# Ο Πλάτων, ο Πρωταγόρας και η Πολιτεία

> Ο βίος του, η σημασία του Πρωταγόρα, και η Πολιτεία: οι τρεις τάξεις, οι φύλακες, οι φιλόσοφοι-βασιλείς.

Αρχαία Ελληνικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/plato

## Τι θα μάθεις

- Να παρουσιάζεις τον βίο του Πλάτωνα: την καταγωγή, τις πολιτικές απογοητεύσεις, τα ταξίδια στη Σικελία και την ίδρυση της Ακαδημίας.
- Να εξηγείς τα δύο θέματα του Πρωταγόρα και τις τρεις μεθόδους του σοφιστή απέναντι στη σωκρατική διαλεκτική.
- Να περιγράφεις τη σκηνοθεσία της Πολιτείας, τις τρεις τάξεις, την αγωγή των φυλάκων και τους φιλοσόφους-βασιλείς.
- Να εξηγείς τον πλατωνικό ορισμό της δικαιοσύνης και την αντιστοιχία ανάμεσα στις τάξεις της πόλης και στα μέρη της ψυχής.

## Ο μαθητής που έγινε η φωνή του δασκάλου

Αν ο Σωκράτης δεν έγραψε τίποτα, ο Πλάτων έγραψε σχεδόν μόνο διαλόγους με
πρωταγωνιστή τον Σωκράτη. Από το έργο του θα διαβάσεις φέτος δύο μεγάλα
κομμάτια: τον μύθο του **Πρωταγόρα** και την **αλληγορία του σπηλαίου** από
την *Πολιτεία*. Η ενότητα συγκεντρώνει τη θεωρία που τα συνοδεύει στο σχολικό
βιβλίο: τον βίο (Ε1), τη σημασία του *Πρωταγόρα*, και την εισαγωγή στην
*Πολιτεία*.

## Ε1. Ο βίος του

### Καταγωγή και νεότητα

Ο Πλάτων γεννήθηκε το **428/7 π.Χ.** (το σχολικό βιβλίο τυπώνει «428/9») σε
αριστοκρατική αθηναϊκή οικογένεια.

|                       |                                                                        |
| --------------------- | ---------------------------------------------------------------------- |
| Πατέρας               | ο **Αρίστων**, γιος του Αριστοκλή                                      |
| Μητέρα                | η **Περικτιόνη**, από γενιά που έφτανε ως τον **Σόλωνα**               |
| Εξάδελφος της μητέρας | ο **Κριτίας**, συνδεδεμένος με τους σοφιστές και ηγέτης των Τριάκοντα  |
| Αδελφός της μητέρας   | ο **Χαρμίδης**, κι αυτός με τους Τριάκοντα, και νέος φίλος του Σωκράτη |

Η σημαντικότερη πηγή για τη ζωή του είναι η **7η Ἐπιστολή**, γράμμα στους
φίλους του στις Συρακούσες, ένα είδος αυτοβιογραφίας.

Έλαβε την επιμελημένη μουσική και γυμναστική παιδεία των αριστοκρατών. Νέος
έγραφε τραγωδίες, αλλά **τις έκαψε** όταν γνώρισε τον Σωκράτη, και δεν
ξαναγύρισε στην ποίηση· το λογοτεχνικό του ταλέντο φαίνεται πάντως σε κάθε
διάλογο.

### Οι πολιτικές απογοητεύσεις

Ήθελε από νέος να ασχοληθεί με την πολιτική. Δύο γεγονότα τον απομάκρυναν
οριστικά:

1. **Οι Τριάκοντα (404–403 π.Χ.).** Στην αρχή τους είδε με συμπάθεια: ήταν
   αριστοκράτης, ήλπιζε σε μια κάπως αυταρχική διακυβέρνηση που θα γιάτρευε τις
   πληγές της δημαγωγίας, και δύο συγγενείς του ήταν ανάμεσά τους. Γρήγορα τον
   απογοήτευσε η ωμότητά τους, που έφτασε ως την προσπάθεια να κάνουν συνένοχο
   και τον Σωκράτη.
2. **Η καταδίκη του Σωκράτη (399 π.Χ.).** Η αποκατεστημένη δημοκρατία
   καταδίκασε σε θάνατο τον «δικαιότερο άνθρωπο της εποχής». Στην καταδίκη
   συνέβαλε και η υποψία ότι είχε αντιδημοκρατικά φρονήματα.

Μετά τον θάνατο του δασκάλου του, ο Πλάτων πήγε με άλλους Σωκρατικούς στα
**Μέγαρα**, στον φιλόσοφο **Ευκλείδη**. Πρέπει να υπηρέτησε ως στρατιώτης στον
Κορινθιακό πόλεμο (395–394). Στην πρώτη δεκαετία μετά το 399 γράφει τους
**πρώιμους διαλόγους** του.

### Τα ταξίδια στη Σικελία

| Ταξίδι                            | Τι έγινε                                                                                                                                                                                                                                                                           |
| --------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **398–390**: Κάτω Ιταλία, Σικελία | γνωρίζει τον Πυθαγορισμό και τον **Αρχύτα τον Ταραντίνο**· γνωρίζει τον τύραννο των Συρακουσών **Διονύσιο Α΄** και τον γαμπρό του, τον **Δίωνα**. Ο Διονύσιος θέλει δήθεν να διδαχθεί πολιτική αρετή· ο Πλάτων διώχνεται κακήν κακώς και κινδυνεύει να πουληθεί δούλος στην Αίγινα |
| **366**: Συρακούσες               | ο Δίων τον πείθει ότι ο νέος τύραννος, ο **Διονύσιος Β΄** (από το 367), είναι ακόμα πιο πρόθυμος. Ελπίζει να τον κάνει φιλόσοφο-βασιλέα, και βρίσκεται «όμηρος» στη σύγκρουση Δίωνα και Διονυσίου                                                                                  |
| **361**: τρίτη φορά               | καταλήγει στη θλιβερή εμπλοκή μελών της Ακαδημίας στον εμφύλιο ανάμεσα στον Δίωνα και τον Διονύσιο                                                                                                                                                                                 |

Οι ειδήσεις για ταξίδι στην Αίγυπτο και την Κυρήνη είναι πολύ μεταγενέστερες,
της εποχής του Κικέρωνα, και μάλλον θρύλοι.

### Η Ακαδημία

Μετά το **πρώτο** ταξίδι ίδρυσε τη σχολή του, σε ένα κτήμα περίπου ενάμισι
χιλιόμετρο από το Δίπυλο, κοντά στο παλαιό γυμναστήριο που λεγόταν
**Ακαδήμεια**, από τον ήρωα **Ακάδημο** (ή Εκάδημο). Λειτούργησε **εννέα
αιώνες**, ως το **529 μ.Χ.**, όταν την έκλεισε ο Ιουστινιανός (ήταν πια σε
παρακμή).

- Τα μαθήματα έμοιαζαν πολύ με την παιδεία των φυλάκων στην *Πολιτεία*.
- Μεγάλη θέση είχαν τα **μαθηματικά**, ως προετοιμασία για τη διαλεκτική. Κατά
  την παράδοση, στην είσοδο έγραφε **«ἀγεωμέτρητος μηδεὶς εἰσίτω»**.
- Μαθητές του: ο **Αριστοτέλης**, ο ανιψιός και διάδοχός του **Σπεύσιππος**, ο
  **Ξενοκράτης**, ο Φίλιππος ο Οπούντιος.

## Ο *Πρωταγόρας*: η φιλοσοφική σημασία του διαλόγου

Ο διάλογος έχει **δύο θέματα**, που στην ουσία δεν ξεχωρίζουν:

1. **Ποια είναι η φύση της αρετής;** Αυτό συζητούν ανοιχτά ο Σωκράτης και ο
   Πρωταγόρας.
2. **Ποιος μπορεί να διδάξει την αρετή;** Και, δευτερευόντως: είναι οι
   σοφιστές οι κατάλληλοι; Τίθεται στα προλογικά μέρη και διαπερνά έμμεσα όλο
   τον διάλογο, μέσα από τις **διαφορετικές μεθόδους** των δύο συνομιλητών.

Η μέθοδος του Σωκράτη είναι η **διαλεκτική**: ερωτήσεις που ορίζουν με τη
μεγαλύτερη ακρίβεια κάθε όρο, ώστε να φτάσουν οι συνομιλητές σε απόλυτη γνώση.
Ο Πρωταγόρας χρησιμοποιεί **τρεις τρόπους**, και ο Πλάτων τους αντιμετωπίζει
διαφορετικά:

| Μέθοδος του σοφιστή                    | Πώς τη βλέπει ο Πλάτων                                                                                                                                                                                                                                |
| -------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Ο μύθος** (εδώ ο μύθος του Προμηθέα) | με **σεβασμό**, χωρίς ειρωνεία. Έχει συμβολική αξία, αλλά δεν οδηγεί με ακρίβεια στη γνώση· και ο Πλάτων τον χρησιμοποιεί (το σπήλαιο), μόνο όμως για να **συμπληρώσει** μια αυστηρή απόδειξη                                                         |
| **Η διάλεξη**                          | με **ειρωνεία**: ο Σωκράτης λέει ότι έχει κακή μνήμη και δεν συγκρατεί έναν μακρύ λόγο. Ο ακροατής δεν προλαβαίνει να εξετάσει όσα ακούει· η διάλεξη είναι μέθοδος **πειθούς**, καλή για εκκλησίες και δικαστήρια, όχι για την αναζήτηση της αλήθειας |
| **Ο σχολιασμός ποιητικών κειμένων**    | με **καχυποψία** απέναντι στον γραπτό λόγο: το γραπτό είναι βουβό, δεν απαντά σε όποιον το ρωτά. (Οι σοφιστές πάντως ήταν πρωτοπόροι της φιλολογίας και της γλωσσολογίας.)                                                                            |

Για τη φύση της αρετής ο διάλογος μένει **μετέωρος**, όπως πολλοί νεανικοί
διάλογοι: οι δύο συμφωνούν να συνεχίσουν άλλη φορά. Οι θέσεις όμως φαίνονται
καθαρά: ο **Πρωταγόρας** αρνείται το απόλυτο και δέχεται τη **σχετικότητα**· ο
**Σωκράτης** ζητά μια αλήθεια **γενική, καθολική και απόλυτη**. Την
ολοκληρωμένη πλατωνική αντίληψη για την αρετή θα τη βρεις στην *Πολιτεία*.

> **Ο μύθος και οι πρόγονοί του**
>
> Ο μύθος για τη δημιουργία του ανθρώπου ανήκει, στη μορφή του, στον ίδιο τον
> Πρωταγόρα, και ο Πλάτων τον παρουσιάζει με σεβασμό. Συγγενεύει με δύο κείμενα:
> τη *Θεογονία* του **Ησιόδου**, όπου η φωτιά και η Πανδώρα βγάζουν τον άνθρωπο
> από την πρωτόγονη κατάσταση μέσα σε μια **απαισιόδοξη** εικόνα της ιστορίας,
> και τον *Προμηθέα Δεσμώτη* του **Αισχύλου**, όπου ο Προμηθέας είναι
> **ευεργέτης**. Ο Πρωταγόρας κρατά την αισχύλεια αισιοδοξία, αλλά βάζει στο
> κέντρο την **κοινωνική οργάνωση**: κάθε αρετή είναι πολιτική. Τα κείμενα θα τα
> δεις στις ενότητες του μύθου.

## Η *Πολιτεία*

### Πότε και πώς γράφτηκε

Τις απόψεις του για την ιδεώδη πόλη, την **καλλίπολιν**, ο Πλάτων τις εκθέτει
στην *Πολιτεία ἢ περὶ δικαίου*, που πρέπει να ολοκληρώθηκε γύρω στο **374 π.Χ.**

- Η διαίρεση σε **10 βιβλία** δεν είναι του Πλάτωνα και δεν αντιστοιχεί σε
  θεματικές ενότητες.
- Παραπέμπουμε με τη σελιδαρίθμηση της έκδοσης του **Ερρίκου Στεφάνου (1578)**,
  όπου η *Πολιτεία* πιάνει τις σελίδες 327a–621d. Το σπήλαιο, για παράδειγμα,
  είναι στις 514a–520e.
- Ο **δραματικός χρόνος**, ο χρόνος που υποτίθεται ότι γίνεται η συζήτηση, είναι
  το **421 π.Χ.**

### Η σκηνοθεσία

Ο Σωκράτης και ο **Γλαύκων**, μεγαλύτερος αδελφός του Πλάτωνα, κατέβηκαν στον
Πειραιά για τη γιορτή της **Βενδίδας**, θρακικής θεάς που ταυτιζόταν με την
Άρτεμη. Γυρίζοντας, σταμάτησαν στο σπίτι του πλούσιου μετοίκου **Κέφαλου**
(πατέρα του ρήτορα Λυσία). Στη συζήτηση παίρνουν μέρος ο Κέφαλος, ο γιος του ο
**Πολέμαρχος**, ο σοφιστής **Θρασύμαχος**, ο Κλειτοφών, ο Γλαύκων και ο
**Αδείμαντος**· από το δεύτερο βιβλίο και μετά μιλούν κυρίως ο Σωκράτης, ο
Γλαύκων και ο Αδείμαντος. Την επομένη ο Σωκράτης διηγείται τη συζήτηση σε έναν
φίλο: «Κατέβην χθὲς εἰς Πειραιᾶ μετὰ Γλαύκωνος τοῦ Ἀρίστωνος…»

**Θέμα** είναι η φύση της δικαιοσύνης και της αδικίας, και αν ο δίκαιος ή ο
άδικος είναι ευτυχέστερος. Για να το εξετάσει, ο Σωκράτης προτείνει ένα
**πείραμα**: να χτίσουν θεωρητικά μια πόλη από την αρχή, και να δουν πώς
λειτουργεί η δικαιοσύνη σε αυτή τη «μεγάλη συλλογική ψυχή». **Πόλις** είναι η
πόλη-κράτος· **πολιτεία** το πολίτευμα, οι αρχές κάτω από τους νόμους και τους
θεσμούς.

### Οι τρεις τάξεις

Η τριμερής διαίρεση είναι παλιά (χειρώνακτες, πολεμιστές, ιερείς στους
Ινδοευρωπαίους και στην Αίγυπτο). Η λέξη «τάξη» είναι αναχρονισμός· δηλώνει τη
**λειτουργία** μιας ομάδας μέσα στην κοινωνία.

| Τάξη                                       | Ποιοι                                        | Τι κάνουν                                                                                                             |
| ------------------------------------------ | -------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Δημιουργοί**                             | γεωργοί, τεχνίτες, έμποροι: η πολυπληθέστερη | δουλεύουν προστατευμένοι, μπορούν να πλουτίσουν ως ένα σημείο, συντηρούν τις άλλες δύο· αποκλεισμένοι από την εξουσία |
| **Φύλακες-επίκουροι**                      | οι πολεμιστές                                | στρατιωτικά και διοικητικά καθήκοντα, στην υπηρεσία του κράτους                                                       |
| **Φύλακες-άρχοντες** (παντελείς, βασιλείς) | όσοι επιλέγονται αυστηρά από τους επικούρους | κυβερνούν μετά τα **50**, για την ευδαιμονία όλης της πόλης                                                           |

Στην ουσία είναι **δύο** τάξεις, αφού η ανώτερη βγαίνει από τη μεσαία. Οι
μεγάλες οικονομικές διαφορές δεν επιτρέπονται, και υπάρχει **κοινωνική
κινητικότητα**: ένα προικισμένο παιδί δημιουργών περνά στην ανώτερη τάξη, και
αντίστροφα. Είναι μια **αριστοκρατία του πνεύματος**, που εξουσιάζει και
υπηρετεί το πλήθος.

### Η αγωγή των φυλάκων

Οι φύλακες επιλέγονται για τη σωματική τους διάπλαση και την οξύνοιά τους.

| Στάδιο         | Τι περιλαμβάνει                                                                                                                                                                                         |
| -------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Πρώτο          | ισορροπία **γυμναστικής** (υγεία, απλές ασκήσεις, υγιεινή ζωή) και **μουσικής** (μουσική, χορός, τραγούδι, ανάγνωση, εικαστική ευαισθησία), με τον νομοθέτη να ελέγχει μορφή και περιεχόμενο της τέχνης |
| **20–30**      | οι μαθηματικές επιστήμες: αριθμητική, γεωμετρία, στερεομετρία, αστρονομία, αρμονική                                                                                                                     |
| **30–35**      | η **διαλεκτική**, η φιλοσοφία, που οδηγεί στη θέαση του **Αγαθού**                                                                                                                                      |
| μετά τα **50** | όσοι πέρασαν τις δοκιμασίες γίνονται **φύλακες-άρχοντες**                                                                                                                                               |

Οι άρχοντες κυβερνούν, μελετούν, εκπαιδεύουν τους νέους φύλακες· ζουν
ευτυχισμένοι με τις πνευματικές χαρές, τις μόνες που διαρκούν, και μετά τον
θάνατο τιμώνται ως ήρωες.

### Οι φιλόσοφοι-βασιλείς

Η αθηναϊκή δημοκρατία, γράφει το βιβλίο, ήταν συχνά έρμαιο δημαγωγών· πολλά
αξιώματα δίνονταν με **κλήρωση**, και στα κρίσιμα αποφάσιζε η βοή του πλήθους
και η πειθώ του ρήτορα, όχι ο ορθός λόγος. Η μόνη ελπίδα: **ή να φιλοσοφήσουν
οι άρχοντες ή να κυβερνήσουν οι φιλόσοφοι**.

Η αλληγορία του **πλοίου**: ο ιδιοκτήτης είναι μύωπας και κουφός και δεν ξέρει
ναυτική τέχνη, οι ναύτες τσακώνονται, και κανείς δεν σκέφτεται ότι χρειάζεται
ένας κυβερνήτης που να ξέρει τα άστρα και τους ανέμους. Μόνο ο
**κυβερνήτης-φιλόσοφος** μπορεί να περάσει το πλοίο από την τρικυμία. Γιατί
όμως αυτός, που όλοι τον θεωρούν αδέξιο για τα πρακτικά; Την απάντηση τη δίνει
η **αλληγορία του σπηλαίου**.

**Βασιλεύς** στον Πλάτωνα σημαίνει απλώς άρχοντας, όχι κληρονομικός μονάρχης.
Οι φιλόσοφοι-βασιλείς έχουν γνώσεις και συνθετική σκέψη, αλλά και πείρα ζωής,
διοικητική ικανότητα, αδαμάντινο χαρακτήρα. Κυβερνούν **από καθήκον**. Δεν έχουν
**ούτε περιουσία ούτε οικογένεια**, για να μένουν αδέκαστοι και αφοσιωμένοι.

### Η δικαιοσύνη

Η ιδεώδης πόλη έχει τις **τέσσερις θεμελιώδεις αρετές**:

| Αρετή της πόλης | Από πού προέρχεται                                                                     |
| --------------- | -------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Σοφία**       | οι άρχοντες είναι σοφοί και την οδηγούν προς το Αγαθό                                  |
| **Ανδρεία**     | οι επίκουροι είναι ανδρείοι, υπερασπίζονται τα σύνορα και τις αξίες της                |
| **Σωφροσύνη**   | αρμονία ανάμεσα στις τρεις τάξεις, με την κατώτερη να υποτάσσεται στις ανώτερες        |
| **Δικαιοσύνη**  | κάθε μέρος κάνει τη δική του δουλειά χωρίς να εμποδίζει τα άλλα: δεν **πολυπραγμονεί** |

Η ίδια αρμονία ισχύει στη **μικρή** ψυχή, του καθενός:

| Μέρος της ψυχής                          | Τι κάνει                                             | Αντίστοιχη τάξη |
| ---------------------------------------- | ---------------------------------------------------- | --------------- |
| **λογιστικόν** (νους)                    | ηγεμονεύει                                           | άρχοντες        |
| **θυμοειδές** (καρδιά)                   | τιθασεύει το επιθυμητικό                             | επίκουροι       |
| **ἐπιθυμητικόν** ή ἀλόγιστον (επιθυμίες) | ζητά φαγητό, ποτό, έρωτα· φιλοχρήματο και φιλοκερδές | δημιουργοί      |

Δίκαιος είναι ο άνθρωπος όταν τα τρία αυτά συμβιώνουν αρμονικά· αν τα άλλα
πάρουν την εξουσία του λογιστικού, έρχονται σύγχυση και καταστροφή.

Οι ορισμοί που δοκιμάζονται και απορρίπτονται στον διάλογο:

| Ποιος                   | Τι είναι δικαιοσύνη                                                                                   |
| ----------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Κέφαλος (η παλιά γενιά) | εντιμότητα στις συναλλαγές· ο πλούσιος μπορεί να ξεπληρώνει τα χρέη του                               |
| Πολέμαρχος              | να αποδίδεις τα ίσα: καλό στον φίλο, κακό στον εχθρό (αλλά ο φίλος μπορεί να είναι άδικος)            |
| Θρασύμαχος              | το συμφέρον του ισχυρού                                                                               |
| Γλαύκων                 | υποκριτική σύμβαση των πολλών και αδύναμων, για να προστατευτούν                                      |
| **Σωκράτης**            | **«τὸ τὰ αὑτοῦ πράττειν»**: ο καθένας κάνει εκείνο για το οποίο η φύση του είναι πιο κατάλληλη (433a) |

Ο ορισμός θυμίζει την παλιά ιδέα του **μέτρου**. Ο Ηράκλειτος λέει ότι ο ήλιος
δεν θα ξεπεράσει τα μέτρα του, αλλιώς θα τον βρουν οι Ερινύες, «Δίκης
ἐπίκουροι» (απ. 94). Όποιος ξεπερνά τα όριά του διαπράττει **ὕβριν**. Η
δικαιοσύνη είναι αρμονία των αντιμαχόμενων τάσεων της ψυχής, που πηγάζει από το
**γνῶθι σαυτόν** και τον αυτοπεριορισμό. Γι' αυτό περιέχει και τις άλλες τρεις
αρετές: τη **σοφία** που εκτιμά τι αξίζουμε, την **ανδρεία** που δέχεται αυτή
την εκτίμηση, τη **σωφροσύνη** που επιβάλλει τον αυτοέλεγχο.

> **Κλειδί**
>
> **Δικαιοσύνη στην Πολιτεία = «τὸ τὰ αὑτοῦ πράττειν»**: κάθε τάξη της πόλης,
> και κάθε μέρος της ψυχής, κάνει το δικό του έργο και δεν πολυπραγμονεί.
>
> **Τρεις τάξεις ↔ τρία μέρη της ψυχής**: άρχοντες ↔ λογιστικόν, επίκουροι ↔
> θυμοειδές, δημιουργοί ↔ επιθυμητικόν.

### Το σπήλαιο: η εισαγωγή

**Αλληγορία** είναι ο τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας λέει άλλα και εννοεί
άλλα, μια συνεχής μεταφορά. Η αλληγορία του σπηλαίου, στην αρχή του **Ζ΄
βιβλίου** (514a–520e), μιλά για τρία πράγματα: την επίδραση της **παιδείας**
στην ανθρώπινη φύση· την **υποχρέωση** του φιλοσόφου να φωτίσει τους άλλους·
και την αντίθεση ανάμεσα στον **αισθητό** και στον **νοητό** κόσμο. Ο ήλιος
συμβολίζει την **ιδέα του Αγαθού**. Ο απελευθερωμένος που επιστρέφει κινδυνεύει
να τον σκοτώσουν, υπαινιγμός στον θάνατο του Σωκράτη· έχει όμως χρέος να
κατέβει.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ερώτηση θεωρίας. Ποια γεγονότα από τη ζωή του Πλάτωνα τον οδήγησαν στην πεποίθηση ότι μόνο αν κυβερνήσουν οι φιλόσοφοι θα υπάρξει υγιής πολιτική ζωή;

1. **Οι Τριάκοντα.** Αρχικά τους είδε με συμπάθεια, ως αριστοκράτης και συγγενής
   δύο ηγετών τους, του Κριτία και του Χαρμίδη. Η ωμότητά τους, που έφτασε ως την
   προσπάθεια να εμπλέξουν τον Σωκράτη στις βιαιοπραγίες τους, τον απογοήτευσε.
2. **Η καταδίκη του Σωκράτη.** Η αποκατεστημένη δημοκρατία καταδίκασε σε θάνατο το
   399 π.Χ. τον δάσκαλό του, «τον δικαιότερο άνθρωπο της εποχής». Η δεύτερη αυτή
   απογοήτευση τον απομάκρυνε οριστικά από την πολιτική ζωή της Αθήνας.
3. **Η αυλή των Συρακουσών.** Η παραμονή του κοντά στον Διονύσιο Α΄ έληξε με
   εκδίωξη και κίνδυνο να πουληθεί δούλος. Από όλα αυτά κατέληξε ότι όλα τα
   πολιτεύματα της εποχής ήταν διεφθαρμένα, και ότι η μόνη λύση ήταν να
   φιλοσοφήσουν οι ηγεμόνες ή να κυβερνήσουν οι φιλόσοφοι.

### Παράδειγμα 2: Ερώτηση θεωρίας. Ποιες μεθόδους χρησιμοποιεί ο Πρωταγόρας στον ομώνυμο διάλογο, και πώς αντιμετωπίζει ο Πλάτων την καθεμιά;

1. **Ο μύθος.** Ο Πρωταγόρας αφηγείται τον μύθο του Προμηθέα. Ο Πλάτων δεν
   ειρωνεύεται: ο μύθος έχει συμβολική αξία, αλλά δεν οδηγεί με ακρίβεια στη
   γνώση. Και ο ίδιος χρησιμοποιεί μύθους, μόνο όμως για να συμπληρώσουν μια
   αυστηρή απόδειξη.
2. **Η διάλεξη.** Εδώ η ειρωνεία είναι φανερή: ο Σωκράτης «δεν θυμάται» τους
   μακρούς λόγους. Ο ακροατής δεν προλαβαίνει να εξετάσει όσα ακούει, άρα η
   διάλεξη είναι μέθοδος πειθούς, κατάλληλη για τις συνελεύσεις και τα δικαστήρια,
   όχι για την αναζήτηση της αλήθειας.
3. **Ο σχολιασμός ποιητικών κειμένων.** Συνηθισμένη πρακτική, αφού οι ποιητές
   θεωρούνταν αυθεντίες, και οι σοφιστές πρωτοπόροι της φιλολογίας. Ο Σωκράτης
   όμως δυσπιστεί στον γραπτό λόγο, που είναι βουβός και δεν απαντά σε ερωτήσεις.
   Και οι τρεις υστερούν απέναντι στη διαλεκτική, τη μόνη μέθοδο που κατά τον
   Πλάτωνα οδηγεί στην αλήθεια.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Τρεις τάξεις, στην ουσία δύο.** Οι άρχοντες δεν είναι χωριστή κάστα·
>   επιλέγονται από τους επικούρους.
> - **Οι αριθμοί της αγωγής:** 20–30 μαθηματικά, 30–35 διαλεκτική, μετά τα 50
>   διακυβέρνηση. Η διαλεκτική κρατά πέντε χρόνια.
> - **Η Ακαδημία ιδρύεται μετά το πρώτο ταξίδι**, όχι μετά το τρίτο.
> - **«Βασιλεύς» δεν σημαίνει μονάρχης.** Σημαίνει απλώς άρχοντας.
> - **Σωφροσύνη και δικαιοσύνη της πόλης δεν ταυτίζονται.** Σωφροσύνη είναι η
>   αρμονία των τάξεων· δικαιοσύνη το να κάνει η καθεμιά το δικό της έργο.

> **Θυμήσου**
>
> - 428/7 π.Χ., αριστοκράτης· Τριάκοντα, καταδίκη του Σωκράτη, Σικελία.
> - Ακαδημία: μετά το πρώτο ταξίδι, ως το 529 μ.Χ.· «ἀγεωμέτρητος μηδεὶς εἰσίτω».
> - *Πρωταγόρας*: φύση και διδακτό της αρετής· μύθος, διάλεξη, σχολιασμός ποιητών.
> - *Πολιτεία*: δημιουργοί, επίκουροι, άρχοντες· «τὸ τὰ αὑτοῦ πράττειν».

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η σημαντικότερη πηγή για τη ζωή του Πλάτωνα;
   - Η Ἀπολογία
   - Η 7η Ἐπιστολή του
   - Οι βίοι του Διογένη Λαέρτιου
   - Τα Ἀπομνημονεύματα του Ξενοφώντα
2. Πότε ίδρυσε ο Πλάτων την Ακαδημία;
   - Αμέσως μετά τον θάνατο του Σωκράτη
   - Μετά το τρίτο ταξίδι στη Σικελία, το 361 π.Χ., όταν απογοητεύτηκε
   - Μετά την επιστροφή από το πρώτο ταξίδι στη Σικελία
   - Όταν γύρισε από τον Κορινθιακό πόλεμο
3. Ποια μέθοδο του Πρωταγόρα ειρωνεύεται φανερά ο Πλάτων, με τον Σωκράτη να λέει ότι έχει κακή μνήμη;
   - Τη διάλεξη
   - Τον μύθο
   - Τον σχολιασμό ποιητικών κειμένων
   - Τη διαλεκτική
4. Ποιος είναι ο δραματικός χρόνος της Πολιτείας;
   - Το 374 π.Χ.
   - Το 399 π.Χ.
   - Το 1578
   - Το 421 π.Χ.
5. Γιατί το βιβλίο λέει ότι στην πλατωνική πολιτεία οι τάξεις είναι στην ουσία δύο;
   - Οι δημιουργοί δεν θεωρούνται πολίτες
   - Οι άρχοντες επιλέγονται αυστηρά από τους επικούρους
   - Οι επίκουροι και οι δημιουργοί ζουν μαζί
   - Δεν επιτρέπονται οικονομικές διαφορές
6. Σε ποια ηλικία σπουδάζουν οι φύλακες τη διαλεκτική;
   - Από τα 20 ως τα 30
   - Από τα 30 ως τα 35
   - Μετά τα 50
   - Από την παιδική ηλικία, μαζί με τη μουσική
7. Ποιος ορίζει στην Πολιτεία τη δικαιοσύνη ως το συμφέρον του ισχυρού;
   - Ο Κέφαλος
   - Ο Πολέμαρχος
   - Ο Θρασύμαχος
   - Ο Γλαύκων
8. Με ποιο μέρος της ψυχής αντιστοιχούν οι φύλακες-επίκουροι;
   - Με το λογιστικόν
   - Με το επιθυμητικόν
   - Με κανένα: η ψυχή έχει δύο μέρη
   - Με το θυμοειδές

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τις τέσσερις θεμελιώδεις αρετές της ιδεώδους πολιτείας.
2. Ποιες πέντε μαθηματικές επιστήμες σπουδάζουν οι φύλακες από τα 20 ως τα 30;
3. Εξήγησε γιατί, κατά το βιβλίο, τα δύο θέματα του Πρωταγόρα «στην ουσία δεν ξεχωρίζουν».
4. Ο Σωκράτης ορίζει τη δικαιοσύνη ως «τὸ τὰ αὑτοῦ πράττειν», να κάνει ο καθένας εκείνο «εἰς ὃ αὐτοῦ ἡ φύσις ἐπιτηδειοτάτη πεφυκυῖα εἴη» (433a). Πώς εφαρμόζεται ο ορισμός στην πόλη και πώς στην ψυχή του ανθρώπου;
5. Ηράκλειτος, απ. 94 DK: «Ἥλιος γὰρ οὐχ ὑπερβήσεται μέτρα· εἰ δὲ μή, Ἐρινύες μιν Δίκης ἐπίκουροι ἐξευρήσουσιν.»
   α) Ποια έννοια συνδέει το απόσπασμα με τον πλατωνικό ορισμό της δικαιοσύνης;
   β) Πώς λέγεται η υπέρβαση των ορίων στην αρχαία σκέψη;
   γ) Να γράψεις δύο ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής για το «ὑπερβήσεται».
   δ) Το ίδιο για το «ἐπίκουροι».
6. Οι φιλόσοφοι-βασιλείς δεν έχουν ούτε περιουσία ούτε οικογένεια, «για να είναι αδέκαστοι». Κρίνε αν η πρόβλεψη αυτή λύνει το πρόβλημα που βλέπει ο Πλάτων στη δημοκρατία της εποχής του.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/plato
