# Α.3 Η φιλοσοφία ως προϋπόθεση για την ευδαιμονία

> Επίκουρος, Επιστολή στον Μενοικέα: δεν είναι ποτέ νωρίς ή αργά για φιλοσοφία.

Αρχαία Ελληνικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/philosophy-and-happiness

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Α.3 από την Επιστολή στον Μενοικέα του Επίκουρου (122).
- Να εξηγείς γιατί, κατά τον Επίκουρο, κανείς δεν είναι ούτε πολύ νέος ούτε πολύ γέρος για να φιλοσοφήσει, και τι προσφέρει η φιλοσοφία στον νέο και στον γέρο.
- Να περιγράφεις την επικούρεια ευδαιμονία, με την ηδονή, την ἀπονία και την ἀταραξία, και τη θεραπευτική λειτουργία της φιλοσοφίας.
- Να εντοπίζεις τα ζεύγη αντιθέτων του κειμένου και να βρίσκεις ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής.

## Το πλαίσιο

Αν η φιλοσοφία είναι χρήσιμη για τη ζωή (Α.2), και αν είναι η ίδια επιλογή
ενός τρόπου ζωής που οδηγεί στην ευδαιμονία, τότε ποια εφόδια χρειάζεται κανείς
γι' αυτήν, και **από πότε** μπορεί να φιλοσοφεί;

Ο **Επίκουρος** (342/1–271/0 π.Χ.) ίδρυσε στην Αθήνα τη σχολή του, τον
**Κήπο**, όπου φιλοσοφούσε μαζί με μια κοινότητα φίλων. Η *Επιστολή στον
Μενοικέα* είναι ο δικός του **προτρεπτικός** λόγος: παρακινεί έναν μαθητή του,
και κάθε άνθρωπο, να σκεφτεί τον μεγαλύτερο καρπό της φιλοσοφίας και να αρχίσει
να φιλοσοφεί **αμέσως**, χωρίς δισταγμούς για την ηλικία ή τη μόρφωσή του. Η
επιστολή σώζεται ολόκληρη στο δέκατο βιβλίο των *Βίων* του **Διογένη
Λαέρτιου**. Το απόσπασμα είναι η αρχή της.

Η θέση του έρχεται σε αντίθεση με τον **Πλάτωνα**, για τον οποίο η φιλοσοφία
ήταν το επιστέγασμα μιας μακριάς παιδείας και δεν απευθυνόταν σε όλους:
θυμήσου ότι οι φύλακες της *Πολιτείας* σπουδάζουν διαλεκτική μόνο από τα 30 ως
τα 35.

## Το κείμενο

> Μήτε νέος τις ὢν μελλέτω φιλοσοφεῖν, μήτε γέρων ὑπάρχων κοπιάτω φιλοσοφῶν·
> οὔτε γὰρ ἄωρος οὐδείς ἐστιν οὔτε πάρωρος πρὸς τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον. Ὁ δὲ
> λέγων ἢ μήπω τοῦ φιλοσοφεῖν ὑπάρχειν ὥραν ἢ παρεληλυθέναι τὴν ὥραν, ὅμοιός
> ἐστιν τῷ λέγοντι πρὸς εὐδαιμονίαν ἢ μήπω παρεῖναι τὴν ὥραν ἢ μηκέτι εἶναι.
> Ὥστε φιλοσοφητέον καὶ νέῳ καὶ γέροντι, τῷ μὲν ὅπως γηράσκων νεάζῃ τοῖς ἀγαθοῖς
> διὰ τὴν χάριν τῶν γεγονότων, τῷ δὲ ὅπως νέος ἅμα καὶ παλαιὸς ᾖ διὰ τὴν ἀφοβίαν
> τῶν μελλόντων. Μελετᾶν οὖν χρὴ τὰ ποιοῦντα τὴν εὐδαιμονίαν, εἴπερ παρούσης μὲν
> αὐτῆς πάντα ἔχομεν, ἀπούσης δὲ πάντα πράττομεν εἰς τὸ ταύτην ἔχειν.
>
> Επίκουρος, *Επιστολή στον Μενοικέα* 122

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση
πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.

| Αρχαίο κείμενο                                                                    | Μετάφραση                                                                                                                       |
| --------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Μήτε νέος τις ὢν μελλέτω φιλοσοφεῖν,                                              | Ούτε όποιος είναι νέος ας αναβάλλει να φιλοσοφεί,                                                                               |
| μήτε γέρων ὑπάρχων κοπιάτω φιλοσοφῶν·                                             | ούτε όποιος είναι γέρος ας κουράζεται να φιλοσοφεί·                                                                             |
| οὔτε γὰρ ἄωρος οὐδείς ἐστιν οὔτε πάρωρος πρὸς τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον.             | γιατί κανείς δεν είναι ούτε πολύ νωρίς ούτε πολύ αργά (για την ηλικία του) για την υγεία της ψυχής.                             |
| Ὁ δὲ λέγων ἢ μήπω τοῦ φιλοσοφεῖν ὑπάρχειν ὥραν ἢ παρεληλυθέναι τὴν ὥραν,          | Και όποιος λέει ότι ή δεν έχει έρθει ακόμη η ώρα για να φιλοσοφεί ή ότι έχει περάσει η ώρα,                                     |
| ὅμοιός ἐστιν τῷ λέγοντι πρὸς εὐδαιμονίαν ἢ μήπω παρεῖναι τὴν ὥραν ἢ μηκέτι εἶναι. | μοιάζει με αυτόν που λέει ότι για την ευδαιμονία ή δεν έχει έρθει ακόμη η ώρα ή δεν υπάρχει πια.                                |
| Ὥστε φιλοσοφητέον καὶ νέῳ καὶ γέροντι,                                            | Ώστε πρέπει να φιλοσοφεί και ο νέος και ο γέρος,                                                                                |
| τῷ μὲν ὅπως γηράσκων νεάζῃ τοῖς ἀγαθοῖς διὰ τὴν χάριν τῶν γεγονότων,              | ο ένας (ο γέρος), για να μένει νέος στα αγαθά, ενώ γερνά, χάρη στην ευχάριστη ανάμνηση όσων έχουν γίνει,                        |
| τῷ δὲ ὅπως νέος ἅμα καὶ παλαιὸς ᾖ διὰ τὴν ἀφοβίαν τῶν μελλόντων.                  | και ο άλλος (ο νέος), για να είναι νέος και συγχρόνως ώριμος σαν ηλικιωμένος, χάρη στην αφοβία του για όσα πρόκειται να έρθουν. |
| Μελετᾶν οὖν χρὴ τὰ ποιοῦντα τὴν εὐδαιμονίαν,                                      | Πρέπει λοιπόν να φροντίζουμε για όσα δημιουργούν την ευδαιμονία,                                                                |
| εἴπερ παρούσης μὲν αὐτῆς πάντα ἔχομεν,                                            | αφού, όταν αυτή είναι παρούσα, τα έχουμε όλα,                                                                                   |
| ἀπούσης δὲ πάντα πράττομεν εἰς τὸ ταύτην ἔχειν.                                   | ενώ, όταν λείπει, κάνουμε τα πάντα για να την αποκτήσουμε.                                                                      |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                  | Σημασία                                                |
| ------------------------------------- | ------------------------------------------------------ |
| μέλλω (+ απαρ.)                       | (εδώ) αναβάλλω, χρονοτριβώ                             |
| ὑπάρχω                                | είμαι, υπάρχω                                          |
| κοπιάω, -ῶ (+ μτχ.)                   | κουράζομαι, βαριέμαι να κάνω κάτι                      |
| ἄωρος, -ος, -ον                       | αυτός που δεν έφτασε η ώρα του, πολύ νωρίς             |
| πάρωρος, -ος, -ον                     | αυτός που πέρασε η ώρα του, πολύ αργά                  |
| ὑγιαίνω                               | είμαι υγιής· τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον: η υγεία της ψυχής |
| μήπω                                  | όχι ακόμη                                              |
| ἡ ὥρα                                 | ο κατάλληλος χρόνος, η ώρα για κάτι                    |
| παρέρχομαι (απαρ. πρκ. παρεληλυθέναι) | περνώ, παρέρχομαι                                      |
| πάρειμι                               | είμαι παρών, έχω έρθει                                 |
| μηκέτι                                | όχι πια                                                |
| γηράσκω                               | γερνώ                                                  |
| νεάζω                                 | είμαι νέος, μένω νέος                                  |
| ἡ χάρις                               | η ευγνωμοσύνη, η ευχάριστη ανάμνηση                    |
| παλαιός, -ά, -όν                      | παλιός, ηλικιωμένος                                    |
| ἡ ἀφοβία                              | η έλλειψη φόβου                                        |
| μελετάω, -ῶ                           | φροντίζω, ασκούμαι σε κάτι· βλ. **Ερμηνεία**           |
| χρή (απρόσ.)                          | πρέπει                                                 |
| εἴπερ                                 | αν πράγματι, αφού                                      |

### Τα λεξιλογικά

| Λέξη του κειμένου     | Ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής   |
| --------------------- | ------------------------------------------------- |
| ὥραν (ἄωρος, πάρωρος) | ώρα, ώριμος, ωριμότητα, ωρολόγιο, άωρος           |
| ὑγιαῖνον              | υγεία, υγιής, υγιεινός, υγειονομικός              |
| εὐδαιμονίαν           | ευδαιμονία, ευδαιμονισμός, δαίμονας, κακοδαιμονία |
| γηράσκων              | γήρας, γηριατρικός, γηροκομείο, υπέργηρος         |
| ἀφοβίαν               | φόβος, φοβία, άφοβος, φοβερός                     |
| μελετᾶν               | μελέτη, μελετητής, επιμέλεια, αμέλεια             |

## Ερμηνεία

### Δύο προστακτικές και μια αιτιολόγηση

Το κείμενο αρχίζει με δύο **αρνητικές προστακτικές** (μελλέτω, κοπιάτω): ούτε
ο νέος να αναβάλλει, ούτε ο γέρος να κουράζεται. Αμέσως ακολουθεί η αιτιολογία
(γάρ): κανείς δεν είναι **ἄωρος** ή **πάρωρος** «πρὸς τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον».

Η λέξη-κλειδί είναι **ὥρα**, ο κατάλληλος χρόνος για κάτι. Ο ἄωρος είναι αυτός
που δεν έφτασε ακόμη η ώρα του, ο πάρωρος αυτός που την ξεπέρασε. Και η
φιλοσοφία ταυτίζεται με την **υγεία της ψυχής**: όπως για την υγεία του σώματος
δεν υπάρχει ηλικία που είναι νωρίς ή αργά, έτσι και για την υγεία της ψυχής.
Πίσω από τη φράση βρίσκεται μια **ιατρική εικόνα**: η φιλοσοφία είναι θεραπεία.

### Η αναλογία με την ευδαιμονία

Η δεύτερη περίοδος κάνει τη θέση πιο αιχμηρή με μια σύγκριση: όποιος λέει ότι
δεν ήρθε ακόμη ή πέρασε η ώρα για να φιλοσοφήσει **μοιάζει** με όποιον λέει
ότι δεν ήρθε ακόμη ή πέρασε η ώρα για να είναι ευτυχισμένος. Κανείς δεν θα το
έλεγε αυτό για την ευδαιμονία· άρα δεν πρέπει να το λέει ούτε για τη φιλοσοφία.
Η σύγκριση στηρίζεται στην προϋπόθεση ότι **φιλοσοφία και ευδαιμονία είναι
δεμένες**: η πρώτη είναι ο δρόμος για τη δεύτερη.

### Τι κερδίζει ο γέρος, τι ο νέος

|        | Ο γέρος (τῷ μέν)                                                                          | Ο νέος (τῷ δέ)                                                     |
| ------ | ----------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------ |
| Σκοπός | **γηράσκων νεάζῃ τοῖς ἀγαθοῖς**: να μένει νέος στα αγαθά, ενώ γερνά                       | **νέος ἅμα καὶ παλαιὸς ᾖ**: να είναι νέος και συγχρόνως ώριμος     |
| Πώς    | **διὰ τὴν χάριν τῶν γεγονότων**: με την ευγνωμοσύνη, την ευχάριστη ανάμνηση για όσα έζησε | **διὰ τὴν ἀφοβίαν τῶν μελλόντων**: γιατί δεν φοβάται όσα θα έρθουν |
| Χρόνος | στρέφεται στο **παρελθόν**                                                                | στρέφεται στο **μέλλον**                                           |

Οι δύο ηλικίες **ανταλλάσσουν** κατά κάποιον τρόπο τις ιδιότητές τους: ο
γέρος γίνεται νέος, ο νέος γέρος. Η φιλοσοφία ξεπερνά τα όρια της ηλικίας, γιατί δίνει
στον καθένα αυτό που του λείπει: στον γέρο τη χαρά, στον νέο την ωριμότητα και
την ηρεμία μπροστά στο άγνωστο.

### Η ευδαιμονία ως τέλος

Το συμπέρασμα (οὖν): πρέπει να «μελετᾶμε», να φροντίζουμε και να ασκούμαστε σε
όσα κάνουν την ευδαιμονία. Η αιτιολόγηση δείχνει ότι η ευδαιμονία είναι ο
**τελικός σκοπός** της ζωής: όταν είναι παρούσα, **τα έχουμε όλα**· όταν
λείπει, **κάνουμε τα πάντα** για να την αποκτήσουμε. Το **πάντα** δηλώνει κάθε
ανθρώπινη πράξη: όλα όσα κάνουμε έχουν, τελικά, αυτόν τον σκοπό.

> **Κλειδί**
>
> - **φιλοσοφεῖν** στον Επίκουρο: δεμένο με τη μελέτη της φύσης και με το
>   **συμφιλοσοφεῖν**, τη φιλοσοφία μέσα σε μια κοινότητα φίλων. Έχει διπλό
>   σκοπό: **θεραπευτικό** (απαλλάσσει από τον φόβο για τη φύση, τους θεούς, τον
>   θάνατο, τον πόνο) και **διδακτικό** (μαθαίνει τα όρια του πόνου και της
>   ηδονής).
> - **εὐδαιμονία**: ο τελικός σκοπός, εφικτός για **όλους**, χωρίς διάκριση
>   καταγωγής, φύλου, ηλικίας ή περιουσίας. Περιεχόμενό της είναι η **ἡδονή**,
>   «ἀρχὴ καὶ τέλος τοῦ μακαρίως ζῆν» (Επιστολή 129): η μετρημένη, με νηφάλιο
>   στοχασμό, απόλαυση των φυσικών και πνευματικών αγαθών, που οδηγεί στην
>   **ἀπονία** (απουσία πόνου) και στην **ἀταραξία** (ψυχική γαλήνη).
> - **μελετῶ**: φροντίζω, ασκούμαι σε κάτι. Ο Επίκουρος ζητά να θυμάσαι και να
>   μελετάς διαρκώς τις βασικές αρχές και να ρυθμίζεις τη ζωή σου με αυτές.

### Το ύφος

Ο Επίκουρος **αποφεύγει τους τεχνικούς όρους**. Γράφει με λέξεις της
καθημερινής γλώσσας: νέος, γέρων, ὥρα, ὑγιαίνω, χάρις, φόβος. Η επιλογή ταιριάζει
στον **πρακτικό** χαρακτήρα της διδασκαλίας του: η φιλοσοφία του δεν είναι για
λίγους ειδικούς, αλλά για όποιον θέλει να ζήσει καλά. Και το κείμενο είναι
χτισμένο σε **ζεύγη αντιθέτων**:

| Λέξη                  | Το αντίθετό της         |
| --------------------- | ----------------------- |
| νέος                  | γέρων                   |
| ἄωρος                 | πάρωρος                 |
| μήπω ὑπάρχειν         | παρεληλυθέναι           |
| μήπω παρεῖναι         | μηκέτι εἶναι            |
| γηράσκων              | νεάζῃ                   |
| (χάριν τῶν) γεγονότων | (ἀφοβίαν τῶν) μελλόντων |
| παρούσης              | ἀπούσης                 |

## Η γλώσσα του κειμένου

| Φράση                        | Σύνταξη                                                     |
| ---------------------------- | ----------------------------------------------------------- |
| μελλέτω, κοπιάτω             | προστακτική ενεστώτα, γ΄ ενικό (απαγόρευση με το μήτε)      |
| φιλοσοφῶν                    | κατηγορηματική μετοχή, από το κοπιάτω                       |
| νέος τις ὤν, γέρων ὑπάρχων   | επιρρηματικές μετοχές, συνημμένες στο τις                   |
| τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον       | έναρθρη μετοχή με θέση ουσιαστικού                          |
| φιλοσοφητέον νέῳ καὶ γέροντι | ρηματικό επίθετο· νέῳ, γέροντι: δοτική του ποιητικού αιτίου |
| ὅπως … νεάζῃ, ὅπως … ᾖ       | **τελικές** προτάσεις, με υποτακτική                        |
| παρούσης αὐτῆς, ἀπούσης      | **γενικές απόλυτες**, χρονικές (ή υποθετικές)               |
| εἰς τὸ ταύτην ἔχειν          | έναρθρο απαρέμφατο, εμπρόθετος του σκοπού                   |

Η ίδια σύνταξη με το Α.2 (φιλοσοφητέον ἡμῖν) ξαναβγαίνει εδώ: ο Επίκουρος,
όπως ο Αριστοτέλης, μιλά με τη γλώσσα της **υποχρέωσης**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. «οὔτε γὰρ ἄωρος οὐδείς ἐστιν οὔτε πάρωρος πρὸς τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον»: Να σχολιάσεις τη φράση του Επίκουρου σε μια παράγραφο περίπου 100 λέξεων.

1. **Τι λέει η φράση.** Αιτιολογεί (γάρ) τις δύο προτροπές της αρχής: ο νέος να
   μην αναβάλλει και ο γέρος να μην κουράζεται να φιλοσοφεί. Κανείς δεν είναι
   «ἄωρος», πολύ νωρίς, ή «πάρωρος», πολύ αργά, για να φροντίσει την ψυχή του.
2. **Η ιατρική εικόνα.** Η φιλοσοφία ταυτίζεται με την υγεία της ψυχής. Όπως για
   την υγεία του σώματος δεν υπάρχει ηλικία που να είναι νωρίς ή αργά, έτσι και
   για την ψυχή. Η φιλοσοφία είναι θεραπεία: απαλλάσσει από τον φόβο του θανάτου,
   των θεών, του πόνου.
3. **Η σημασία.** Η θέση κάνει τη φιλοσοφία υπόθεση όλων, σε κάθε ηλικία, όπως
   και η επικούρεια ευδαιμονία είναι εφικτή για όλους. Είναι αντίθετη με τον
   Πλάτωνα, για τον οποίο η φιλοσοφία ερχόταν στο τέλος μιας μακριάς παιδείας και
   μόνο για λίγους.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Β. Σε ένα απόσπασμα που σώζει ο Πορφύριος ο Επίκουρος γράφει: «Κενὸς ἐκείνου φιλοσόφου λόγος, ὑφ’ οὗ μηδὲν πάθος ἀνθρώπου θεραπεύεται· ὥσπερ γὰρ ἰατρικῆς οὐδὲν ὄφελος μὴ τὰς νόσους τῶν σωμάτων ἐκβαλλούσης, οὕτως οὐδὲ φιλοσοφίας, εἰ μὴ τὸ τῆς ψυχῆς ἐκβάλλει πάθος» (απ. 221 Usener). Να εξηγήσεις πώς φωτίζει το απόσπασμα τη φράση «πρὸς τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον» του κειμένου.

1. **Η μετάφραση του παράλληλου.** «Κούφιος είναι ο λόγος εκείνου του φιλοσόφου
   που δεν θεραπεύει κανένα πάθος του ανθρώπου· γιατί, όπως η ιατρική δεν έχει
   κανένα όφελος αν δεν διώχνει τις αρρώστιες των σωμάτων, έτσι ούτε η
   φιλοσοφία, αν δεν διώχνει το πάθος της ψυχής.» (δική μας μετάφραση)
2. **Η κοινή εικόνα.** Και στα δύο κείμενα η φιλοσοφία είναι **ιατρική της
   ψυχής**. Στο κείμενο ο σκοπός της είναι «τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον»· στο
   απόσπασμα, να «ἐκβάλλει τὸ τῆς ψυχῆς πάθος». Η υγεία της ψυχής είναι η
   απαλλαγή από τα πάθη, κυρίως τον φόβο.
3. **Τι προσθέτει το απόσπασμα.** Βάζει ένα **κριτήριο**: φιλοσοφία που δεν
   θεραπεύει είναι «κενός λόγος». Έτσι εξηγεί γιατί η ηλικία δεν μετράει: κανείς
   δεν είναι πολύ νέος ή πολύ γέρος για να γιατρευτεί, και στο κείμενο η
   φιλοσοφία δίνει ακριβώς τέτοια θεραπεία, «ἀφοβίαν τῶν μελλόντων» στον νέο,
   «χάριν τῶν γεγονότων» στον γέρο.

> **Πρόσεχε**
>
> - **«μελλέτω» δεν είναι μέλλοντας.** Είναι προστακτική ενεστώτα του μέλλω, εδώ
>   με τη σημασία «αναβάλλω».
> - **τῷ μέν = ο γέρος, τῷ δέ = ο νέος.** Το περιεχόμενο το δείχνει: «γηράσκων
>   νεάζῃ» ταιριάζει στον γέρο, «νέος ἅμα καὶ παλαιὸς» στον νέο.
> - **Η επικούρεια ηδονή δεν είναι ακολασία.** Είναι μετρημένη απόλαυση, με
>   νηφάλιο στοχασμό, που οδηγεί στην ἀπονία και στην ἀταραξία.
> - **«χάρις» εδώ δεν είναι «χάρη» με τη σημερινή σημασία.** Είναι η
>   ευγνωμοσύνη, η ευχάριστη ανάμνηση για όσα έγιναν.

> **Θυμήσου**
>
> - Κανείς δεν είναι ἄωρος ή πάρωρος για την υγεία της ψυχής.
> - Ο γέρος μένει νέος με τη χάρη των γεγονότων· ο νέος γίνεται ώριμος με την
>   αφοβία για τα μέλλοντα.
> - Η ευδαιμονία είναι το τέλος: παρούσα, τα έχουμε όλα· απούσα, κάνουμε τα
>   πάντα για αυτήν.
> - Φιλοσοφία = θεραπεία της ψυχής, για όλους, σε κάθε ηλικία.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια ηλικία, κατά τον Επίκουρο, πρέπει να αρχίσει κανείς να φιλοσοφεί;
   - Μετά τα τριάντα, όταν τελειώσει η παιδεία του
   - Στα γηρατειά, όταν έχει ελεύθερο χρόνο
   - Σε οποιαδήποτε, αμέσως
   - Στη νεότητα, πριν περάσει η ώρα
2. Τι σημαίνει το «μελλέτω» στη φράση «Μήτε νέος τις ὢν μελλέτω φιλοσοφεῖν»;
   - Θα φιλοσοφήσει
   - Ας αναβάλλει
   - Ας μελετά
   - Πρόκειται να
3. Με τι ταυτίζει ο Επίκουρος τη φιλοσοφία στη φράση «πρὸς τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον»;
   - Με την υγεία της ψυχής
   - Με τη μελέτη της ιατρικής
   - Με την ηδονή του σώματος
   - Με τη γνώση της φύσης
4. Τι κερδίζει ο γέρος από τη φιλοσοφία, κατά το κείμενο;
   - Την αφοβία για όσα πρόκειται να έρθουν στο υπόλοιπο της ζωής του
   - Μια ζωή μεγαλύτερη σε διάρκεια
   - Να μένει νέος στα αγαθά, με τη χάρη όσων έγιναν
   - Τη σοφία που δεν είχε ο νέος
5. Ποια φράση του κειμένου δείχνει ότι η ευδαιμονία είναι ο τελικός σκοπός της ζωής;
   - Ὥστε φιλοσοφητέον καὶ νέῳ καὶ γέροντι
   - παρούσης μὲν αὐτῆς πάντα ἔχομεν, ἀπούσης δὲ πάντα πράττομεν
   - πρὸς τὸ κατὰ ψυχὴν ὑγιαῖνον
   - ὅμοιός ἐστιν τῷ λέγοντι πρὸς εὐδαιμονίαν ἢ μήπω παρεῖναι τὴν ὥραν
6. Ποια λέξη του κειμένου είναι αντίθετη του «ἄωρος»;
   - γέρων
   - παλαιός
   - μηκέτι
   - πάρωρος
7. Τι είδους προτάσεις είναι οι «ὅπως γηράσκων νεάζῃ» και «ὅπως νέος ἅμα καὶ παλαιὸς ᾖ»;
   - Τελικές
   - Πλάγιες ερωτηματικές
   - Ενδοιαστικές
   - Αναφορικές
8. Τι είναι, κατά τον Φάκελο, το περιεχόμενο της επικούρειας ευδαιμονίας;
   - Η αρετή, ως ενέργεια της ψυχής
   - Η ηδονή, ως μετρημένη απόλαυση που φέρνει γαλήνη
   - Η εύνοια των θεών
   - Η απόλαυση κάθε επιθυμίας, χωρίς κανένα όριο και μέτρο

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις μία ετυμολογικά συγγενή λέξη της νέας ελληνικής για καθεμιά από τις λέξεις του κειμένου: κοπιάτω, παλαιός, χάριν, πράττομεν.
2. Εξήγησε τη σύγκριση της δεύτερης περιόδου: γιατί όποιος λέει ότι δεν ήρθε ή πέρασε η ώρα της φιλοσοφίας μοιάζει με όποιον λέει το ίδιο για την ευδαιμονία;
3. Να γράψεις τη συντακτική θέση των λέξεων: «ὥραν» (μήπω τοῦ φιλοσοφεῖν ὑπάρχειν ὥραν), «τοῖς ἀγαθοῖς» (νεάζῃ τοῖς ἀγαθοῖς), «τῶν μελλόντων» (τὴν ἀφοβίαν τῶν μελλόντων).
4. «Ὥστε φιλοσοφητέον καὶ νέῳ καὶ γέροντι, τῷ μὲν ὅπως γηράσκων νεάζῃ τοῖς ἀγαθοῖς διὰ τὴν χάριν τῶν γεγονότων, τῷ δὲ ὅπως νέος ἅμα καὶ παλαιὸς ᾖ διὰ τὴν ἀφοβίαν τῶν μελλόντων.» Τι προσφέρει η φιλοσοφία στον γέρο και τι στον νέο;
5. «Μελετᾶν οὖν χρὴ τὰ ποιοῦντα τὴν εὐδαιμονίαν, εἴπερ παρούσης μὲν αὐτῆς πάντα ἔχομεν, ἀπούσης δὲ πάντα πράττομεν εἰς τὸ ταύτην ἔχειν.»
   α) Ποια είναι η συντακτική θέση του «Μελετᾶν»;
   β) Ποια είναι η συντακτική θέση του «τὰ ποιοῦντα»;
   γ) Τι είδους πρόταση εισάγει το «εἴπερ»;
   δ) Να γράψεις το γ΄ ενικό της ευκτικής ενεστώτα του «πράττομεν» και του «ἔχομεν».
6. Ο Επίκουρος θέλει τη φιλοσοφία για όλους και σε κάθε ηλικία· ο Πλάτων την κρατούσε για λίγους, στο τέλος μιας μακριάς παιδείας. Ποια από τις δύο απόψεις βρίσκεις πιο πειστική; Να τεκμηριώσεις την απάντησή σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/philosophy-and-happiness
