ενώνεις το ανθρώπινο γονίδιο (καλύτερα το cDNA του) με τον **υποκινητή ενός γονιδίου πρωτεΐνης του γάλακτος**. Ο υποκινητής αυτός είναι ενεργός μόνο στα κύτταρα του μαστικού αδένα, οπότε το γονίδιο θα μεταγράφεται μόνο εκεί.
2. Εισάγεις το DNA με **μικροέγχυση** στον πυρήνα ενός **γονιμοποιημένου ωαρίου** προβάτου, ώστε, αν ενσωματωθεί, να βρίσκεται σε όλα τα κύτταρα του ζώου που θα αναπτυχθεί.
3. Μεταφέρεις το έμβρυο σε θετή μητέρα. Όταν το θηλυκό διαγονιδιακό πρόβατο ενηλικιωθεί και παράγει γάλα, η πρωτεΐνη απομονώνεται από αυτό.

### Παράδειγμα 3: Ένα φυτό Bt είναι ετερόζυγο για το γονίδιο της τοξίνης, που συμπεριφέρεται ως επικρατές. Αν αυτογονιμοποιηθεί, τι ποσοστό των απογόνων θα παράγει την τοξίνη;

1. Το γονίδιο έχει ενσωματωθεί σε ένα από τα δύο ομόλογα χρωμοσώματα. Ας πούμε T το χρωμόσωμα με το γονίδιο και t το ομόλογο χωρίς αυτό: το φυτό είναι Tt.
2. Το ξένο γονίδιο κληρονομείται σύμφωνα με τους νόμους του Mendel, όπως κάθε άλλο γονίδιο του πυρήνα. Η αυτογονιμοποίηση είναι Tt × Tt.
3. Οι απόγονοι είναι TT, Tt, Tt, tt. Παράγουν τοξίνη όσοι έχουν τουλάχιστον ένα T: $\frac{3}{4}$, δηλαδή $75\%$.

### Παράδειγμα 4: Θέμα Β: Στα φυτά το νέο γονίδιο μπορεί να εισαχθεί σε κύτταρα ενός φύλλου σε καλλιέργεια, ενώ στα ζώα η μικροέγχυση γίνεται σε γονιμοποιημένο ωάριο. Εξήγησε τη διαφορά.

1. Ο στόχος είναι ίδιος: ο οργανισμός που θα προκύψει να έχει το γονίδιο σε **όλα** τα κύτταρά του, και στους γαμέτες, ώστε να το μεταβιβάζει.
2. Στα **φυτά** ένα μόνο σωματικό κύτταρο, σε κατάλληλη καλλιέργεια, μπορεί να αναπτυχθεί σε ολόκληρο φυτό. Αρκεί λοιπόν να τροποποιήσεις κύτταρα σε καλλιέργεια και να αναγεννήσεις φυτά από αυτά. Όλα τα κύτταρα του νέου φυτού προέρχονται από το τροποποιημένο κύτταρο.
3. Στα **ζώα** ένα σωματικό κύτταρο δεν αναπτύσσεται από μόνο του σε οργανισμό. Το κύτταρο από το οποίο προέρχονται όλα τα κύτταρα του ζώου είναι το **ζυγωτό**. Αν το γονίδιο ενσωματωθεί εκεί, θα περάσει με τις μιτώσεις σε όλα τα κύτταρα του ζώου.

### Παράδειγμα 5: Θέμα Γ: Θέλεις βαμβάκι που παράγει την τοξίνη Bt. Περιέγραψε τα βήματα από το πλασμίδιο Ti ως το φυτό, και εξήγησε γιατί στο πλασμίδιο μπαίνει, μαζί με το γονίδιο της τοξίνης, και ένα γονίδιο ανθεκτικότητας σε αντιβιοτικό.

1. **Το γονίδιο.** Απομονώνεις το γονίδιο της τοξίνης από το *Bacillus thuringiensis*.
2. **Ο φορέας.** Από το πλασμίδιο Ti αφαιρείς τα γονίδια που προκαλούν όγκους. Με περιοριστική ενδονουκλεάση και DNA δεσμάση εισάγεις στη θέση τους το γονίδιο της τοξίνης και ένα γονίδιο ανθεκτικότητας σε αντιβιοτικό.
3. **Η μεταφορά.** Βάζεις το ανασυνδυασμένο πλασμίδιο στο *Agrobacterium tumefaciens*, και με αυτό μολύνεις κύτταρα βαμβακιού σε καλλιέργεια. Το τμήμα του πλασμιδίου με τα δύο γονίδια ενσωματώνεται στο DNA ορισμένων φυτικών κυττάρων.
4. **Η επιλογή.** Καλλιεργείς τα φυτικά κύτταρα σε θρεπτικό υλικό με το αντιβιοτικό. Επιβιώνουν μόνο όσα ενσωμάτωσαν το τμήμα του πλασμιδίου, που φέρει μαζί και το γονίδιο της τοξίνης. Χωρίς αυτό το γονίδιο δεν θα ήξερες ποια από τα χιλιάδες κύτταρα τροποποιήθηκαν.
5. **Η αναγέννηση.** Από τα κύτταρα που επέζησαν αναπτύσσεις ολόκληρα φυτά. Έχουν το γονίδιο της τοξίνης σε όλα τους τα κύτταρα, παράγουν την τοξίνη, και τη μεταβιβάζουν στους απογόνους τους κατά Mendel.

### Παράδειγμα 6: Θέμα Δ: Μια διαγονιδιακή προβατίνα και ένας διαγονιδιακός κριός φέρουν το καθένας ένα αντίγραφο του ίδιου ανθρώπινου γονιδίου, ενωμένου με υποκινητή πρωτεΐνης του γάλακτος, στο ίδιο αυτοσωμικό χρωμόσωμα. Τι πιθανότητα έχει ένα αρνί τους να είναι θηλυκό που θα παράγει την πρωτεΐνη στο γάλα του; Και τι πιθανότητα έχει ένας κλώνος της προβατίνας;

1. **Συμβολισμός.** T το χρωμόσωμα με το γονίδιο, t το ομόλογο χωρίς αυτό. Και οι δύο γονείς είναι **Tt**, αφού έχουν ένα αντίγραφο.
2. **Το γονίδιο.** Tt × Tt δίνει $\frac{1}{4}$ TT, $\frac{2}{4}$ Tt, $\frac{1}{4}$ tt. Έχουν το γονίδιο όσοι έχουν τουλάχιστον ένα T: $\frac{3}{4}$.
3. **Το φύλο.** Γάλα παράγουν μόνο τα θηλυκά. Το φύλο καθορίζεται ανεξάρτητα από το αυτοσωμικό γονίδιο, με πιθανότητα $\frac{1}{2}$ για θηλυκό.
4. **Μαζί.** Τα δύο γεγονότα είναι ανεξάρτητα, οπότε πολλαπλασιάζεις:
   $$
   \frac{3}{4} \cdot \frac{1}{2} = \frac{3}{8}
   $$
5. **Ο κλώνος.** Ένας κλώνος της προβατίνας με μεταφορά πυρήνα έχει τον πυρήνα της, άρα είναι θηλυκός και Tt: θα παράγει την πρωτεΐνη με πιθανότητα $1$. Γι' αυτό η κλωνοποίηση συμφέρει όταν έχεις ήδη ένα διαγονιδιακό ζώο που δουλεύει.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί χρησιμοποιείται το πλασμίδιο Ti του Agrobacterium tumefaciens για τη γενετική τροποποίηση φυτών;
   - Γιατί φέρει από τη φύση του γονίδια ανθεκτικότητας στα έντομα
   - Γιατί μεταφέρει ένα τμήμα του στο DNA των φυτικών κυττάρων
   - Γιατί σκοτώνει τα φυτικά κύτταρα που δεν τροποποιήθηκαν
   - Γιατί αντιγράφεται μέσα στον πυρήνα του φυτικού κυττάρου
2. Τι αφαιρείται από το πλασμίδιο Ti πριν χρησιμοποιηθεί ως φορέας;
   - Τα γονίδια που προκαλούν τους όγκους στο φυτό
   - Όλο το τμήμα που μεταφέρεται στο φυτικό κύτταρο
   - Το γονίδιο που δίνει ανθεκτικότητα σε αντιβιοτικό
   - Όλες οι θέσεις αναγνώρισης περιοριστικών ενδονουκλεασών
3. Από πού προέρχεται το γονίδιο που κάνει ένα φυτό Bt ανθεκτικό σε ορισμένα έντομα;
   - Από το βακτήριο Agrobacterium tumefaciens
   - Από ένα άγριο συγγενικό φυτό
   - Από το βακτήριο Bacillus thuringiensis
   - Από το ίδιο το έντομο που προσβάλλει το φυτό
4. Τι πλεονέκτημα έχει το «χρυσό ρύζι»;
   - Αντέχει σε ζιζανιοκτόνα χωρίς να βλάπτεται
   - Παράγει τοξίνη για τα έντομα που το τρώνε
   - Περιέχει την ανθρώπινη πρωτεΐνη α1-αντιθρυψίνη στους σπόρους
   - Περιέχει β-καροτένιο, πρόδρομη ουσία της βιταμίνης Α
5. Γιατί το ανθρώπινο γονίδιο σε ένα διαγονιδιακό πρόβατο ενώνεται με τον υποκινητή ενός γονιδίου πρωτεΐνης του γάλακτος;
   - Για να εκφράζεται μόνο στον μαστικό αδένα
   - Για να μεταβιβάζεται μόνο στους θηλυκούς απογόνους
   - Για να γίνει η μικροέγχυση ευκολότερη
   - Για να αφαιρεθούν τα εσώνια του γονιδίου
6. Από πού προέρχεται το μιτοχονδριακό DNA της Dolly;
   - Από το πρόβατο που έδωσε τον πυρήνα
   - Από τη θετή μητέρα
   - Από το πρόβατο που έδωσε το ωάριο
   - Από το κύτταρο του μαστικού αδένα
7. Γιατί στη δημιουργία ενός διαγονιδιακού ζώου το DNA εγχέεται σε γονιμοποιημένο ωάριο και όχι σε κύτταρο ενήλικου ζώου;
   - Για να βρίσκεται το γονίδιο σε όλα τα κύτταρα του ζώου
   - Γιατί τα κύτταρα ενός ενήλικου ζώου δεν έχουν καθόλου πυρήνα
   - Γιατί το γονιμοποιημένο ωάριο δεν έχει δικό του DNA
   - Για να μη χρειαστεί θετή μητέρα
8. Ποια πρόταση για τη Dolly είναι σωστή;
   - Ήταν διαγονιδιακή, με ένα ανθρώπινο γονίδιο ενσωματωμένο στο DNA της
   - Προήλθε από γονιμοποίηση ωαρίου με σπερματοζωάριο
   - Ήταν γενετικά ίδια με τη θετή μητέρα της
   - Κλωνοποιήθηκε από πυρήνα σωματικού κυττάρου ενήλικου προβάτου
9. Γιατί η τοξίνη Bt δεν βλάπτει τον άνθρωπο που τρώει καλαμπόκι Bt;
   - Ο άνθρωπος δεν έχει τους υποδοχείς της στο έντερο
   - Η τοξίνη αφαιρείται από το καλαμπόκι πριν πωληθεί
   - Το καλαμπόκι Bt φτιάχνει την τοξίνη μόνο στις ρίζες
   - Η τοξίνη είναι υδατάνθρακας που διασπάται αμέσως
10. Γιατί στο πλασμίδιο Ti μπαίνει, μαζί με το γονίδιο που θέλεις, και ένα γονίδιο ανθεκτικότητας σε αντιβιοτικό;
   - Για να προστατεύεται το φυτό από βακτηριακές ασθένειες
   - Για να ξεχωρίσεις τα κύτταρα που πήραν το νέο γονίδιο
   - Για να σκοτώνεται το Agrobacterium μετά τη μόλυνση
   - Για να ενσωματωθεί το πλασμίδιο σε περισσότερα φυτικά κύτταρα

## Ασκήσεις

1. Ποιο βακτήριο και ποιο πλασμίδιό του χρησιμοποιούνται συχνότερα για τη γενετική τροποποίηση φυτών;
2. Από ποιο είδος κυττάρου προήλθε ο πυρήνας από τον οποίο κλωνοποιήθηκε η Dolly;
3. Πόσα διαφορετικά πρόβατα χρειάστηκαν για την κλωνοποίηση της Dolly, μετρώντας και τη θετή μητέρα;
4. Ένα φυτό Bt, ομόζυγο για το γονίδιο της τοξίνης, διασταυρώνεται με μη τροποποιημένο φυτό του ίδιου είδους. Τι ποσοστό των απογόνων θα παράγει την τοξίνη;
5. Ένα διαγονιδιακό πρόβατο παράγει στο γάλα του ανθρώπινη α1-αντιθρυψίνη.
   α) Σε ποιο κύτταρο εισήχθη το ανθρώπινο γονίδιο;
   β) Με ποιον υποκινητή ενώθηκε;
   γ) Παράγει ένα αρσενικό πρόβατο με το ίδιο γονίδιο την πρωτεΐνη;
6. Κλωνοποιείς έναν μαύρο κριό Α με πυρήνα από κύτταρο του δέρματός του. Το απύρηνο ωάριο προέρχεται από λευκή προβατίνα Β, και θετή μητέρα είναι μια καφέ προβατίνα Γ. Το χρώμα του τριχώματος καθορίζεται από γονίδια του πυρήνα.
   α) Τι χρώμα τριχώματος θα έχει ο κλώνος;
   β) Με ποιο πρόβατο θα έχει το ίδιο μιτοχονδριακό DNA;
   γ) Τι φύλο θα έχει ο κλώνος;
7. Ένα διαγονιδιακό πρόβατο φέρει το ανθρώπινο γονίδιο σε ένα μόνο από τα δύο ομόλογα χρωμοσώματα ενός ζεύγους αυτοσωμικών χρωμοσωμάτων. Διασταυρώνεται με μη διαγονιδιακό πρόβατο.
   α) Τι ποσοστό των απογόνων περιμένεις να φέρει το γονίδιο;
   β) Τι ποσοστό των απογόνων θα είναι θηλυκά που φέρουν το γονίδιο;
8. Θέλεις πολλά πανομοιότυπα θηλυκά πρόβατα που να παράγουν μια ανθρώπινη πρωτεΐνη στο γάλα τους, και έχεις ήδη ένα διαγονιδιακό θηλυκό.
   α) Ποια τεχνική θα χρησιμοποιήσεις;
   β) Από ποιο ζώο θα πάρεις τον πυρήνα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/biology/biotech-agriculture
