# Α.2 Η πρακτική και πολιτική διάσταση της φιλοσοφίας

> Αριστοτέλης, Προτρεπτικός: γιατί ο νομοθέτης και ο πολιτικός χρειάζονται φιλοσοφία.

Αρχαία Ελληνικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/philosophy-in-practice

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Α.2 από τον Προτρεπτικό του Αριστοτέλη (απ. 8-9).
- Να εξηγείς τον συλλογισμό της πρώτης παραγράφου: από τα «ὄργανα» και την επικίνδυνη χρήση τους στο «φιλοσοφητέον».
- Να περιγράφεις τη διάκριση των επιστημών σε ποιούσες και χρώμενες, υπηρετούσες και επιτάττουσες, και την ηγεμονική θέση της φιλοσοφίας.
- Να σχολιάζεις το διττό αποτέλεσμα της φιλοσοφίας για την πόλη και για το άτομο, και να βρίσκεις ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής.

## Το πλαίσιο

Το προηγούμενο κείμενο (Α.1) κατέληξε ότι η φιλοσοφία δεν αναζητείται για
κάποια χρησιμότητα. Ένα εύλογο ερώτημα ακολουθεί: τότε γιατί αξίζει να
ασχοληθεί κανείς μαζί της; Κάθε δραστηριότητα οφείλει να δικαιολογεί την
ύπαρξή της, ακόμα κι αν το κριτήριο της άμεσης ωφέλειας δεν είναι το μόνο.

Ο *Προτρεπτικός* είναι πρώιμο έργο του Αριστοτέλη (πριν από το 351 π.Χ.),
γραμμένο όσο ήταν ακόμα στην Ακαδημία, και απευθύνεται στον **Θεμίσωνα**,
βασιλιά στην Κύπρο. Είναι λόγος «προτρεπτικός»: παρακινεί τον ηγεμόνα, και
τους νέους της ηλικίας του, να φιλοσοφήσουν. Ο Αριστοτέλης δέχεται ότι όλοι
επιθυμούν πράγματα εφικτά και ωφέλιμα, και θέλει να δείξει ότι η φιλοσοφία
είναι ένα από αυτά. Είναι **εξωτερικό** έργο, γραμμένο για ευρύ κοινό· γι'
αυτό, όπως είδες στη θεωρία, σώζεται μόνο σε **αποσπάσματα** μέσα σε έργα
άλλων. Το κείμενο ενώνει δύο από αυτά, το 8 και το 9.

## Το κείμενο

> Τὰ ὑποκείμενα πρὸς τὸν βίον ἡμῖν, οἷον τὸ σῶμα καὶ τὰ περὶ τὸ σῶμα, καθάπερ
> ὄργανά τινα ὑπόκειται, τούτων δ’ ἐπικίνδυνός ἐστιν ἡ χρῆσις, καὶ πλέον θάτερον
> ἀπεργάζεται τοῖς μὴ δεόντως αὐτοῖς χρωμένοις. Δεῖ τοίνυν ὀρέγεσθαι τῆς
> ἐπιστήμης κτᾶσθαί τε αὐτὴν καὶ χρῆσθαι αὐτῇ προσηκόντως, δι’ ἧς πάντα ταῦτα εὖ
> θησόμεθα. Φιλοσοφητέον ἄρα ἡμῖν, εἰ μέλλομεν ὀρθῶς πολιτεύσεσθαι καὶ τὸν
> ἑαυτῶν βίον διάξειν ὠφελίμως. Ἔτι τοίνυν ἄλλαι μέν εἰσιν αἱ ποιοῦσαι ἕκαστον
> τῶν ἐν τῷ βίῳ πλεονεκτημάτων ἐπιστῆμαι, ἄλλαι δὲ αἱ χρώμεναι ταύταις, καὶ
> ἄλλαι μὲν αἱ ὑπηρετοῦσαι, ἕτεραι δὲ αἱ ἐπιτάττουσαι, ἐν αἷς ἐστιν ὡς ἂν
> ἡγεμονικωτέραις ὑπαρχούσαις τὸ κυρίως ὂν ἀγαθόν. Εἰ τοίνυν μόνη ἡ τοῦ κρίνειν
> ἔχουσα τὴν ὀρθότητα καὶ ἡ τῷ λόγῳ χρωμένη καὶ ἡ τὸ ὅλον ἀγαθὸν θεωροῦσα, ἥτις
> ἐστὶ φιλοσοφία, χρῆσθαι πᾶσι καὶ ἐπιτάττειν κατὰ φύσιν δύναται, φιλοσοφητέον
> ἐκ παντὸς τρόπου, ὡς μόνης φιλοσοφίας τὴν ὀρθὴν κρίσιν καὶ τὴν ἀναμάρτητον
> ἐπιτακτικὴν φρόνησιν ἐν ἑαυτῇ περιεχούσης.
>
> Αριστοτέλης, *Προτρεπτικός* (πρὸς Θεμίσωνα), απ. 8-9

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση
πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.

| Αρχαίο κείμενο                                                                                                             | Μετάφραση                                                                                                                                          |
| -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Τὰ ὑποκείμενα πρὸς τὸν βίον ἡμῖν, οἷον τὸ σῶμα καὶ τὰ περὶ τὸ σῶμα, καθάπερ ὄργανά τινα ὑπόκειται,                         | Όσα μας έχουν δοθεί για τη ζωή, όπως το σώμα και όσα αφορούν το σώμα, μας έχουν δοθεί σαν κάποια εργαλεία,                                         |
| τούτων δ’ ἐπικίνδυνός ἐστιν ἡ χρῆσις,                                                                                      | η χρήση τους όμως είναι επικίνδυνη,                                                                                                                |
| καὶ πλέον θάτερον ἀπεργάζεται τοῖς μὴ δεόντως αὐτοῖς χρωμένοις.                                                            | και φέρνει μάλλον το αντίθετο (αποτέλεσμα) σε όσους δεν τα χρησιμοποιούν όπως πρέπει.                                                              |
| Δεῖ τοίνυν ὀρέγεσθαι τῆς ἐπιστήμης κτᾶσθαί τε αὐτὴν καὶ χρῆσθαι αὐτῇ προσηκόντως,                                          | Πρέπει λοιπόν να ποθούμε την επιστήμη, και να την αποκτούμε και να τη χρησιμοποιούμε με τον ταιριαστό τρόπο,                                       |
| δι’ ἧς πάντα ταῦτα εὖ θησόμεθα.                                                                                            | γιατί με αυτήν θα τακτοποιήσουμε σωστά όλα αυτά.                                                                                                   |
| Φιλοσοφητέον ἄρα ἡμῖν,                                                                                                     | Πρέπει λοιπόν να φιλοσοφούμε,                                                                                                                      |
| εἰ μέλλομεν ὀρθῶς πολιτεύσεσθαι καὶ τὸν ἑαυτῶν βίον διάξειν ὠφελίμως.                                                      | αν θέλουμε να πολιτευτούμε σωστά και να περάσουμε τη ζωή μας με τρόπο ωφέλιμο.                                                                     |
| Ἔτι τοίνυν ἄλλαι μέν εἰσιν αἱ ποιοῦσαι ἕκαστον τῶν ἐν τῷ βίῳ πλεονεκτημάτων ἐπιστῆμαι, ἄλλαι δὲ αἱ χρώμεναι ταύταις,       | Επιπλέον, άλλες είναι οι επιστήμες που παράγουν καθένα από τα αγαθά της ζωής, και άλλες αυτές που τις χρησιμοποιούν,                               |
| καὶ ἄλλαι μὲν αἱ ὑπηρετοῦσαι, ἕτεραι δὲ αἱ ἐπιτάττουσαι,                                                                   | και άλλες είναι αυτές που υπηρετούν, και διαφορετικές αυτές που διατάζουν·                                                                         |
| ἐν αἷς ἐστιν ὡς ἂν ἡγεμονικωτέραις ὑπαρχούσαις τὸ κυρίως ὂν ἀγαθόν.                                                        | σε αυτές, αφού είναι πιο ηγετικές, βρίσκεται το αγαθό με την κυριολεκτική σημασία.                                                                 |
| Εἰ τοίνυν μόνη ἡ τοῦ κρίνειν ἔχουσα τὴν ὀρθότητα καὶ ἡ τῷ λόγῳ χρωμένη καὶ ἡ τὸ ὅλον ἀγαθὸν θεωροῦσα, ἥτις ἐστὶ φιλοσοφία, | Αν λοιπόν μόνο εκείνη που έχει την ορθότητα της κρίσης και που χρησιμοποιεί τον λόγο και που ατενίζει το αγαθό στο σύνολό του, δηλαδή η φιλοσοφία, |
| χρῆσθαι πᾶσι καὶ ἐπιτάττειν κατὰ φύσιν δύναται,                                                                            | μπορεί σύμφωνα με τη φύση να χρησιμοποιεί όλες τις άλλες και να τους δίνει εντολές,                                                                |
| φιλοσοφητέον ἐκ παντὸς τρόπου,                                                                                             | πρέπει να φιλοσοφούμε με κάθε τρόπο,                                                                                                               |
| ὡς μόνης φιλοσοφίας τὴν ὀρθὴν κρίσιν καὶ τὴν ἀναμάρτητον ἐπιτακτικὴν φρόνησιν ἐν ἑαυτῇ περιεχούσης.                        | γιατί μόνο η φιλοσοφία περιέχει μέσα της τη σωστή κρίση και την αλάνθαστη φρόνηση που δίνει εντολές.                                               |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                     | Σημασία                                                 |
| ------------------------ | ------------------------------------------------------- |
| ὑπόκειμαι (+ δοτ.)       | βρίσκομαι στη διάθεση κάποιου, μου έχει δοθεί           |
| ὁ βίος                   | ο τρόπος ζωής· βλ. **Ερμηνεία**                         |
| καθάπερ                  | όπως ακριβώς, σαν                                       |
| τὸ ὄργανον               | το εργαλείο                                             |
| ἡ χρῆσις                 | η χρήση                                                 |
| θάτερον (= τὸ ἕτερον)    | το άλλο από τα δύο· (εδώ) το αντίθετο                   |
| ἀπεργάζομαι              | προκαλώ, φέρνω ως αποτέλεσμα                            |
| δεόντως (επιρρ.)         | όπως πρέπει                                             |
| ὀρέγομαι (+ γεν.)        | ποθώ, επιθυμώ κάτι                                      |
| κτάομαι, -ῶμαι           | αποκτώ                                                  |
| προσηκόντως (επιρρ.)     | με τον ταιριαστό, τον πρέποντα τρόπο                    |
| εὖ τίθεμαι               | τακτοποιώ, διευθετώ σωστά                               |
| μέλλω (+ απαρ. μέλλοντα) | πρόκειται, σκοπεύω να                                   |
| πολιτεύομαι              | ζω ως πολίτης, παίρνω μέρος στα κοινά· βλ. **Ερμηνεία** |
| διάγω (τὸν βίον)         | περνώ τη ζωή μου                                        |
| ἔτι                      | επιπλέον                                                |
| τὸ πλεονέκτημα           | το αγαθό, το πλεονέκτημα                                |
| ὑπηρετέω, -ῶ             | υπηρετώ                                                 |
| ἐπιτάσσω                 | διατάζω, δίνω εντολές                                   |
| ἡγεμονικός, -ή, -όν      | ηγετικός, ικανός να ηγείται                             |
| κυρίως                   | με την κυριολεκτική σημασία, κατεξοχήν                  |
| ἡ ὀρθότης                | η ορθότητα                                              |
| θεωρέω, -ῶ               | εξετάζω, ατενίζω, στοχάζομαι                            |
| ἐκ παντὸς τρόπου         | με κάθε τρόπο                                           |
| ἀναμάρτητος, -ος, -ον    | αλάνθαστος                                              |
| ἐπιτακτικός, -ή, -όν     | αυτός που δίνει εντολές                                 |

### Τα λεξιλογικά

| Λέξη του κειμένου | Ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής |
| ----------------- | ----------------------------------------------- |
| ὄργανα            | όργανο, οργανισμός, οργάνωση, έργο              |
| χρῆσις            | χρήση, χρήσιμος, χρηστικός, κατάχρηση           |
| κτᾶσθαι           | κτήμα, κτήση, κτηματίας, κτηματολόγιο           |
| πολιτεύσεσθαι     | πολιτεία, πολίτευμα, πολιτικός, πολίτης         |
| ἐπιτάττουσαι      | επιταγή, τάξη, τακτική, διάταγμα                |
| κρίνειν           | κρίση, κριτήριο, κριτικός, κριτής               |

## Ερμηνεία

### Η πρώτη παράγραφος: ένας συλλογισμός

Το κείμενο αρχίζει με μια σειρά βημάτων που καταλήγουν στο **φιλοσοφητέον**.
Οι λέξεις-κλειδιά δένουν μεταξύ τους:

1. **ὑποκείμενα**: όσα έχουμε στη διάθεσή μας για να ζήσουμε, το σώμα και όσα
   το αφορούν (υγεία, δύναμη, ομορφιά, πλούτος), είναι σαν **ὄργανα**,
   εργαλεία.
2. **χρῆσις**: η χρήση των εργαλείων είναι **επικίνδυνη**· σε όποιον δεν τα
   χρησιμοποιεί σωστά («μὴ δεόντως») φέρνει το αντίθετο από αυτό για το οποίο
   υπάρχουν, βλάβη αντί για ωφέλεια.
3. **ἐπιστήμης**: χρειάζεται λοιπόν μια **γνώση** που ξέρει να τα χρησιμοποιεί
   σωστά («προσηκόντως»), και με αυτήν «πάντα ταῦτα εὖ θησόμεθα».
4. **φιλοσοφητέον**: αυτή η γνώση είναι η φιλοσοφία· άρα πρέπει να
   φιλοσοφούμε.
5. **ὠφελίμως**: έτσι θα πολιτευτούμε σωστά και θα ζήσουμε ωφέλιμα.

Το εργαλείο είναι **ουδέτερο**: η αξία του κρίνεται από τη χρήση. Η φιλοσοφία
δεν φτιάχνει κανένα εργαλείο· ξέρει πώς να χρησιμοποιούνται όλα.

### Το διττό αποτέλεσμα

«Φιλοσοφητέον ἄρα ἡμῖν, εἰ μέλλομεν **ὀρθῶς πολιτεύσεσθαι** καὶ **τὸν ἑαυτῶν
βίον διάξειν ὠφελίμως**.» Η φιλοσοφία ωφελεί σε δύο επίπεδα:

| Επίπεδο                 | Φράση                            | Τι σημαίνει                                                   |
| ----------------------- | -------------------------------- | ------------------------------------------------------------- |
| **κοινωνικό, πολιτικό** | ὀρθῶς πολιτεύσεσθαι              | να ζούμε σωστά ως πολίτες, να παίρνουμε σωστά μέρος στα κοινά |
| **ατομικό**             | τὸν ἑαυτῶν βίον διάξειν ὠφελίμως | να περνάμε τη δική μας ζωή με τρόπο που μας ωφελεί            |

Το δίπολο έχει ειδικό βάρος, αν θυμηθείς ότι ο *Προτρεπτικός* απευθύνεται σε
**ηγεμόνα**: όποιος κυβερνά χρειάζεται τη φιλοσοφία και για τον εαυτό του και
για την πόλη του. Η ιδέα θυμίζει τους **φιλοσόφους-βασιλείς** του Πλάτωνα, του
δασκάλου του, στην Ακαδημία του οποίου γράφεται ο λόγος.

### Η ιεραρχία των επιστημών

Η δεύτερη παράγραφος χωρίζει τις **ἐπιστῆμαι** (εδώ: γνώσεις, τέχνες) με δύο
ζεύγη αντιθέσεων:

| Ζεύγος | Η κατώτερη                                  | Η ανώτερη                                 |
| ------ | ------------------------------------------- | ----------------------------------------- |
| 1      | αἱ **ποιοῦσαι**: παράγουν τα αγαθά της ζωής | αἱ **χρώμεναι** ταύταις: τα χρησιμοποιούν |
| 2      | αἱ **ὑπηρετοῦσαι**: υπηρετούν               | αἱ **ἐπιτάττουσαι**: δίνουν εντολές       |

Σε κάθε ζεύγος η δεύτερη είναι **ἡγεμονικωτέρα**, και σε αυτές βρίσκεται «τὸ
κυρίως ὂν ἀγαθόν», το αγαθό με την πλήρη του σημασία. (Ένα δικό μας παράδειγμα:
ο ναυπηγός φτιάχνει το πλοίο, ο κυβερνήτης το χρησιμοποιεί και δίνει εντολές
στον ναυπηγό για το πώς να το φτιάξει.)

### Γιατί ηγείται η φιλοσοφία

Η τελευταία περίοδος δίνει στη φιλοσοφία **τρία γνωρίσματα**, με τρεις
έναρθρες επιθετικές μετοχές:

1. **ἡ τοῦ κρίνειν ἔχουσα τὴν ὀρθότητα**: έχει την ορθή κρίση·
2. **ἡ τῷ λόγῳ χρωμένη**: χρησιμοποιεί τον λόγο, τη λογική·
3. **ἡ τὸ ὅλον ἀγαθὸν θεωροῦσα**: βλέπει το αγαθό ως σύνολο, όχι ένα μέρος του.

Γι' αυτό μόνο αυτή μπορεί **κατὰ φύσιν** να χρησιμοποιεί όλες τις άλλες και να
τους δίνει εντολές: η ηγεμονία της δεν είναι αυθαίρετη, απορρέει από τη φύση
της. Και το συμπέρασμα επαναλαμβάνεται, πιο έντονα: **φιλοσοφητέον ἐκ παντὸς
τρόπου**, γιατί μόνο αυτή έχει «τὴν ὀρθὴν κρίσιν καὶ τὴν ἀναμάρτητον ἐπιτακτικὴν
φρόνησιν».

> **Κλειδί**
>
> - **βίος**: όχι απλώς η ζωή, αλλά ο **τρόπος** ζωής. Η ζωή είναι ένα δεδομένο,
>   ο βίος υπόκειται σε επιλογή· η ζωή είναι μία, οι βίοι πολλοί. Γι' αυτό η
>   φιλοσοφία μπορεί να οριστεί ως **τέχνη του βίου**.
> - **πολιτεύομαι**: η σχέση του ελεύθερου πολίτη με την πόλη, ο τρόπος που
>   παίρνει μέρος στη δημόσια ζωή· **πολιτεία** είναι ο τρόπος ζωής μέσα στην
>   πόλη.
> - **κυρίως ἀγαθόν / ὅλον ἀγαθόν**: το αγαθό που δεν είναι μέσο για κάτι άλλο,
>   αλλά ο τελικός σκοπός του ανθρώπινου βίου· για τον Αριστοτέλη, η
>   **ευδαιμονία**.
> - **φιλοσοφητέον**: ρηματικό επίθετο σε -τέος, που δηλώνει **αναγκαιότητα**:
>   «πρέπει να φιλοσοφήσουμε». Το πρόσωπο που έχει την υποχρέωση μπαίνει σε
>   δοτική (ἡμῖν).

### Χρήσιμη ή άχρηστη η φιλοσοφία;

Το Α.1 έλεγε ότι η φιλοσοφία αναζητείται «οὐ χρήσεώς τινος ἕνεκεν»· το Α.2 ότι
πρέπει να φιλοσοφούμε για να ζήσουμε ωφέλιμα. Δεν αντιφάσκουν. Η φιλοσοφία δεν
**παράγει** χρήσιμα πράγματα, όπως οι ποιούσες επιστήμες· ξέρει όμως πώς να
**χρησιμοποιούνται** σωστά όλα. Η ωφέλειά της είναι ανώτερη, όχι ανύπαρκτη.

## Η γλώσσα του κειμένου

| Φράση                                     | Σύνταξη                                                                           |
| ----------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------- |
| δεόντως, προσηκόντως, εὖ, ὀρθῶς, ὠφελίμως | επιρρήματα, **επιρρηματικοί προσδιορισμοί του τρόπου**                            |
| ἐκ παντὸς τρόπου, κατὰ φύσιν              | εμπρόθετοι προσδιορισμοί του τρόπου                                               |
| καθάπερ ὄργανά τινα                       | προσδιορισμός της παραβολής (σύγκριση)                                            |
| φιλοσοφητέον ἡμῖν                         | ρηματικό επίθετο, απρόσωπη σύνταξη· **ἡμῖν**: δοτική του ποιητικού αιτίου         |
| ἡ … ἔχουσα, ἡ … χρωμένη, ἡ … θεωροῦσα     | **επιθετικές** μετοχές, σε εννοούμενο «ἐπιστήμη»· μαζί, το υποκείμενο του δύναται |
| ὡς ἂν ἡγεμονικωτέραις ὑπαρχούσαις         | αιτιολογική μετοχή, συνημμένη στο αἷς· με το ὡς, υποκειμενική αιτιολογία          |
| ὡς μόνης φιλοσοφίας … περιεχούσης         | **γενική απόλυτη**, αιτιολογική, με ὡς: υποκειμενική αιτιολογία                   |

Οι επιθετικές μετοχές θα μπορούσαν να γίνουν αναφορικές προτάσεις (ἣ ἔχει, ἣ
χρῆται, ἣ θεωρεῖ). Οι μετοχές κάνουν τον λόγο πιο **πυκνό**, σαν να ονομάζουν
ιδιότητες και όχι πράξεις.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. «Φιλοσοφητέον ἄρα ἡμῖν, εἰ μέλλομεν ὀρθῶς πολιτεύσεσθαι καὶ τὸν ἑαυτῶν βίον διάξειν ὠφελίμως»: Να σχολιάσεις το διττό αποτέλεσμα της φιλοσοφίας, λαμβάνοντας υπόψη σε ποιον απευθύνεται ο Προτρεπτικός.

1. **Η θέση.** Η φράση είναι το συμπέρασμα («ἄρα») του συλλογισμού της πρώτης
   παραγράφου: τα εργαλεία της ζωής, σώμα και αγαθά, είναι επικίνδυνα σε όποιον
   δεν ξέρει να τα χρησιμοποιεί· η γνώση που τα χρησιμοποιεί σωστά είναι η
   φιλοσοφία. Το ρηματικό επίθετο «φιλοσοφητέον» δηλώνει αναγκαιότητα.
2. **Τα δύο αποτελέσματα.** Το πρώτο είναι κοινωνικό-πολιτικό: «ὀρθῶς
   πολιτεύσεσθαι», να ζούμε σωστά ως πολίτες και να παίρνουμε σωστά μέρος στα
   κοινά. Το δεύτερο είναι ατομικό: «τὸν ἑαυτῶν βίον διάξειν ὠφελίμως», να
   περνάμε τη δική μας ζωή με ωφέλεια. Ο «βίος» είναι ο τρόπος ζωής, που τον
   επιλέγει κανείς.
3. **Ο αποδέκτης.** Ο λόγος απευθύνεται στον Θεμίσωνα, βασιλιά στην Κύπρο, και
   στους νέους της ηλικίας του. Για έναν ηγεμόνα τα δύο αποτελέσματα δένουν:
   από τη σωστή κρίση του εξαρτάται και η δική του ζωή και η ζωή της πόλης του.
   Η ιδέα θυμίζει τους φιλοσόφους-βασιλείς του Πλάτωνα.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Β. Στα Πολιτικά (Α 4.4-6, 1259a6-19) ο Αριστοτέλης διηγείται για τον Θαλή: τον κορόιδευαν για τη φτώχεια του, ως απόδειξη ότι η φιλοσοφία είναι άχρηστη· εκείνος προέβλεψε με την αστρονομία πλούσια σοδειά ελιάς, νοίκιασε από τον χειμώνα όλα τα ελαιοτριβεία της Μιλήτου και της Χίου, και τα υπενοικίασε ακριβά στη συγκομιδή. Έδειξε έτσι ότι οι φιλόσοφοι μπορούν εύκολα να πλουτίσουν, αν θέλουν, αλλά δεν είναι αυτό που τους ενδιαφέρει. Να συγκρίνεις την εικόνα της χρησιμότητας της φιλοσοφίας στην ιστορία αυτή και στο κείμενο.

1. **Η ομοιότητα.** Και τα δύο κείμενα απαντούν σε όσους θεωρούν τη φιλοσοφία
   άχρηστη. Στην ιστορία του Θαλή η γνώση του φιλοσόφου αποδεικνύεται πολύ
   πρακτική· στον *Προτρεπτικό* η φιλοσοφία είναι αναγκαία για να ζήσουμε
   «ὠφελίμως» και να πολιτευτούμε «ὀρθῶς».
2. **Η διαφορά.** Ο Θαλής χρησιμοποιεί τη γνώση του για ένα συγκεκριμένο κέρδος,
   που μοιάζει με έργο των «ποιουσῶν» επιστημών· και το κάνει μόνο για να
   αποδείξει κάτι, αφού ο πλούτος δεν είναι αυτό που επιδιώκει. Στον
   *Προτρεπτικό* η ωφέλεια της φιλοσοφίας είναι ανώτερη: δεν παράγει αγαθά, αλλά
   κρίνει πώς να χρησιμοποιούνται όλα, ως «ἐπιτάττουσα» γνώση που βλέπει «τὸ
   ὅλον ἀγαθόν».
3. **Το συμπέρασμα.** Η ιστορία δείχνει ότι η φιλοσοφία μπορεί να είναι
   χρήσιμη και με την κοινή έννοια· το κείμενο, ότι η πραγματική της ωφέλεια δεν
   είναι αυτή, αλλά η σωστή κρίση για τη ζωή του ατόμου και της πόλης.

> **Πρόσεχε**
>
> - **«θάτερον» δεν είναι «το δεύτερο».** Είναι «το άλλο από τα δύο», εδώ το
>   αντίθετο της ωφέλειας: η βλάβη.
> - **«ἐπιστῆμαι» εδώ = γνώσεις, τέχνες**, όχι επιστήμες με τη σημερινή
>   σημασία· ο Φάκελος ρωτά γι' αυτό ακριβώς ποια απόδοση προτιμάς.
> - **Το φιλοσοφητέον δεν θέλει «ἡμᾶς».** Το πρόσωπο της υποχρέωσης στο
>   ρηματικό επίθετο είναι σε δοτική: ἡμῖν.
> - **Δεν αντιφάσκει με το Α.1.** Η φιλοσοφία δεν ζητείται για κάποια
>   χρησιμότητα, αλλά ωφελεί, γιατί κρίνει τη χρήση όλων των άλλων.

> **Θυμήσου**
>
> - Σώμα και αγαθά = ὄργανα· η χρήση τους επικίνδυνη· η σωστή χρήση θέλει
>   επιστήμη.
> - Φιλοσοφητέον: για να πολιτευτούμε ὀρθῶς και να ζήσουμε ὠφελίμως.
> - Ποιούσες / χρώμενες, υπηρετούσες / επιτάττουσες: η φιλοσοφία ηγείται κατὰ
>   φύσιν.
> - Τρία γνωρίσματα: ορθή κρίση, χρήση του λόγου, θεώρηση του όλου αγαθού.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποιον απευθύνεται ο Προτρεπτικός του Αριστοτέλη;
   - Στον Αλέξανδρο, τον μαθητή του
   - Στον Θεμίσωνα, βασιλιά στην Κύπρο
   - Στον Μενοικέα
   - Στον Νικόμαχο, τον γιο του
2. Με τι παρομοιάζει ο Αριστοτέλης το σώμα και όσα αφορούν το σώμα;
   - Με φυλακή της ψυχής
   - Με υπηρέτες που διατάζουν
   - Με εργαλεία
   - Με αγαθά που βλάπτουν πάντα
3. Τι σημαίνει στο κείμενο «πλέον θάτερον ἀπεργάζεται»;
   - Φέρνει μάλλον το αντίθετο αποτέλεσμα
   - Φέρνει διπλάσιο όφελος
   - Φτιάχνει ένα δεύτερο εργαλείο
   - Κάνει περισσότερη δουλειά
4. Ποιο είναι το διττό αποτέλεσμα της φιλοσοφίας, κατά το κείμενο;
   - Πλούτος και δόξα
   - Γνώση της φύσης και γνώση των θεών και των άστρων
   - Υγεία του σώματος και της ψυχής
   - Σωστή πολιτική ζωή και ωφέλιμος ατομικός βίος
5. Ποιες επιστήμες έχουν μέσα τους, κατά το κείμενο, «τὸ κυρίως ὂν ἀγαθόν»;
   - Οι πιο ηγετικές, που διατάζουν
   - Αυτές που παράγουν τα αγαθά της ζωής
   - Αυτές που υπηρετούν τις άλλες
   - Όλες εξίσου
6. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ είναι γνώρισμα της φιλοσοφίας στο κείμενο;
   - Έχει την ορθότητα της κρίσης
   - Χρησιμοποιεί τον λόγο
   - Παράγει τα αγαθά της ζωής
   - Ατενίζει το αγαθό στο σύνολό του
7. Σε ποια πτώση βρίσκεται το πρόσωπο που έχει την υποχρέωση στη σύνταξη «Φιλοσοφητέον ἄρα ἡμῖν»;
   - Στην αιτιατική, ως υποκείμενο του απαρεμφάτου
   - Στη γενική
   - Στην ονομαστική
   - Στη δοτική, ως ποιητικό αίτιο
8. Ποια διαφορά ανάμεσα στο «βίος» και στο «ζωή» τονίζει ο Φάκελος;
   - Ο βίος αφορά τους ανθρώπους, η ζωή τα ζώα
   - Η ζωή είναι δεδομένη, ο βίος επιλέγεται
   - Ο βίος είναι η μεγάλη διάρκεια, η ζωή η στιγμή
   - Δεν υπάρχει διαφορά· είναι συνώνυμα

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις μία ετυμολογικά συγγενή λέξη της νέας ελληνικής για καθεμιά από τις λέξεις του κειμένου: ὀρέγεσθαι, ὑπηρετοῦσαι, ἀναμάρτητον, θεωροῦσα.
2. Να γράψεις τους τύπους που ζητούνται: «θησόμεθα» στο ίδιο πρόσωπο της οριστικής του αορίστου· «κτᾶσθαι» στο απαρέμφατο του αορίστου· «ἀπεργάζεται» στο γ΄ ενικό του παρατατικού· «διάξειν» στο απαρέμφατο του αορίστου β΄.
3. Εξήγησε πώς συνδέονται στην πρώτη παράγραφο οι λέξεις ὑποκείμενα, χρῆσις, ἐπιστήμης, φιλοσοφητέον, ὠφελίμως.
4. «Εἰ τοίνυν μόνη ἡ τοῦ κρίνειν ἔχουσα τὴν ὀρθότητα καὶ ἡ τῷ λόγῳ χρωμένη καὶ ἡ τὸ ὅλον ἀγαθὸν θεωροῦσα, ἥτις ἐστὶ φιλοσοφία, χρῆσθαι πᾶσι καὶ ἐπιτάττειν κατὰ φύσιν δύναται, φιλοσοφητέον ἐκ παντὸς τρόπου»
   α) Να γράψεις τις τρεις επιθετικές μετοχές της περιόδου.
   β) Να μετατρέψεις τη μετοχή «χρωμένη» σε ισοδύναμη αναφορική πρόταση.
   γ) Ποιο ουσιαστικό του κειμένου εννοείται ως όρος στον οποίο αναφέρονται;
5. «Δεῖ τοίνυν ὀρέγεσθαι τῆς ἐπιστήμης κτᾶσθαί τε αὐτὴν καὶ χρῆσθαι αὐτῇ προσηκόντως, δι’ ἧς πάντα ταῦτα εὖ θησόμεθα.»
   α) Ποια είναι η συντακτική θέση των απαρεμφάτων «ὀρέγεσθαι», «κτᾶσθαι», «χρῆσθαι»;
   β) Ποια είναι η συντακτική θέση του «τῆς ἐπιστήμης»;
   γ) Ποια είναι η συντακτική θέση του «αὐτῇ»;
   δ) Τι είδους πρόταση είναι η «δι’ ἧς … θησόμεθα»;
6. Ο Αριστοτέλης προτρέπει έναν βασιλιά να φιλοσοφήσει, για να πολιτευτεί «ὀρθῶς». Κρίνε αν η φιλοσοφική παιδεία πρέπει να θεωρείται και σήμερα προσόν όσων κυβερνούν.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/philosophy-in-practice
