# Δ.13 Η ηθική αρετή και η ηθική πράξη

> Ηθικά Νικομάχεια Β 1: γινόμαστε δίκαιοι κάνοντας δίκαια, και ο ρόλος του νομοθέτη.

Αρχαία Ελληνικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/virtue-and-action

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα των Ηθικών Νικομαχείων Β 1.5–8, 1103b2–25.
- Να εξηγείς πώς ο ρόλος του νομοθέτη και το παράδειγμα των τεχνών στηρίζουν τη θέση ότι η αρετή αποκτάται με τον εθισμό.
- Να παρουσιάζεις τα πεδία της ανθρώπινης πράξης και των παθών όπου διαμορφώνονται οι ἕξεις.
- Να ερμηνεύεις την έννοια της ἕξεως και τη σημασία που δίνει ο Αριστοτέλης στον εθισμό από τη νεανική ηλικία.

## Το πλαίσιο

Το απόσπασμα συνεχίζει αμέσως την προηγούμενη ενότητα. Ο Αριστοτέλης έχει δείξει
ότι οι ηθικές αρετές δεν είναι ούτε έμφυτες ούτε ενάντιες στη φύση μας, αλλά
**επίκτητες**: η φύση μάς δίνει τη δυνατότητα και ο **εθισμός** (*ἔθος*), η
επανάληψη όμοιων πράξεων, την τελειοποιεί. Τελείωσε με τη φράση «τὰ μὲν δίκαια
πράττοντες δίκαιοι γινόμεθα».

Τώρα φέρνει **τεκμήρια** για τη θέση του: τι κάνουν οι νομοθέτες στις πόλεις, τι
συμβαίνει στις τέχνες, και σε ποια πεδία της ζωής διαμορφώνεται ο χαρακτήρας.
Εδώ εμφανίζεται για πρώτη φορά και ο όρος **ἕξις**, που θα γίνει το «γένος» στον
ορισμό της αρετής. Για τον Αριστοτέλη η ηθική δεν χωρίζεται από την πολιτική:
ο χαρακτήρας χτίζεται μέσα στην πόλη, στις σχέσεις με τους άλλους.

## Το κείμενο

> Μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν· οἱ γὰρ νομοθέται τοὺς πολίτας
> ἐθίζοντες ποιοῦσιν ἀγαθούς, καὶ τὸ μὲν βούλημα παντὸς νομοθέτου τοῦτ’ ἐστίν, ὅσοι
> δὲ μὴ εὖ αὐτὸ ποιοῦσιν ἁμαρτάνουσιν, καὶ διαφέρει τούτῳ πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ
> φαύλης. Ἔτι ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν καὶ γίνεται πᾶσα ἀρετὴ καὶ φθείρεται,
> ὁμοίως δὲ καὶ τέχνη· ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν καὶ οἱ ἀγαθοὶ καὶ κακοὶ γίνονται
> κιθαρισταί. Ἀνάλογον δὲ καὶ οἰκοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντες· ἐκ μὲν γὰρ τοῦ εὖ
> οἰκοδομεῖν ἀγαθοὶ οἰκοδόμοι ἔσονται, ἐκ δὲ τοῦ κακῶς κακοί. Εἰ γὰρ μὴ οὕτως
> εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος, ἀλλὰ πάντες ἂν ἐγίνοντο ἀγαθοὶ ἢ κακοί.
>
> Οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν ἔχει· πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς
> πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι, πράττοντες δὲ τὰ ἐν τοῖς
> δεινοῖς καὶ ἐθιζόμενοι φοβεῖσθαι ἢ θαρρεῖν οἳ μὲν ἀνδρεῖοι οἳ δὲ δειλοί. Ὁμοίως
> δὲ καὶ τὰ περὶ τὰς ἐπιθυμίας ἔχει καὶ τὰ περὶ τὰς ὀργάς· οἳ μὲν γὰρ σώφρονες καὶ
> πρᾶοι γίνονται, οἳ δ’ ἀκόλαστοι καὶ ὀργίλοι, οἳ μὲν ἐκ τοῦ οὑτωσὶ ἐν αὐτοῖς
> ἀναστρέφεσθαι, οἳ δὲ ἐκ τοῦ οὑτωσί. Καὶ ἑνὶ δὴ λόγῳ ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ
> ἕξεις γίνονται. Διὸ δεῖ τὰς ἐνεργείας ποιὰς ἀποδιδόναι· κατὰ γὰρ τὰς τούτων
> διαφορὰς ἀκολουθοῦσιν αἱ ἕξεις. Οὐ μικρὸν οὖν διαφέρει τὸ οὕτως ἢ οὕτως εὐθὺς ἐκ
> νέων ἐθίζεσθαι, ἀλλὰ πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν.
>
> Αριστοτέλης, *Ἠθικὰ Νικομάχεια* Β 1.5–8, 1103b2–25

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι χρειάζεται για να
φανεί η σύνταξη.

| Αρχαίο κείμενο                                                                                        | Μετάφραση                                                                                                                              |
| ----------------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν·                                                         | Το επιβεβαιώνει και αυτό που συμβαίνει στις πόλεις·                                                                                    |
| οἱ γὰρ νομοθέται τοὺς πολίτας ἐθίζοντες ποιοῦσιν ἀγαθούς,                                             | γιατί οι νομοθέτες κάνουν τους πολίτες αγαθούς εθίζοντάς τους,                                                                         |
| καὶ τὸ μὲν βούλημα παντὸς νομοθέτου τοῦτ’ ἐστίν, ὅσοι δὲ μὴ εὖ αὐτὸ ποιοῦσιν ἁμαρτάνουσιν,            | και αυτή είναι η επιδίωξη κάθε νομοθέτη, όσοι όμως δεν το κάνουν σωστά αποτυγχάνουν,                                                   |
| καὶ διαφέρει τούτῳ πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης.                                                   | και σε αυτό διαφέρει ένα καλό πολίτευμα από ένα κακό.                                                                                  |
| Ἔτι ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν καὶ γίνεται πᾶσα ἀρετὴ καὶ φθείρεται, ὁμοίως δὲ καὶ τέχνη·         | Επιπλέον, κάθε αρετή και γεννιέται και καταστρέφεται από τις ίδιες αιτίες και με τα ίδια μέσα, και το ίδιο συμβαίνει με κάθε τέχνη·    |
| ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν καὶ οἱ ἀγαθοὶ καὶ κακοὶ γίνονται κιθαρισταί.                                    | γιατί από το παίξιμο της κιθάρας γίνονται και οι καλοί και οι κακοί κιθαριστές.                                                        |
| Ἀνάλογον δὲ καὶ οἰκοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντες·                                                       | Ανάλογα (συμβαίνει) και με τους οικοδόμους και με όλους τους υπόλοιπους (τεχνίτες)·                                                    |
| ἐκ μὲν γὰρ τοῦ εὖ οἰκοδομεῖν ἀγαθοὶ οἰκοδόμοι ἔσονται, ἐκ δὲ τοῦ κακῶς κακοί.                         | γιατί αν χτίζουν καλά, θα γίνουν καλοί οικοδόμοι, αν χτίζουν άσχημα, κακοί.                                                            |
| Εἰ γὰρ μὴ οὕτως εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος, ἀλλὰ πάντες ἂν ἐγίνοντο ἀγαθοὶ ἢ κακοί.          | Γιατί, αν δεν ήταν έτσι, δεν θα χρειαζόταν καθόλου αυτός που θα διδάξει, αλλά όλοι θα γίνονταν (από μόνοι τους) καλοί ή κακοί.         |
| Οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν ἔχει·                                                                      | Έτσι λοιπόν συμβαίνει και με τις αρετές·                                                                                               |
| πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι, | γιατί με όσα κάνουμε στις συναλλαγές μας με τους ανθρώπους, άλλοι γινόμαστε δίκαιοι και άλλοι άδικοι,                                  |
| πράττοντες δὲ τὰ ἐν τοῖς δεινοῖς καὶ ἐθιζόμενοι φοβεῖσθαι ἢ θαρρεῖν οἳ μὲν ἀνδρεῖοι οἳ δὲ δειλοί.     | και με όσα κάνουμε μπροστά στους κινδύνους, συνηθίζοντας να φοβόμαστε ή να έχουμε θάρρος, άλλοι γινόμαστε ανδρείοι και άλλοι δειλοί.   |
| Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ περὶ τὰς ἐπιθυμίας ἔχει καὶ τὰ περὶ τὰς ὀργάς·                                       | Το ίδιο συμβαίνει και με όσα έχουν σχέση με τις επιθυμίες και με τις οργές·                                                            |
| οἳ μὲν γὰρ σώφρονες καὶ πρᾶοι γίνονται, οἳ δ’ ἀκόλαστοι καὶ ὀργίλοι,                                  | γιατί άλλοι γίνονται σώφρονες και πράοι, άλλοι ακόλαστοι και οργίλοι,                                                                  |
| οἳ μὲν ἐκ τοῦ οὑτωσὶ ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι, οἳ δὲ ἐκ τοῦ οὑτωσί.                                    | οι μεν επειδή συμπεριφέρονται σε αυτές με αυτόν τον τρόπο, οι δε επειδή συμπεριφέρονται με εκείνον τον τρόπο.                          |
| Καὶ ἑνὶ δὴ λόγῳ ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται.                                            | Και, με μία λέξη, οι έξεις γεννιούνται από τις όμοιες ενέργειες.                                                                       |
| Διὸ δεῖ τὰς ἐνεργείας ποιὰς ἀποδιδόναι·                                                               | Γι' αυτό πρέπει οι ενέργειες που κάνουμε να έχουν ορισμένη ποιότητα·                                                                   |
| κατὰ γὰρ τὰς τούτων διαφορὰς ἀκολουθοῦσιν αἱ ἕξεις.                                                   | γιατί οι έξεις ακολουθούν τις διαφορές των ενεργειών.                                                                                  |
| Οὐ μικρὸν οὖν διαφέρει τὸ οὕτως ἢ οὕτως εὐθὺς ἐκ νέων ἐθίζεσθαι, ἀλλὰ πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν.      | Δεν έχει λοιπόν μικρή σημασία αν συνηθίζουμε έτσι ή αλλιώς από την πρώτη νεότητα, αλλά πάρα πολύ μεγάλη, ή μάλλον έχει όλη τη σημασία. |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                 | Σημασία στο κείμενο                             |
| ------------------------------------ | ----------------------------------------------- |
| μαρτυρέω, -ῶ                         | μαρτυρώ, επιβεβαιώνω                            |
| τὸ γινόμενον                         | αυτό που συμβαίνει                              |
| νομοθέτης, -ου (ὁ)                   | νομοθέτης                                       |
| ἐθίζω                                | συνηθίζω κάποιον σε κάτι, εθίζω                 |
| βούλημα, -ατος (τό)                  | θέληση, επιδίωξη                                |
| ἁμαρτάνω                             | αποτυγχάνω, σφάλλω                              |
| διαφέρω (+ γεν.)                     | διαφέρω από                                     |
| πολιτεία, -ας (ἡ)                    | πολίτευμα                                       |
| φαῦλος, -η, -ον                      | κακός, ανάξιος                                  |
| φθείρω (παθ. φθείρομαι)              | καταστρέφω· παθ. καταστρέφομαι, χάνομαι         |
| ἀνάλογον (επίρρ.)                    | ανάλογα                                         |
| ὁ διδάξων (μτχ. μέλλ. του *διδάσκω*) | αυτός που θα διδάξει, ο δάσκαλος                |
| συνάλλαγμα, -ατος (τό)               | συναλλαγή, συμφωνία (κυρίως οικονομική)         |
| τὰ δεινά                             | οι κίνδυνοι, όσα προκαλούν φόβο                 |
| θαρρέω, -ῶ                           | έχω θάρρος                                      |
| δειλός, -ή, -όν                      | δειλός                                          |
| ἐπιθυμία, -ας (ἡ)                    | επιθυμία                                        |
| ὀργή, -ῆς (ἡ)                        | οργή, θυμός                                     |
| πρᾶος, -εῖα, -ον                     | ήπιος, πράος                                    |
| ἀκόλαστος, -ον                       | αυτός που δεν συγκρατεί τις επιθυμίες του       |
| ὀργίλος, -η, -ον                     | οξύθυμος, ευέξαπτος                             |
| οὑτωσί (επίρρ.)                      | με αυτόν εδώ τον τρόπο (το *-ί* είναι δεικτικό) |
| ἀναστρέφομαι ἔν τινι                 | συμπεριφέρομαι σε κάτι                          |
| ἑνὶ λόγῳ                             | με μία λέξη, συνοπτικά                          |
| ἕξις, -εως (ἡ)                       | έξη: μόνιμη, παγιωμένη ιδιότητα του χαρακτήρα   |
| ποιός, -ά, -όν                       | ορισμένης ποιότητας                             |
| ἀποδίδωμι                            | αποδίδω, πραγματοποιώ                           |
| εὐθὺς ἐκ νέων                        | ήδη από την πρώτη νεότητα                       |
| πάμπολυ (επίρρ.)                     | πάρα πολύ                                       |

### Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

| Λέξη του κειμένου                | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής                     |
| -------------------------------- | ------------------------------------------------------- |
| βούλημα (βούλομαι)               | βούληση, βουλή, βουλευτής, συμβουλή, αβουλία            |
| φθείρεται (φθείρω)               | φθορά, φθαρτός, διαφθορά, άφθαρτος                      |
| διδάξοντος (διδάσκω)             | διδασκαλία, δάσκαλος, δίδαγμα, διδακτικός, αυτοδίδακτος |
| συναλλάγμασι (συναλλάττω, ἄλλος) | συνάλλαγμα, συναλλαγή, αλλαγή, αντάλλαγμα, εναλλαγή     |
| ἀναστρέφεσθαι (στρέφω)           | αναστροφή, στροφή, επιστροφή, καταστροφή                |
| ἕξεις (ἔχω)                      | έξη, σχέση, σχήμα, ευεξία, καχεξία                      |

## Ερμηνεία

### Η μαρτυρία των πόλεων: ο νομοθέτης

Το πρώτο τεκμήριο είναι από την **πολιτική ζωή** (*τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν*).
Οι νομοθέτες κάνουν τους πολίτες αγαθούς **εθίζοντάς τους**: με τους νόμους
επιβάλλουν ορισμένες πράξεις και απαγορεύουν άλλες, και με την επανάληψη οι
πράξεις αυτές γίνονται συνήθεια και χαρακτήρας. Αυτό είναι το **βούλημα**,
η επιδίωξη, κάθε νομοθέτη.

Από εδώ βγαίνει και ένα **κριτήριο για τα πολιτεύματα**: ένα καλό πολίτευμα
διαφέρει από ένα κακό (*πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης*) ακριβώς σε αυτό
(*τούτῳ*), στο αν οι νόμοι του εθίζουν σωστά τους πολίτες. Ο νόμος, για τον
Αριστοτέλη, δεν είναι μόνο απαγόρευση και τιμωρία: **παιδαγωγεί** τους πολίτες σε
όλη τους τη ζωή. Γι' αυτό η ηθική του είναι **πολιτική ηθική**: ο ενάρετος
άνθρωπος διαμορφώνεται μέσα σε μια πόλη, και η ποιότητα της πόλης φαίνεται στους
ανθρώπους της.

### Από τα ίδια γεννιέται και χάνεται η αρετή

Το δεύτερο τεκμήριο (*Ἔτι*) είναι από τις **τέχνες**. Από τις ίδιες ενέργειες
(*ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν*) γεννιέται και φθείρεται τόσο η αρετή όσο και η
τέχνη. Όλοι οι κιθαριστές έγιναν κιθαριστές παίζοντας κιθάρα, και οι καλοί και
οι κακοί· η διαφορά είναι στο **πώς** έπαιζαν. Όποιος χτίζει **καλά** γίνεται καλός
οικοδόμος, όποιος χτίζει **άσχημα** κακός. Η επανάληψη δεν οδηγεί αυτόματα στην
αρετή: οδηγεί σε ό,τι επαναλαμβάνεις.

Ακολουθεί ένα επιχείρημα **εκ του αντιθέτου**: αν δεν ήταν έτσι, δεν θα
χρειαζόταν δάσκαλος (*οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος*), αλλά όλοι θα γίνονταν από
μόνοι τους καλοί ή κακοί. Η ύπαρξη δασκάλων είναι λοιπόν απόδειξη: χρειάζεται
κάποιος να καθοδηγεί τις πράξεις, ώστε η επανάληψη να γίνεται **σωστά**. Ο
δάσκαλος στις τέχνες και ο νομοθέτης στις πόλεις έχουν τον ίδιο ρόλο.

### Τα πεδία όπου χτίζεται ο χαρακτήρας

Ο Αριστοτέλης περνά από τις τέχνες στις αρετές (*Οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν
ἔχει*) και ονομάζει τέσσερα πεδία. Σε καθένα, ανάλογα με το πώς ενεργούμε,
καταλήγουμε σε μια αρετή ή σε μια κακία:

| Πεδίο                                    | Τι κάνουμε ή νιώθουμε                      | Αρετή                  | Κακία                  |
| ---------------------------------------- | ------------------------------------------ | ---------------------- | ---------------------- |
| *τὰ συναλλάγματα τὰ πρὸς τοὺς ἀνθρώπους* | οι συναλλαγές, οι σχέσεις με τους άλλους   | δικαιοσύνη (*δίκαιοι*) | αδικία (*ἄδικοι*)      |
| *τὰ δεινά*                               | ο φόβος και το θάρρος μπροστά στον κίνδυνο | ανδρεία (*ἀνδρεῖοι*)   | δειλία (*δειλοί*)      |
| *αἱ ἐπιθυμίαι*                           | οι επιθυμίες για τροφή και ηδονές          | σωφροσύνη (*σώφρονες*) | ακολασία (*ἀκόλαστοι*) |
| *αἱ ὀργαί*                               | ο θυμός απέναντι σε όσους μας προσβάλλουν  | πραότητα (*πρᾶοι*)     | οργιλότητα (*ὀργίλοι*) |

Πρόσεξε ότι τα πεδία είναι πράξεις **και πάθη**: όχι μόνο τι κάνουμε, αλλά και
πώς νιώθουμε. Ο φόβος, η επιθυμία και η οργή είναι από μόνα τους φυσικά και
ουδέτερα· ηθική αξία παίρνει ο **τρόπος** που τα ζούμε (*ἐκ τοῦ οὑτωσὶ ἐν αὐτοῖς
ἀναστρέφεσθαι*). Και όλα τα πεδία είναι **κοινωνικά**: τα *συναλλάγματα*, ο
κίνδυνος στον πόλεμο, ο θυμός απέναντι σε άλλους. Η αρετή δοκιμάζεται στις
σχέσεις μας με τους ανθρώπους.

### Η ἕξις

Η σύνοψη (*ἑνὶ δὴ λόγῳ*) εισάγει τον όρο: **ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις
γίνονται**. Η *ἕξις* (από το *ἔχω*) είναι αυτό που ένας άνθρωπος πια **έχει**: μια
μόνιμη, παγιωμένη ιδιότητα του χαρακτήρα, που χτίστηκε από την επανάληψη όμοιων
πράξεων και που με τη σειρά της γεννά όμοιες πράξεις. Γι' αυτό πρέπει να
προσέχουμε την **ποιότητα** των ενεργειών μας (*ποιὰς ἀποδιδόναι*): οι έξεις
ακολουθούν τις διαφορές τους, όπως ο καλός και ο κακός κιθαριστής ακολουθούν το
πώς έπαιζαν.

> **Κλειδί**
>
> **ἕξις**: μόνιμη, παγιωμένη ιδιότητα του χαρακτήρα, που γεννιέται από την
> επανάληψη **όμοιων ενεργειών** (*ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται*). Από
> την ποιότητα των ενεργειών εξαρτάται αν η ἕξις θα είναι αρετή ή κακία.

### Η σημασία της νεανικής ηλικίας

Το συμπέρασμα (*οὖν*) κλείνει με μια **κλιμάκωση**: ο εθισμός από νέους δεν έχει
μικρή σημασία, αλλά **πάμπολυ**, ή μάλλον **τὸ πᾶν**. Ο χαρακτήρας διαμορφώνεται
κυρίως στα πρώτα χρόνια· όσο πιο νωρίς επαναλαμβάνεται μια πράξη, τόσο πιο βαθιά
ριζώνει, και μια έξη που έχει παγιωθεί αλλάζει δύσκολα. Από εδώ φαίνεται γιατί
ο Αριστοτέλης δίνει τόσο βάρος στην **παιδεία** και στον νομοθέτη που τη
ρυθμίζει, όπως είδαμε στα *Πολιτικά*.

## Η γλώσσα του κειμένου

- *ἐθίζοντες*: **τροπική** μετοχή, συνημμένη στο *οἱ νομοθέται*· *ἀγαθούς*:
  κατηγορούμενο στο *τοὺς πολίτας*, μέσω του *ποιοῦσιν*.
- *ὅσοι δὲ μὴ εὖ αὐτὸ ποιοῦσιν ἁμαρτάνουσιν*: η αναφορική πρόταση έχει άρνηση
  *μή*, άρα είναι **αναφορικοϋποθετική** (= *εἴ τινες μὴ εὖ ποιοῦσιν*)· μαζί με την
  κύρια σχηματίζει υποθετικό λόγο του **πραγματικού**. Η υποθετική απόχρωση
  γενικεύει: όποιος νομοθέτης κι αν το κάνει άσχημα, αποτυγχάνει.
- *τούτῳ*: **δοτική της αναφοράς**· *πολιτείας, φαύλης*: γενική ως **β΄ όρος
  σύγκρισης** στο *διαφέρει*.
- *ἐκ τοῦ κιθαρίζειν, ἐκ τοῦ εὖ οἰκοδομεῖν, ἐκ τοῦ ... ἀναστρέφεσθαι*: **έναρθρα
  απαρέμφατα**, σε εμπρόθετο του αιτίου.
- *Εἰ γὰρ μὴ οὕτως εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει ..., ἀλλὰ πάντες ἂν ἐγίνοντο*: υποθετικός
  λόγος του **αντίθετου του πραγματικού** (*εἰ* + παρατατικός, *ἄν* + παρατατικός,
  για το παρόν). Ο Αριστοτέλης τον διαλέγει γιατί θέλει να δείξει ότι το
  αντίθετο της θέσης του **δεν ισχύει**: δάσκαλοι υπάρχουν, άρα η αρετή δεν είναι
  αυτόματη.
- *τοῦ διδάξοντος*: έναρθρη μετοχή **μέλλοντα**, γενική ως αντικείμενο του *ἔδει*.
- *οἳ μὲν ... οἳ δὲ*: το άρθρο ως **δεικτική** αντωνυμία, επιμεριστική παράθεση
  στο υποκείμενο του *γινόμεθα*.
- *ποιάς*: **κατηγορηματικός προσδιορισμός** στο *τὰς ἐνεργείας* (το *ἀποδιδόναι*
  δεν είναι συνδετικό ρήμα).
- *τὸ ... ἐθίζεσθαι*: έναρθρο απαρέμφατο, **υποκείμενο** του *διαφέρει*
  (απρόσωπο: «έχει σημασία»).

Ο λόγος προχωρά με **παρατακτικούς συνδέσμους**: το *γάρ* (επτά φορές) εισάγει
αιτιολογήσεις και τεκμήρια, ενώ τα *διό* και *οὖν* βγάζουν τα δύο συμπεράσματα:
ότι πρέπει να προσέχουμε την ποιότητα των ενεργειών, και ότι ο εθισμός από νέους
είναι το παν.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Πώς το παράδειγμα των νομοθετών και των τεχνιτών βοηθά τον Αριστοτέλη να στηρίξει τη θέση ότι η ηθική αρετή αποκτάται με τον εθισμό;

1. **Οι νομοθέτες.** Ο Αριστοτέλης επικαλείται *τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν*: οι
   νομοθέτες κάνουν τους πολίτες αγαθούς **εθίζοντάς τους** (*ἐθίζοντες ποιοῦσιν
   ἀγαθούς*). Αυτό είναι το *βούλημα* κάθε νομοθέτη, και σε αυτό διαφέρει ένα καλό
   πολίτευμα από ένα κακό. Αν η αρετή ήταν έμφυτη, οι νόμοι δεν θα είχαν τι να
   διαμορφώσουν· το ότι οι πόλεις εθίζουν τους πολίτες δείχνει ότι η αρετή είναι
   επίκτητη.
2. **Οι τεχνίτες.** Στις τέχνες, *ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν* γεννιέται και
   φθείρεται η ικανότητα: από το παίξιμο γίνονται και οι καλοί και οι κακοί
   κιθαριστές, από το χτίσιμο οι καλοί και οι κακοί οικοδόμοι, ανάλογα με το αν
   χτίζουν *εὖ* ή *κακῶς*. Αν δεν ήταν έτσι, *οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος*. Η
   ύπαρξη δασκάλων αποδεικνύει ότι οι ικανότητες χτίζονται με καθοδηγούμενη πράξη.
3. **Η αναλογία.** *Οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν ἔχει*: όπως οι τέχνες, έτσι και οι
   αρετές γεννιούνται από επαναλαμβανόμενες πράξεις στις συναλλαγές, στους
   κινδύνους, στις επιθυμίες και στις οργές. Ο νομοθέτης για την πόλη και ο
   δάσκαλος για την τέχνη κάνουν το ίδιο: καθοδηγούν τις πράξεις, ώστε η επανάληψη
   να οδηγεί στην αρετή και όχι στην κακία.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Β. Παράλληλο κείμενο: λίγο πιο κάτω στα Ἠθικὰ Νικομάχεια (Β 3, 1104b11–13) ο Αριστοτέλης γράφει: «Διὸ δεῖ ἦχθαί πως εὐθὺς ἐκ νέων, ὡς ὁ Πλάτων φησίν, ὥστε χαίρειν τε καὶ λυπεῖσθαι οἷς δεῖ· ἡ γὰρ ὀρθὴ παιδεία αὕτη ἐστίν», δηλαδή «Γι' αυτό πρέπει να έχουμε πάρει κάποια αγωγή ήδη από την πρώτη νεότητα, όπως λέει ο Πλάτων, ώστε να χαιρόμαστε και να λυπούμαστε με όσα πρέπει· γιατί αυτή είναι η σωστή παιδεία» (μετάφραση δική μας). Πώς συμπληρώνει το χωρίο όσα λέει το κείμενο για τη σημασία της νεανικής ηλικίας;

1. **Το κοινό σημείο.** Και τα δύο χωρία τονίζουν την ίδια χρονική στιγμή: *εὐθὺς
   ἐκ νέων*. Στο κείμενο ο εθισμός από νέους έχει *πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν*· στο
   παράλληλο, η αγωγή που παίρνει κανείς από νωρίς είναι η *ὀρθὴ παιδεία*. Και στα
   δύο ο χαρακτήρας χτίζεται στα πρώτα χρόνια.
2. **Τι προσθέτει.** Το κείμενο μιλά για **πράξεις**: η ποιότητα των ενεργειών
   ορίζει την ἕξιν. Το παράλληλο προσθέτει τα **συναισθήματα της ηδονής και της
   λύπης**: η σωστή παιδεία μάς μαθαίνει να **χαιρόμαστε** με όσα πρέπει και να
   **λυπούμαστε** με όσα πρέπει. Δεν αρκεί να κάνει ο νέος το σωστό· πρέπει να
   φτάσει να το κάνει με ευχαρίστηση, γιατί τότε η αρετή έχει πια γίνει ἕξις.
3. **Η σχέση με τον Πλάτωνα.** Η αναφορά στον Πλάτωνα δείχνει ότι η ιδέα έχει
   ρίζες στον δάσκαλό του, που επίσης πίστευε ότι η αγωγή ξεκινά πριν από τη λογική
   κατανόηση. Και οι δύο βλέπουν την παιδεία ως υπόθεση της πόλης, γιατί από αυτήν
   εξαρτάται τι είδους πολίτες θα έχει.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Η επανάληψη δεν φέρνει αυτόματα την αρετή.** Από τις ίδιες ενέργειες
>   γίνονται και οι καλοί και οι κακοί: όλα κρίνονται από την **ποιότητα** των
>   πράξεων (*εὖ* ή *κακῶς*).
> - **Τα πάθη δεν είναι αρετές ή κακίες.** Ο φόβος, η επιθυμία, η οργή είναι
>   ουδέτερα· αρετή ή κακία είναι η ἕξις, ο σταθερός τρόπος που τα ζούμε.
> - **ὁ διδάξων** δεν είναι μόνο ο δάσκαλος του σχολείου· είναι όποιος καθοδηγεί
>   τις πράξεις, και στην πόλη αυτός είναι ο νομοθέτης.
> - **Ο υποθετικός λόγος** *Εἰ ... εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει* είναι του αντίθετου του
>   πραγματικού, όχι του δυνατού.

> **Θυμήσου**
>
> - Οι νομοθέτες κάνουν τους πολίτες αγαθούς **εθίζοντάς τους**· αυτό είναι το
>   κριτήριο που χωρίζει ένα καλό από ένα κακό πολίτευμα.
> - Από τις ίδιες ενέργειες **γίνεται και φθείρεται** κάθε αρετή και κάθε τέχνη·
>   αλλιώς δεν θα χρειάζονταν δάσκαλοι.
> - Τέσσερα πεδία: **συναλλάγματα, δεινά, ἐπιθυμίαι, ὀργαί**.
> - **ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται**· ο εθισμός **εὐθὺς ἐκ νέων** είναι
>   *τὸ πᾶν*.

## Ερωτήσεις

1. Πώς κάνουν οι νομοθέτες τους πολίτες αγαθούς, κατά το κείμενο;
   - Τιμωρώντας αυστηρά όσους παρανομούν
   - Διδάσκοντάς τους τον ορισμό της αρετής
   - Εθίζοντάς τους σε ορισμένες πράξεις
   - Διαλέγοντας όσους γεννήθηκαν καλοί
2. Σε τι διαφέρει, σύμφωνα με το κείμενο, ένα καλό πολίτευμα από ένα κακό;
   - Στο αν εθίζει σωστά τους πολίτες
   - Στο πόσοι πολίτες παίρνουν μέρος
   - Στο πόσο πλούσια είναι η πόλη
   - Στο πόσο αυστηροί είναι οι νόμοι
3. Τι σημαίνει ότι «ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν καὶ γίνεται πᾶσα ἀρετὴ καὶ φθείρεται»;
   - Η αρετή, όταν χαθεί, δεν ξαναγεννιέται
   - Οι ίδιες πράξεις, καλά ή άσχημα, φτιάχνουν αρετή ή κακία
   - Η αρετή και η τέχνη είναι το ίδιο πράγμα
   - Κάθε αρετή έχει την ίδια διάρκεια ζωής
4. Τι θα συνέβαινε, κατά τον Αριστοτέλη, αν η αρετή δεν αποκτιόταν με τις πράξεις;
   - Οι νόμοι θα έπρεπε να γίνουν αυστηρότεροι
   - Όλοι οι άνθρωποι θα γίνονταν δίκαιοι
   - Οι τέχνες θα χάνονταν από τις πόλεις
   - Δεν θα χρειαζόταν κανείς δάσκαλος
5. Τι είδους υποθετικός λόγος είναι το «Εἰ γὰρ μὴ οὕτως εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος»;
   - Του πραγματικού
   - Του δυνατού ή πιθανού
   - Του αντίθετου του πραγματικού
   - Του προσδοκώμενου
6. Ποιες ἕξεις διαμορφώνονται, κατά το κείμενο, «ἐν τοῖς δεινοῖς»;
   - Η ανδρεία και η δειλία
   - Η δικαιοσύνη και η αδικία
   - Η σωφροσύνη και η ακολασία
   - Η πραότητα και η οργιλότητα
7. Τι είναι η «ἕξις» στο κείμενο;
   - Μια πράξη που γίνεται μία φορά
   - Ένα συναίσθημα, όπως ο φόβος ή η οργή
   - Μια έμφυτη κλίση του χαρακτήρα
   - Μια μόνιμη ιδιότητα από όμοιες πράξεις
8. Ποια λέξη ΔΕΝ είναι ετυμολογικά συγγενής με το «ἕξεις»;
   - σχέση
   - σχίσμα
   - ευεξία
   - σχήμα

## Ασκήσεις

1. Γράψε μία ετυμολογικά συγγενή λέξη της νέας ελληνικής για καθεμία από τις λέξεις του κειμένου: βούλημα, φθείρεται, διδάξοντος, συναλλάγμασι.
2. Εξήγησε πώς το παράδειγμα των κιθαριστών και των οικοδόμων δείχνει ότι από τις ίδιες ενέργειες γίνεται αλλά και φθείρεται η αρετή.
3. «Καὶ ἑνὶ δὴ λόγῳ ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται. Διὸ δεῖ τὰς ἐνεργείας ποιὰς ἀποδιδόναι· κατὰ γὰρ τὰς τούτων διαφορὰς ἀκολουθοῦσιν αἱ ἕξεις.» Τι είναι η ἕξις, και γιατί ο Αριστοτέλης ζητά να προσέχουμε την ποιότητα των ενεργειών μας;
4. Να αναγνωρίσεις γραμματικά τους τύπους του κειμένου.
   α) ἔσονται
   β) ἔδει
   γ) φοβεῖσθαι
   δ) ἀποδιδόναι
5. Να χαρακτηρίσεις συντακτικά τους όρους με έντονα: «οἱ γὰρ νομοθέται **τοὺς πολίτας** ἐθίζοντες ποιοῦσιν ἀγαθούς», «τὸ μὲν βούλημα **παντὸς νομοθέτου**», «ἐθιζόμενοι **φοβεῖσθαι** ἢ θαρρεῖν», «**ἑνὶ** δὴ **λόγῳ**».
   α) τοὺς πολίτας
   β) παντὸς νομοθέτου
   γ) φοβεῖσθαι
   δ) ἑνὶ λόγῳ
6. «Οὐ μικρὸν οὖν διαφέρει τὸ οὕτως ἢ οὕτως εὐθὺς ἐκ νέων ἐθίζεσθαι, ἀλλὰ πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν.» Συμφωνείς ότι ο εθισμός της νεανικής ηλικίας είναι «τὸ πᾶν» για τον χαρακτήρα; Κρίνε τη θέση.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/virtue-and-action
