# Δ.12 Η ηθική αρετή

> Ηθικά Νικομάχεια Β 1: η ηθική αρετή γεννιέται από τον εθισμό, όχι από τη φύση.

Αρχαία Ελληνικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/moral-virtue

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα των Ηθικών Νικομαχείων Β 1.1–4, 1103a14–b2.
- Να διακρίνεις τη διανοητική από την ηθική αρετή ως προς την προέλευση και την ανάπτυξή τους.
- Να εξηγείς γιατί οι ηθικές αρετές δεν είναι ούτε φύσει ούτε παρὰ φύσιν, με το παράδειγμα της πέτρας.
- Να χρησιμοποιείς το ζεύγος δύναμις–ἐνέργεια για να δείξεις ότι τις αρετές τις αποκτούμε κάνοντάς τες.

## Το πλαίσιο

Τα *Ἠθικὰ Νικομάχεια* είναι το σημαντικότερο ηθικό έργο του Αριστοτέλη, σε δέκα
βιβλία. Στο πρώτο βιβλίο ο φιλόσοφος δείχνει ότι ο ανώτερος σκοπός της ζωής
είναι η **ευδαιμονία**, και ότι αυτή είναι μια ενέργεια της ψυχής σύμφωνη με την
αρετή. Για να εξετάσει την αρετή, χωρίζει πρώτα την ανθρώπινη ψυχή:

- το **λογικό** μέρος, με τις νοητικές λειτουργίες (γνώση, κρίση, σκέψη)·
- το **άλογο** μέρος, με τις βιολογικές λειτουργίες και τις επιθυμίες·
- και ανάμεσά τους ένα μέρος που είναι άλογο αλλά **μετέχει του λόγου**, γιατί
  μπορεί να ακούει τη λογική: οι επιθυμίες, οι ορμές, τα συναισθήματα.

Στο λογικό μέρος αντιστοιχούν οι **διανοητικές** αρετές (σοφία, σύνεση,
φρόνηση), στο μέρος που μετέχει του λόγου οι **ηθικές** (ανδρεία, σωφροσύνη,
πραότητα, ελευθεριότητα κ.ά.). Το απόσπασμα είναι η αρχή του δεύτερου βιβλίου.

## Το κείμενο

> Διττῆς δὴ τῆς ἀρετῆς οὔσης, τῆς μὲν διανοητικῆς τῆς δὲ ἠθικῆς, ἡ μὲν διανοητικὴ
> τὸ πλεῖον ἐκ διδασκαλίας ἔχει καὶ τὴν γένεσιν καὶ τὴν αὔξησιν, διόπερ ἐμπειρίας
> δεῖται καὶ χρόνου, ἡ δ’ ἠθικὴ ἐξ ἔθους περιγίνεται, ὅθεν καὶ τοὔνομα ἔσχηκε
> μικρὸν παρεκκλῖνον ἀπὸ τοῦ ἔθους. Ἐξ οὗ καὶ δῆλον ὅτι οὐδεμία τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν
> φύσει ἡμῖν ἐγγίνεται· οὐθὲν γὰρ τῶν φύσει ὄντων ἄλλως ἐθίζεται, οἷον ὁ λίθος
> φύσει κάτω φερόμενος οὐκ ἂν ἐθισθείη ἄνω φέρεσθαι, οὐδ’ ἂν μυριάκις αὐτὸν ἐθίζῃ
> τις ἄνω ῥιπτῶν, οὐδὲ τὸ πῦρ κάτω, οὐδ’ ἄλλο οὐδὲν τῶν ἄλλως πεφυκότων ἄλλως ἂν
> ἐθισθείη. Οὔτ’ ἄρα φύσει οὔτε παρὰ φύσιν ἐγγίνονται αἱ ἀρεταί, ἀλλὰ πεφυκόσι μὲν
> ἡμῖν δέξασθαι αὐτάς, τελειουμένοις δὲ διὰ τοῦ ἔθους.
>
> Ἔτι ὅσα μὲν φύσει ἡμῖν παραγίνεται, τὰς δυνάμεις τούτων πρότερον κομιζόμεθα,
> ὕστερον δὲ τὰς ἐνεργείας ἀποδίδομεν (ὅπερ ἐπὶ τῶν αἰσθήσεων δῆλον· οὐ γὰρ ἐκ τοῦ
> πολλάκις ἰδεῖν ἢ πολλάκις ἀκοῦσαι τὰς αἰσθήσεις ἐλάβομεν, ἀλλ’ ἀνάπαλιν ἔχοντες
> ἐχρησάμεθα, οὐ χρησάμενοι ἔσχομεν)· τὰς δ’ ἀρετὰς λαμβάνομεν ἐνεργήσαντες
> πρότερον, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τεχνῶν· ἃ γὰρ δεῖ μαθόντας ποιεῖν, ταῦτα
> ποιοῦντες μανθάνομεν, οἷον οἰκοδομοῦντες οἰκοδόμοι γίνονται καὶ κιθαρίζοντες
> κιθαρισταί· οὕτω δὴ καὶ τὰ μὲν δίκαια πράττοντες δίκαιοι γινόμεθα, τὰ δὲ σώφρονα
> σώφρονες, τὰ δ’ ἀνδρεῖα ἀνδρεῖοι.
>
> Αριστοτέλης, *Ἠθικὰ Νικομάχεια* Β 1.1–4, 1103a14–b2

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι χρειάζεται για να
φανεί η σύνταξη.

| Αρχαίο κείμενο                                                                                                      | Μετάφραση                                                                                                                                                                                                         |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Διττῆς δὴ τῆς ἀρετῆς οὔσης, τῆς μὲν διανοητικῆς τῆς δὲ ἠθικῆς,                                                      | Επειδή λοιπόν η αρετή είναι διπλή, η μία διανοητική και η άλλη ηθική,                                                                                                                                             |
| ἡ μὲν διανοητικὴ τὸ πλεῖον ἐκ διδασκαλίας ἔχει καὶ τὴν γένεσιν καὶ τὴν αὔξησιν, διόπερ ἐμπειρίας δεῖται καὶ χρόνου, | η διανοητική κατά το μεγαλύτερο μέρος οφείλει στη διδασκαλία και τη γένεση και την ανάπτυξή της, και γι' αυτό ακριβώς χρειάζεται εμπειρία και χρόνο,                                                              |
| ἡ δ’ ἠθικὴ ἐξ ἔθους περιγίνεται, ὅθεν καὶ τοὔνομα ἔσχηκε μικρὸν παρεκκλῖνον ἀπὸ τοῦ ἔθους.                          | ενώ η ηθική προέρχεται από τον εθισμό, και από αυτό πήρε και το όνομά της, με μια μικρή απόκλιση από τη λέξη ἔθος.                                                                                                |
| Ἐξ οὗ καὶ δῆλον ὅτι οὐδεμία τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν φύσει ἡμῖν ἐγγίνεται·                                                 | Από αυτό είναι επίσης φανερό ότι καμία από τις ηθικές αρετές δεν γεννιέται μέσα μας εκ φύσεως·                                                                                                                    |
| οὐθὲν γὰρ τῶν φύσει ὄντων ἄλλως ἐθίζεται,                                                                           | γιατί τίποτα από όσα υπάρχουν εκ φύσεως δεν μπορεί να συνηθίσει να συμπεριφέρεται αλλιώς (από ό,τι ορίζει η φύση του),                                                                                            |
| οἷον ὁ λίθος φύσει κάτω φερόμενος οὐκ ἂν ἐθισθείη ἄνω φέρεσθαι, οὐδ’ ἂν μυριάκις αὐτὸν ἐθίζῃ τις ἄνω ῥιπτῶν,        | για παράδειγμα, η πέτρα, που από τη φύση της κινείται προς τα κάτω, δεν θα μπορούσε να συνηθίσει να κινείται προς τα πάνω, ούτε κι αν κάποιος προσπαθεί να τη συνηθίσει ρίχνοντάς τη προς τα πάνω χιλιάδες φορές, |
| οὐδὲ τὸ πῦρ κάτω, οὐδ’ ἄλλο οὐδὲν τῶν ἄλλως πεφυκότων ἄλλως ἂν ἐθισθείη.                                            | ούτε η φωτιά (να κινείται) προς τα κάτω, ούτε τίποτε άλλο από όσα έχουν από τη φύση τους έναν τρόπο συμπεριφοράς θα μπορούσε να συνηθίσει σε άλλον.                                                               |
| Οὔτ’ ἄρα φύσει οὔτε παρὰ φύσιν ἐγγίνονται αἱ ἀρεταί,                                                                | Επομένως οι αρετές δεν γεννιούνται μέσα μας ούτε εκ φύσεως ούτε αντίθετα προς τη φύση,                                                                                                                            |
| ἀλλὰ πεφυκόσι μὲν ἡμῖν δέξασθαι αὐτάς, τελειουμένοις δὲ διὰ τοῦ ἔθους.                                              | αλλά (γεννιούνται) μέσα μας, που έχουμε από τη φύση την ικανότητα να τις δεχτούμε, και που τελειοποιούμαστε σε αυτές με τον εθισμό.                                                                               |
| Ἔτι ὅσα μὲν φύσει ἡμῖν παραγίνεται, τὰς δυνάμεις τούτων πρότερον κομιζόμεθα, ὕστερον δὲ τὰς ἐνεργείας ἀποδίδομεν    | Επιπλέον, όσα μας δίνονται από τη φύση, αυτών αποκτούμε πρώτα τις δυνατότητες και ύστερα τις κάνουμε πράξη                                                                                                        |
| (ὅπερ ἐπὶ τῶν αἰσθήσεων δῆλον·                                                                                      | (αυτό είναι φανερό στην περίπτωση των αισθήσεων·                                                                                                                                                                  |
| οὐ γὰρ ἐκ τοῦ πολλάκις ἰδεῖν ἢ πολλάκις ἀκοῦσαι τὰς αἰσθήσεις ἐλάβομεν,                                             | γιατί δεν αποκτήσαμε τις αισθήσεις επειδή είδαμε πολλές φορές ή ακούσαμε πολλές φορές,                                                                                                                            |
| ἀλλ’ ἀνάπαλιν ἔχοντες ἐχρησάμεθα, οὐ χρησάμενοι ἔσχομεν)·                                                           | αλλά αντίστροφα: αφού τις είχαμε, τις χρησιμοποιήσαμε, δεν τις αποκτήσαμε αφού τις χρησιμοποιήσαμε)·                                                                                                              |
| τὰς δ’ ἀρετὰς λαμβάνομεν ἐνεργήσαντες πρότερον, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τεχνῶν·                                     | τις αρετές όμως τις αποκτούμε αφού πρώτα τις ασκήσουμε στην πράξη, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τις άλλες τέχνες·                                                                                                |
| ἃ γὰρ δεῖ μαθόντας ποιεῖν, ταῦτα ποιοῦντες μανθάνομεν,                                                              | γιατί όσα πρέπει να κάνουμε αφού τα μάθουμε, αυτά τα μαθαίνουμε κάνοντάς τα,                                                                                                                                      |
| οἷον οἰκοδομοῦντες οἰκοδόμοι γίνονται καὶ κιθαρίζοντες κιθαρισταί·                                                  | για παράδειγμα, χτίζοντας γίνονται (οι άνθρωποι) οικοδόμοι, και παίζοντας κιθάρα κιθαριστές·                                                                                                                      |
| οὕτω δὴ καὶ τὰ μὲν δίκαια πράττοντες δίκαιοι γινόμεθα, τὰ δὲ σώφρονα σώφρονες, τὰ δ’ ἀνδρεῖα ἀνδρεῖοι.              | έτσι λοιπόν και κάνοντας δίκαιες πράξεις γινόμαστε δίκαιοι, κάνοντας σώφρονες πράξεις σώφρονες, και κάνοντας ανδρείες πράξεις ανδρείοι.                                                                           |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                          | Σημασία στο κείμενο                                  |
| ----------------------------- | ---------------------------------------------------- |
| διττός, -ή, -όν               | διπλός                                               |
| διανοητικός, -ή, -όν          | που ανήκει στη διάνοια, στο λογικό μέρος της ψυχής   |
| τὸ πλεῖον (επιρρ.)            | κατά το μεγαλύτερο μέρος                             |
| αὔξησις, -εως (ἡ)             | αύξηση, ανάπτυξη                                     |
| διόπερ                        | γι' αυτό ακριβώς                                     |
| δέομαι (+ γεν.)               | χρειάζομαι                                           |
| ἔθος, -ους (τό)               | συνήθεια· εθισμός, η επανάληψη που γίνεται συνήθεια  |
| περιγίγνομαι / περιγίνομαι    | προέρχομαι, προκύπτω                                 |
| ὅθεν                          | από όπου, γι' αυτό                                   |
| τοὔνομα (κράση: τὸ ὄνομα)     | το όνομα                                             |
| ἔσχηκα (πρκ. του *ἔχω*)       | έχω πάρει                                            |
| παρεκκλίνω                    | αποκλίνω, παρεκκλίνω                                 |
| ἐγγίγνομαι / ἐγγίνομαι        | γεννιέμαι μέσα σε, υπάρχω μέσα σε                    |
| ἐθίζω (παθ. ἐθίζομαι)         | συνηθίζω κάποιον σε κάτι· παθ. συνηθίζω              |
| φέρομαι                       | κινούμαι                                             |
| μυριάκις (επίρρ.)             | χιλιάδες φορές (κυριολ. δέκα χιλιάδες φορές)         |
| ῥίπτω / ῥιπτέω                | ρίχνω                                                |
| πέφυκα (πρκ. του *φύομαι*)    | είμαι από τη φύση μου, έχω από τη φύση την ικανότητα |
| τελειόω, -ῶ (παθ. τελειοῦμαι) | τελειοποιώ, ολοκληρώνω                               |
| παραγίγνομαι / παραγίνομαι    | έρχομαι, μου δίνεται                                 |
| κομίζομαι                     | αποκτώ, παίρνω                                       |
| δύναμις, -εως (ἡ)             | δυνατότητα, ικανότητα                                |
| ἐνέργεια, -ας (ἡ)             | πραγμάτωση, άσκηση στην πράξη                        |
| ἀποδίδωμι                     | αποδίδω, κάνω πράξη                                  |
| ἀνάπαλιν (επίρρ.)             | αντίστροφα                                           |
| ἐνεργέω, -ῶ                   | ενεργώ, ασκώ στην πράξη                              |
| οἰκοδομέω, -ῶ                 | χτίζω                                                |
| κιθαρίζω                      | παίζω κιθάρα                                         |
| σώφρων, -ον                   | συνετός, μετρημένος, που ελέγχει τις επιθυμίες του   |

### Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

| Λέξη του κειμένου      | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής         |
| ---------------------- | ------------------------------------------- |
| ἔθους (ἔθος)           | έθιμο, εθισμός, εθιστικός, συνήθεια         |
| ἠθικῆς (ἦθος)          | ηθική, ηθογραφία, ηθοποιός, κακοήθης        |
| φύσει (φύσις, φύω)     | φύση, φυτό, έμφυτος, φυσιολογία             |
| αἰσθήσεων (αἰσθάνομαι) | αίσθηση, αισθητήριο, αναισθησία, συναίσθημα |
| τελειουμένοις (τέλος)  | τέλειος, τελειοποίηση, τελικός, τελετή      |
| μανθάνομεν (θ. μαθ-)   | μάθημα, μαθητής, μαθηματικά, πολυμαθής      |

## Ερμηνεία

### Δύο είδη αρετής

Η πρώτη περίοδος ξεκινά από τη διαίρεση που έκλεισε το πρώτο βιβλίο και τη
συμπληρώνει με την **προέλευση** κάθε είδους αρετής:

|                    | Διανοητική αρετή                                          | Ηθική αρετή                     |
| ------------------ | --------------------------------------------------------- | ------------------------------- |
| μέρος της ψυχής    | το λογικό                                                 | το άλογο που μετέχει του λόγου  |
| από πού προέρχεται | κυρίως από τη **διδασκαλία** (*τὸ πλεῖον ἐκ διδασκαλίας*) | από τον **εθισμό** (*ἐξ ἔθους*) |
| τι χρειάζεται      | **εμπειρία** και **χρόνο**                                | επανάληψη όμοιων πράξεων        |
| παραδείγματα       | σοφία, σύνεση, φρόνηση                                    | ανδρεία, σωφροσύνη, δικαιοσύνη  |

Το *τὸ πλεῖον* έχει σημασία: η διανοητική αρετή δεν οφείλεται **μόνο** στη
διδασκαλία· χρειάζεται και τον χρόνο που δίνει την εμπειρία. Γι' αυτό, λέει
αλλού ο Αριστοτέλης, ένας νέος μπορεί να γίνει καλός μαθηματικός, αλλά δύσκολα
φρόνιμος.

Για την ηθική αρετή ο φιλόσοφος δίνει και ένα **γλωσσικό** τεκμήριο: η λέξη
**ἠθική** βγαίνει από το **ἔθος**, *μικρὸν παρεκκλῖνον*, με μια μικρή αλλαγή:
το *ε* έγινε *η*. Ο χαρακτήρας (*ἦθος*) είναι ό,τι έχει γίνει σε έναν άνθρωπο
**συνήθεια** (*ἔθος*).

### Το πρώτο επιχείρημα: η φύση δεν αλλάζει με εθισμό

Από την προέλευση της ηθικής αρετής βγαίνει μια αρνητική θέση: **καμία ηθική
αρετή δεν είναι έμφυτη**. Το επιχείρημα έχει τη μορφή συλλογισμού:

1. Ό,τι υπάρχει **φύσει** δεν μπορεί να συνηθίσει να συμπεριφέρεται αλλιώς.
2. Οι ηθικές αρετές αποκτώνται **με εθισμό**, δηλαδή με αλλαγή συμπεριφοράς.
3. Άρα οι ηθικές αρετές **δεν υπάρχουν φύσει** μέσα μας.

Το παράδειγμα είναι από τη φυσική του Αριστοτέλη. Κάθε σώμα έχει τη **φυσική του
κίνηση**: τα βαριά (όπου επικρατεί η γη ή το νερό) πέφτουν προς τα κάτω, τα
ελαφριά (όπου επικρατεί ο αέρας ή η φωτιά) ανεβαίνουν. Μια πέτρα δεν θα
«μάθαινε» να ανεβαίνει, ακόμα κι αν τη ρίχναμε **μυριάκις** προς τα πάνω· ούτε η
φωτιά να κατεβαίνει. Ό,τι ορίζεται από τη φύση είναι **σταθερό**, γίνεται πάντα με
τον ίδιο τρόπο. Οι άνθρωποι όμως **γίνονται** δίκαιοι ή άδικοι, γενναίοι ή δειλοί:
η συμπεριφορά τους αλλάζει, άρα δεν τους την επιβάλλει η φύση.

### Ούτε φύσει ούτε παρὰ φύσιν

Το συμπέρασμα (*Οὔτ’ ἄρα*) είναι πιο λεπτό από ένα απλό «όχι». Οι αρετές:

- **δεν είναι φύσει**: δεν γεννιόμαστε με αυτές·
- **δεν είναι παρὰ φύσιν**: δεν είναι κάτι ξένο προς τη φύση μας, που μας το
  επιβάλλουν με τη βία (όπως η πέτρα που την πετάμε ψηλά)·
- η φύση μάς δίνει την **ικανότητα να τις δεχτούμε** (*πεφυκόσι δέξασθαι*) και ο
  εθισμός τις **ολοκληρώνει** (*τελειουμένοις διὰ τοῦ ἔθους*).

Η φύση και ο εθισμός λοιπόν δεν συγκρούονται, συνεργάζονται: η φύση δίνει τη
δυνατότητα, ο εθισμός την κάνει πραγματικότητα.

### Το δεύτερο επιχείρημα: δύναμις και ἐνέργεια

Το *Ἔτι* εισάγει ένα δεύτερο επιχείρημα, με το ζεύγος **δύναμις–ἐνέργεια**, ένα
από τα βασικά της αριστοτελικής φιλοσοφίας. **Δύναμις** είναι η δυνατότητα ενός
πράγματος να γίνει ή να κάνει κάτι· **ἐνέργεια** η πραγμάτωσή της (ο χαλκός είναι
*δυνάμει* άγαλμα· το άγαλμα είναι ο χαλκός *ἐνεργείᾳ*).

|                               | Τι έρχεται πρώτα (*πρότερον*) | Τι έρχεται μετά (*ὕστερον*) | Παράδειγμα                                                |
| ----------------------------- | ----------------------------- | --------------------------- | --------------------------------------------------------- |
| όσα είναι **φύσει** (έμφυτα)  | η δύναμις                     | η ἐνέργεια                  | οι αισθήσεις: τις είχαμε και γι' αυτό είδαμε και ακούσαμε |
| όσα είναι **ἔθει** (επίκτητα) | η ἐνέργεια                    | η ικανότητα, η αρετή        | οι τέχνες και οι αρετές: χτίζοντας γίνεσαι οικοδόμος      |

Δεν αποκτήσαμε την όραση επειδή κοιτάξαμε πολλές φορές· την είχαμε, και γι' αυτό
κοιτάξαμε. Με τις αρετές συμβαίνει το **αντίστροφο** (*ἀνάπαλιν*): πρώτα κάνουμε
τις πράξεις και μετά αποκτούμε την αρετή. Η αρετή, άρα, δεν μπορεί να είναι
έμφυτη, γιατί τα έμφυτα πάνε με την αντίθετη σειρά.

> **Κλειδί**
>
> **ηθική αρετή**: η αρετή του μέρους της ψυχής που μετέχει του λόγου. Δεν είναι
> ούτε **φύσει** ούτε **παρὰ φύσιν**: η φύση δίνει τη δυνατότητα, και ο **εθισμός** (η
> επανάληψη όμοιων πράξεων) την τελειοποιεί.
>
> **δύναμις–ἐνέργεια**: στα έμφυτα προηγείται η δυνατότητα και ακολουθεί η
> πραγμάτωση· στις αρετές και στις τέχνες προηγείται η πράξη και ακολουθεί η
> ικανότητα.

### Μαθαίνουμε κάνοντας

«ἃ γὰρ δεῖ μαθόντας ποιεῖν, ταῦτα ποιοῦντες μανθάνομεν»: η φράση μοιάζει με
παράδοξο, αλλά λέει κάτι που ισχύει για κάθε δεξιότητα. Κανείς δεν γίνεται
οικοδόμος διαβάζοντας για τα σπίτια, ούτε κιθαριστής ακούγοντας μουσική. Η
αναλογία με τις **τέχνες** πηγαίνει ως την ηθική: γινόμαστε **δίκαιοι** κάνοντας
δίκαιες πράξεις, **σώφρονες** κάνοντας σώφρονες, **ανδρείοι** κάνοντας ανδρείες.

Η τελευταία περίοδος είναι χτισμένη με **παραλληλία** τριών μελών και με
**έλλειψη** (στο δεύτερο και στο τρίτο μέλος εννοούνται το *πράττοντες* και το
*γινόμεθα*). Κάθε μέλος βάζει την ίδια λέξη δύο φορές, ως αντικείμενο και ως
κατηγορούμενο (*δίκαια ... δίκαιοι*, σχήμα **πολυπτώτου**): η πράξη και η αρετή
που γεννά έχουν το ίδιο περιεχόμενο.

> **Μία δίκαιη πράξη δεν κάνει κάποιον δίκαιο**
>
> Λίγο πιο κάτω, στο ίδιο βιβλίο (Β 4), ο Αριστοτέλης διευκρινίζει ότι δεν αρκεί
> να κάνει κανείς δίκαιες πράξεις για να είναι δίκαιος. Πρέπει να τις κάνει με
> **γνώση**, να τις **επιλέγει** για χάρη τους, και να τις κάνει από **σταθερό**
> χαρακτήρα. Οι πρώτες δίκαιες πράξεις ενός παιδιού είναι το δρόμος προς την αρετή,
> όχι η ίδια η αρετή.

## Η γλώσσα του κειμένου

- *Διττῆς ... τῆς ἀρετῆς οὔσης*: **γενική απόλυτη**, αιτιολογική· *τῆς μὲν
  διανοητικῆς τῆς δὲ ἠθικῆς*: **επιμεριστική παράθεση** στο *τῆς ἀρετῆς*.
- *ἐμπειρίας ... καὶ χρόνου*: αντικείμενα του *δεῖται* (σε γενική).
- *οὐκ ἂν ἐθισθείη*: **δυνητική ευκτική**, για το δυνατό ή πιθανό στο παρόν και
  στο μέλλον (εδώ, για κάτι που δεν μπορεί να συμβεί).
- *οὐδ’ ἂν μυριάκις αὐτὸν ἐθίζῃ τις*: υποθετική πρόταση (*ἄν = ἐάν* με
  υποτακτική) με **εναντιωματική** σημασία: «ούτε κι αν».
- *ῥιπτῶν*: **τροπική** μετοχή.
- *πεφυκόσι* και *τελειουμένοις*: μετοχές **συνημμένες** στο *ἡμῖν*· το *δέξασθαι*
  συμπληρώνει το *πεφυκόσι* (τελικό απαρέμφατο).
- *ἐκ τοῦ ... ἰδεῖν ἢ ... ἀκοῦσαι*: **έναρθρα απαρέμφατα**, σε εμπρόθετο του
  αιτίου.
- *ἔχοντες ... χρησάμενοι ... ἐνεργήσαντες ... μαθόντας*: **χρονικές** μετοχές·
  *ποιοῦντες, οἰκοδομοῦντες, κιθαρίζοντες, πράττοντες*: **τροπικές**.
- *ἔσχομεν* (αόρ. του *ἔχω*): «αποκτήσαμε»· ο αόριστος του *ἔχω* δηλώνει την
  απόκτηση.

Πρόσεξε πώς ο Αριστοτέλης δένει το *ἔθος* με όλες τις εγκλίσεις: ο ενεστώτας
οριστικής *ἐθίζεται* δηλώνει τον γενικό κανόνα, η δυνητική ευκτική *ἂν ἐθισθείη*
το αδύνατο, η υποτακτική *ἐθίζῃ* την υπόθεση. Η λέξη *ἔθος* και τα παράγωγά της
εμφανίζονται επτά φορές σε λίγες γραμμές: είναι η έννοια-κλειδί.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. «Ἐξ οὗ καὶ δῆλον ὅτι οὐδεμία τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν φύσει ἡμῖν ἐγγίνεται»: Πώς τεκμηριώνει ο Αριστοτέλης την αρνητική αυτή θέση, και πώς, κατά τον ίδιο, αποκτώνται τελικά οι ηθικές αρετές;

1. **Η θέση και η αφετηρία της.** Η θέση προκύπτει από όσα προηγήθηκαν (*Ἐξ οὗ*):
   η ηθική αρετή *ἐξ ἔθους περιγίνεται*, και αυτό το δείχνει και το όνομά της,
   που βγαίνει από το *ἔθος*. Αν προέρχεται από τον εθισμό, δεν μπορεί να είναι
   έμφυτη.
2. **Η τεκμηρίωση.** Ο Αριστοτέλης στηρίζεται σε μια αρχή της φυσικής του: *οὐθὲν
   τῶν φύσει ὄντων ἄλλως ἐθίζεται*. Ό,τι ορίζεται από τη φύση συμπεριφέρεται πάντα
   με τον ίδιο τρόπο. Η πέτρα, που φύσει κινείται προς τα κάτω, δεν θα συνήθιζε να
   ανεβαίνει ακόμη κι αν τη ρίχναμε *μυριάκις* προς τα πάνω, ούτε η φωτιά να
   κατεβαίνει. Ο άνθρωπος όμως αλλάζει συμπεριφορά με τον εθισμό· άρα οι αρετές του
   δεν του δίνονται από τη φύση.
3. **Πώς αποκτώνται.** Οι αρετές δεν είναι ούτε *φύσει* ούτε *παρὰ φύσιν*. Η φύση
   μάς δίνει την ικανότητα να τις δεχτούμε (*πεφυκόσι δέξασθαι*), και ο εθισμός τις
   τελειοποιεί (*τελειουμένοις διὰ τοῦ ἔθους*). Με τους όρους του Αριστοτέλη,
   έχουμε από τη φύση τη **δύναμιν**, και την κάνουμε **ἐνέργειαν** με την επανάληψη
   πράξεων: *τὰ δίκαια πράττοντες δίκαιοι γινόμεθα*.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Β. Παράλληλο κείμενο: στον Πρωταγόρα του Πλάτωνα (323c) ο σοφιστής λέει για την πολιτική αρετή: «ὅτι δὲ αὐτὴν οὐ φύσει ἡγοῦνται εἶναι οὐδ’ ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου, ἀλλὰ διδακτόν τε καὶ ἐξ ἐπιμελείας παραγίγνεσθαι ᾧ ἂν παραγίγνηται, τοῦτό σοι μετὰ τοῦτο πειράσομαι ἀποδεῖξαι», δηλαδή «ότι όμως (οι άνθρωποι) πιστεύουν πως αυτή δεν υπάρχει εκ φύσεως ούτε από μόνη της, αλλά ότι διδάσκεται και αποκτάται με φροντίδα από όποιον την αποκτά, αυτό θα προσπαθήσω στη συνέχεια να σου το αποδείξω» (μετάφραση δική μας). Να συγκρίνεις την άποψη του Πρωταγόρα με του Αριστοτέλη για την προέλευση της αρετής.

1. **Ομοιότητες.** Και οι δύο αρνούνται ότι η αρετή είναι **έμφυτη**: ο Πρωταγόρας
   λέει *οὐ φύσει ... οὐδ’ ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου*, ο Αριστοτέλης *οὐδεμία τῶν ἠθικῶν
   ἀρετῶν φύσει ἡμῖν ἐγγίνεται*. Και για τους δύο η αρετή είναι **επίκτητη**: θέλει
   προσπάθεια και φροντίδα (*ἐξ ἐπιμελείας*), δεν έρχεται μόνη της. Άρα και οι δύο
   δίνουν μεγάλο ρόλο στην αγωγή και στην πόλη.
2. **Διαφορές.** Ο Πρωταγόρας μιλά για την **πολιτική** αρετή και τονίζει τη
   **διδασκαλία** (*διδακτόν*). Ο Αριστοτέλης ξεχωρίζει δύο είδη αρετής: η
   **διανοητική** οφείλεται κυρίως στη διδασκαλία, ενώ η **ηθική** στον **εθισμό**,
   στην επανάληψη πράξεων. Επιπλέον, ο Αριστοτέλης δεν βάζει τη φύση εντελώς στην
   άκρη: η αρετή δεν είναι *παρὰ φύσιν*, γιατί η φύση μάς δίνει την ικανότητα να
   τη δεχτούμε. Ο εθισμός ολοκληρώνει μια φυσική δυνατότητα.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Οὔτε φύσει οὔτε παρὰ φύσιν**: δεν σημαίνει ότι η φύση δεν παίζει κανέναν
>   ρόλο. Δίνει την ικανότητα (*πεφυκόσι δέξασθαι*)· ο εθισμός την ολοκληρώνει.
> - **Η διανοητική αρετή** δεν προέρχεται μόνο από τη διδασκαλία: *τὸ πλεῖον*,
>   «κατά το μεγαλύτερο μέρος», και χρειάζεται και εμπειρία και χρόνο.
> - **Η σειρά δύναμις–ἐνέργεια** είναι αντίστροφη στα έμφυτα και στις αρετές· μην
>   τη μπερδέψεις. Στις αισθήσεις: πρώτα η δυνατότητα· στις αρετές: πρώτα η πράξη.
> - **ἔσχομεν** είναι «αποκτήσαμε», όχι «είχαμε».

> **Θυμήσου**
>
> - Η αρετή είναι **διττή**: η διανοητική από τη **διδασκαλία**, η ηθική από το
>   **ἔθος** (ἔθος → ἦθος → ἠθική).
> - Καμία ηθική αρετή δεν είναι έμφυτη: τα *φύσει ὄντα* δεν αλλάζουν με εθισμό
>   (η πέτρα, η φωτιά).
> - Οι αρετές δεν είναι ούτε **φύσει** ούτε **παρὰ φύσιν**: η φύση δίνει την
>   ικανότητα, ο εθισμός την τελειοποιεί.
> - Στα έμφυτα πρώτα η **δύναμις**, μετά η **ἐνέργεια**· στις αρετές το αντίστροφο:
>   *τὰ δίκαια πράττοντες δίκαιοι γινόμεθα*.

## Ερωτήσεις

1. Από πού οφείλει κυρίως τη γένεση και την ανάπτυξή της η διανοητική αρετή;
   - Από τον εθισμό
   - Από τη φύση
   - Από τους νόμους
   - Από τη διδασκαλία
2. Τι λέει ο Αριστοτέλης για το όνομα της ηθικής αρετής;
   - Ότι βγαίνει από το ἔθος
   - Ότι βγαίνει από το ἦθος των θεών
   - Ότι δεν έχει σχέση με κάποια άλλη λέξη
   - Ότι το έδωσε ο Πλάτων στην Ακαδημία
3. Τι θέλει να δείξει ο Αριστοτέλης με το παράδειγμα της πέτρας;
   - Ότι με αρκετή επανάληψη όλα αλλάζουν
   - Ότι η πέτρα είναι βαρύτερη από τη φωτιά
   - Ότι ό,τι είναι φύσει δεν αλλάζει με εθισμό
   - Ότι ο άνθρωπος μοιάζει με την πέτρα που πέφτει
4. «Οὔτ’ ἄρα φύσει οὔτε παρὰ φύσιν ἐγγίνονται αἱ ἀρεταί». Πώς γεννιούνται τότε οι αρετές;
   - Μας τις δίνουν οι θεοί, όταν γεννιόμαστε
   - Η φύση δίνει την ικανότητα, ο εθισμός την ολοκληρώνει
   - Τις επιβάλλει η πόλη, αντίθετα προς τη φύση μας
   - Τις αποκτούμε μόνο με τη διδασκαλία των φιλοσόφων στη σχολή
5. Τι ισχύει, κατά τον Αριστοτέλη, για τις αισθήσεις;
   - Τις αποκτήσαμε βλέποντας και ακούγοντας πολλές φορές
   - Τις τελειοποιούμε με τον εθισμό, όπως τις αρετές
   - Πρώτα τις χρησιμοποιούμε και μετά τις έχουμε
   - Πρώτα τις είχαμε και μετά τις χρησιμοποιήσαμε
6. Τι σημαίνει ο όρος «ἐνέργεια» στο κείμενο;
   - Η πραγμάτωση μιας δυνατότητας στην πράξη
   - Η σωματική δύναμη και η ζωντάνια του ανθρώπου
   - Η δυνατότητα να γίνει κάτι
   - Η συνήθεια που έχει γίνει χαρακτήρας
7. «ἃ γὰρ δεῖ μαθόντας ποιεῖν, ταῦτα ποιοῦντες μανθάνομεν». Ποιο παράδειγμα δίνει ο Αριστοτέλης γι' αυτό;
   - Ο λίθος που ρίχνεται προς τα πάνω
   - Οι αισθήσεις της όρασης και της ακοής
   - Οι οικοδόμοι και οι κιθαριστές
   - Οι νομοθέτες και οι πολίτες
8. Πώς χαρακτηρίζεται η έγκλιση του «οὐκ ἂν ἐθισθείη»;
   - Ευκτική ευχετική
   - Δυνητική ευκτική
   - Ευκτική του πλαγίου λόγου
   - Υποτακτική προτρεπτική

## Ασκήσεις

1. Γράψε μία ετυμολογικά συγγενή λέξη της νέας ελληνικής για καθεμία από τις λέξεις του κειμένου: ἔθους, φύσει, αἰσθήσεων, μανθάνομεν.
2. Εξήγησε σε τι διαφέρουν η διανοητική και η ηθική αρετή ως προς το πώς γεννιούνται και αναπτύσσονται, και τι δείχνει γι' αυτό το όνομα της ηθικής αρετής.
3. «ἀλλ’ ἀνάπαλιν ἔχοντες ἐχρησάμεθα, οὐ χρησάμενοι ἔσχομεν· τὰς δ’ ἀρετὰς λαμβάνομεν ἐνεργήσαντες πρότερον»: Ποια αντίθεση διατυπώνει εδώ ο Αριστοτέλης, και τι αποδεικνύει με αυτήν;
4. Να αναγνωρίσεις γραμματικά τους τύπους του κειμένου.
   α) ἔσχηκε
   β) παρεκκλῖνον
   γ) πεφυκότων
   δ) δέξασθαι
5. Να χαρακτηρίσεις συντακτικά τους όρους με έντονα: «οὐδεμία **τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν** φύσει **ἡμῖν** ἐγγίνεται», «ὅθεν καὶ **τοὔνομα** ἔσχηκε», «κιθαρίζοντες **κιθαρισταί**».
   α) τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν
   β) ἡμῖν
   γ) τοὔνομα
   δ) κιθαρισταί
6. Αν καμία ηθική αρετή δεν είναι έμφυτη, κανείς δεν γεννιέται καλός ή κακός. Κρίνε τη θέση του Αριστοτέλη: τι κερδίζουμε αν τη δεχτούμε, και τι ίσως αφήνει απέξω;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/moral-virtue
