# Ε.18 Η αρχή της πλειοψηφίας

> Αριστοτέλης, Πολιτικά Γ 6: γιατί οι πολλοί μαζί μπορεί να κρίνουν καλύτερα από τους λίγους.

Αρχαία Ελληνικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/majority-rule

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα Ε.18 από τα Πολιτικά του Αριστοτέλη (Γ 6.3-4, 1281a39-b10).
- Να διατυπώνεις τη θέση του Αριστοτέλη ότι οι πολλοί μαζί μπορεί να είναι καλύτεροι από τους λίγους αρίστους, και να εξηγείς τη μετριασμένη διατύπωσή της.
- Να ερμηνεύεις το παράδειγμα των συμφορητῶν δείπνων, την αναλογία του ανθρώπου με τα πολλά πόδια και χέρια, και το συμπέρασμα για τη μουσική και την ποίηση.
- Να συγκρίνεις το κείμενο με τον Επιτάφιο του Περικλή και να βρίσκεις ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής.

## Το πλαίσιο

Στο τρίτο βιβλίο των *Πολιτικών* ο Αριστοτέλης ρωτά **ποιος πρέπει να είναι
κύριος** στην πόλη, δηλαδή ποιος πρέπει να έχει την εξουσία: το πλήθος; οι
πλούσιοι; οι λίγοι ενάρετοι; ένας, ο καλύτερος όλων; Εξετάζει μία μία τις
απαντήσεις και βρίσκει σε όλες δυσκολίες. Στο απόσπασμά μας αφήνει τις άλλες
για αργότερα («ἔστω τις ἕτερος λόγος») και σταματά σε μία: την εξουσία του
**πλήθους**.

Λίγο νωρίτερα (Γ 7, 1279a) ταξινομεί τα πολιτεύματα με δύο κριτήρια: **ποιος** κυβερνά
(ένας, λίγοι, πολλοί) και **για το συμφέρον ποιου** (όλων ή των κυβερνώντων).
Έτσι προκύπτουν τρία ορθά πολιτεύματα, η βασιλεία, η αριστοκρατία και η
πολιτεία, και τρεις παρεκβάσεις τους: τυραννίδα, ολιγαρχία, δημοκρατία.

> **Πλῆθος και ἄριστοι**
>
> Στην πολιτική γλώσσα της Αθήνας **πλῆθος** ή **δῆμος** είναι η μεγάλη
> πλειονότητα των πολιτών, οι πολλοί και φτωχότεροι. Απέναντί τους στέκονται οι
> **ὀλίγοι** ή **ἄριστοι**, οι πλουσιότεροι, συνήθως και με ευγενική καταγωγή.
> Όταν κύριο είναι το πλῆθος, το πολίτευμα είναι δημοκρατία· όταν κύριοι είναι
> οι ἄριστοι, αριστοκρατία.

## Το κείμενο

> Περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ἔστω τις ἕτερος λόγος· ὅτι δὲ δεῖ κύριον εἶναι
> μᾶλλον τὸ πλῆθος ἢ τοὺς ἀρίστους μὲν ὀλίγους δέ, δόξειεν ἂν λέγεσθαι καί
> τιν’ ἔχειν ἀπορίαν τάχα δὲ κἂν ἀλήθειαν. Τοὺς γὰρ πολλούς, ὧν ἕκαστός ἐστιν
> οὐ σπουδαῖος ἀνήρ, ὅμως ἐνδέχεται συνελθόντας εἶναι βελτίους ἐκείνων, οὐχ ὡς
> ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας, οἷον τὰ συμφορητὰ δεῖπνα τῶν ἐκ μιᾶς δαπάνης
> χορηγηθέντων· πολλῶν γὰρ ὄντων ἕκαστον μόριον ἔχειν ἀρετῆς καὶ φρονήσεως, καὶ
> γίνεσθαι συνελθόντων, ὥσπερ ἕνα ἄνθρωπον τὸ πλῆθος, πολύποδα καὶ πολύχειρα
> καὶ πολλὰς ἔχοντ’ αἰσθήσεις, οὕτω καὶ περὶ τὰ ἤθη καὶ τὴν διάνοιαν. Διὸ καὶ
> κρίνουσιν ἄμεινον οἱ πολλοὶ καὶ τὰ τῆς μουσικῆς ἔργα καὶ τὰ τῶν ποιητῶν·
> ἄλλοι γὰρ ἄλλο τι μόριον, πάντα δὲ πάντες.
>
> Αριστοτέλης, *Πολιτικά* Γ 11, 1281a39-b10

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α.

| Αρχαίο κείμενο                                                                                              | Μετάφραση                                                                                                                                                       |
| ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ἔστω τις ἕτερος λόγος·                                                               | Για τα άλλα (ζητήματα) ας γίνει κάποια άλλη συζήτηση·                                                                                                           |
| ὅτι δὲ δεῖ κύριον εἶναι μᾶλλον τὸ πλῆθος ἢ τοὺς ἀρίστους μὲν ὀλίγους δέ,                                    | το ότι όμως πρέπει να έχει την εξουσία μάλλον το πλήθος παρά οι άριστοι, που όμως είναι λίγοι,                                                                  |
| δόξειεν ἂν λέγεσθαι καί τιν’ ἔχειν ἀπορίαν τάχα δὲ κἂν ἀλήθειαν.                                            | θα μπορούσε να φανεί ότι είναι θέση που υποστηρίζεται και ότι έχει κάποια δυσκολία, ίσως όμως και αλήθεια.                                                      |
| Τοὺς γὰρ πολλούς, ὧν ἕκαστός ἐστιν οὐ σπουδαῖος ἀνήρ, ὅμως ἐνδέχεται συνελθόντας εἶναι βελτίους ἐκείνων,    | Γιατί είναι δυνατόν οι πολλοί, από τους οποίους ο καθένας δεν είναι άνθρωπος με αξία, όταν συγκεντρωθούν, να είναι ωστόσο καλύτεροι από εκείνους (τους λίγους), |
| οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας,                                                                           | όχι ως άτομα, το καθένα χωριστά, αλλά ως σύνολο,                                                                                                                |
| οἷον τὰ συμφορητὰ δεῖπνα τῶν ἐκ μιᾶς δαπάνης χορηγηθέντων·                                                  | όπως τα γεύματα στα οποία συνεισφέρουν πολλοί (είναι καλύτερα) από εκείνα που παρέχονται με τη δαπάνη ενός μόνο.                                                |
| πολλῶν γὰρ ὄντων ἕκαστον μόριον ἔχειν ἀρετῆς καὶ φρονήσεως,                                                 | Γιατί, επειδή είναι πολλοί, (είναι δυνατόν) ο καθένας να έχει ένα μέρος αρετής και φρόνησης,                                                                    |
| καὶ γίνεσθαι συνελθόντων, ὥσπερ ἕνα ἄνθρωπον τὸ πλῆθος, πολύποδα καὶ πολύχειρα καὶ πολλὰς ἔχοντ’ αἰσθήσεις, | και, όταν συγκεντρωθούν, το πλήθος να γίνεται σαν ένας άνθρωπος, με πολλά πόδια, πολλά χέρια και πολλές αισθήσεις,                                              |
| οὕτω καὶ περὶ τὰ ἤθη καὶ τὴν διάνοιαν.                                                                      | και έτσι (να γίνεται σαν ένας άνθρωπος) και ως προς τον χαρακτήρα και τη σκέψη.                                                                                 |
| Διὸ καὶ κρίνουσιν ἄμεινον οἱ πολλοὶ καὶ τὰ τῆς μουσικῆς ἔργα καὶ τὰ τῶν ποιητῶν·                            | Γι’ αυτό και οι πολλοί κρίνουν καλύτερα και τα έργα της μουσικής και τα έργα των ποιητών·                                                                       |
| ἄλλοι γὰρ ἄλλο τι μόριον, πάντα δὲ πάντες.                                                                  | γιατί άλλοι (κρίνουν) ένα μέρος και άλλοι άλλο, όλοι μαζί όμως (κρίνουν) όλα τα μέρη.                                                                           |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                            | Σημασία                                                             |
| ------------------------------- | ------------------------------------------------------------------- |
| κύριος, -α, -ον                 | αυτός που έχει την εξουσία, την τελική απόφαση                      |
| πλῆθος, -ους, τό                | το πλήθος· ο δήμος, οι πολλοί                                       |
| ἀπορία, ἡ                       | δυσκολία, πρόβλημα που δεν λύνεται εύκολα                           |
| τάχα                            | ίσως                                                                |
| κἄν = καὶ ἄν                    | και (θα μπορούσε να έχει)                                           |
| σπουδαῖος, -α, -ον              | άξιος, ενάρετος, σοβαρός                                            |
| ἐνδέχεται (+ απαρ.)             | είναι δυνατόν                                                       |
| συνέρχομαι (μτχ. συνελθών)      | συγκεντρώνομαι, μαζεύομαι                                           |
| σύμπαντες, -ασαι, -αντα         | όλοι μαζί                                                           |
| συμφορητός, -όν                 | που φέρνουν μαζί πολλοί· συμφορητὰ δεῖπνα: γεύμα με συνεισφορά όλων |
| δαπάνη, ἡ                       | έξοδο, δαπάνη                                                       |
| χορηγῶ                          | χρηματοδοτώ (αρχικά: πληρώνω τα έξοδα ενός χορού στο θέατρο)        |
| μόριον, τό                      | μέρος, κομμάτι                                                      |
| φρόνησις, -εως, ἡ               | φρόνηση, πρακτική σοφία                                             |
| πολύπους, -ουν / πολύχειρ, -ειρ | με πολλά πόδια / με πολλά χέρια                                     |
| ἦθος, -ους, τό                  | χαρακτήρας· πληθ. τὰ ἤθη: ήθος, χαρακτήρας                          |
| διάνοια, ἡ                      | σκέψη, νόηση                                                        |

### Τα λεξιλογικά: ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής

| Λέξη του κειμένου | Ομόρριζες λέξεις                             |
| ----------------- | -------------------------------------------- |
| κύριον            | κυριαρχία, κυριότητα, κυριολεξία, Κυριακή    |
| πλῆθος            | πληθυσμός, πληθυντικός, πλήθυνση, πληθωρικός |
| ἀρίστους          | άριστος, αριστεία, αριστοκρατία, αριστούχος  |
| ἀπορίαν           | πόρος, πορεία, απορώ, εύπορος                |
| δαπάνης           | δαπανώ, δαπανηρός, αδάπανος                  |
| φρονήσεως         | φρόνιμος, φρόνημα, φροντίδα, άφρονας         |
| πολύποδα          | πόδι, ποδήλατο, τρίποδο, χταπόδι             |
| πολύχειρα         | χέρι, χειρισμός, χειρουργός, εγχειρίδιο      |
| ἤθη               | ηθικός, ηθογραφία, ήθος                      |
| κρίνουσιν         | κρίση, κριτής, κριτική, κριτήριο             |

## Ερμηνεία

### Η θέση, και πόσο προσεκτικά διατυπώνεται

Η κεντρική θέση: **το πλήθος πρέπει να είναι κύριο μάλλον παρά οι λίγοι
άριστοι**. Πρόσεξε όμως πώς τη λέει ο Αριστοτέλης:

- **δόξειεν ἂν**: δυνητική ευκτική, «θα μπορούσε να φανεί». Δεν είναι
  δογματική βεβαίωση· είναι υπόθεση που αξίζει εξέταση.
- **τιν’ ἔχειν ἀπορίαν**: η θέση έχει δυσκολίες, το παραδέχεται από την αρχή.
- **τάχα δὲ κἂν ἀλήθειαν**: «ίσως όμως και αλήθεια». Το **τάχα** και το **ἄν**
  μετριάζουν ακόμα περισσότερο.
- **ἐνδέχεται**: είναι **δυνατόν** οι πολλοί να είναι καλύτεροι, όχι βέβαιο.

Αυτός είναι ο τρόπος του Αριστοτέλη: ξεκινά από μια **ἀπορία** και την
εξετάζει ψύχραιμα. Λίγο μετά το απόσπασμα το λέει καθαρά: δεν ισχύει για κάθε
πλήθος, γιατί κάποιοι άνθρωποι, θα λέγαμε, σε τίποτα δεν διαφέρουν από τα
θηρία (1281b18-20). Η θέση του αφορά ένα πλήθος που έχει κάποια αρετή και
φρόνηση.

### Το επιχείρημα: το σύνολο είναι καλύτερο από το άτομο

Ο καθένας από τους πολλούς **δεν είναι σπουδαῖος ἀνήρ**. Αυτό ο Αριστοτέλης
δεν το αρνείται. Λέει όμως ότι οι πολλοί, **ὡς σύμπαντες**, μπορεί να είναι
καλύτεροι από τους λίγους. Η διάκριση **οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας**
είναι το κλειδί: η αξία του πλήθους δεν βρίσκεται σε κάθε μέλος του, αλλά στο
**άθροισμα**. Ο καθένας έχει ένα **μόριον** αρετής και φρόνησης· όταν τα
μόρια μαζευτούν, το σύνολο έχει περισσότερα από όσα έχει οποιοσδήποτε λίγος.

Το επιχείρημα στηρίζεται με δύο τρόπους:

| Τρόπος         | Πού                      | Τι δείχνει                                                                                                              |
| -------------- | ------------------------ | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Παράδειγμα** | οἷον τὰ συμφορητὰ δεῖπνα | ένα τραπέζι όπου ο καθένας φέρνει κάτι είναι πλουσιότερο από ένα που το πλήρωσε ένας                                    |
| **Αναλογία**   | ὥσπερ … οὕτω             | όπως το πλήθος γίνεται σαν ένας άνθρωπος με πολλά πόδια, χέρια και αισθήσεις, έτσι αποκτά και πολλές αρετές και σκέψεις |

Στην αναλογία, οι δύο λέξεις που εισάγουν τα αντιστοιχισμένα μέλη είναι το
**ὥσπερ** (σωματικό επίπεδο: πόδια, χέρια, αισθήσεις) και το **οὕτω** (ηθικό
και πνευματικό επίπεδο: **ἤθη** και **διάνοια**).

> **Κλειδί**
>
> **Η αρχή της πλειοψηφίας** στη μορφή που της δίνει ο Αριστοτέλης: οι πολλοί
> μαζί μπορεί να κρίνουν καλύτερα από τους λίγους αρίστους, όχι επειδή ο καθένας
> τους είναι καλύτερος, αλλά επειδή ο καθένας φέρνει ένα **μόριον** αρετής και
> φρόνησης, και τα μόρια αθροίζονται.
>
> Η θέση είναι **μετριασμένη**: δυνητική ευκτική (δόξειεν ἄν), «ἐνδέχεται»,
> «τάχα». Ισχύει για ένα πλήθος με κάποια αρετή, όχι για κάθε πλήθος.

### Το συμπέρασμα: μουσική και ποίηση

Η τελευταία περίοδος είναι **κατακλείδα**: το **Διὸ** συνάγει από τα
προηγούμενα ότι οι πολλοί κρίνουν καλύτερα τα έργα της μουσικής και της
ποίησης. Ο καθένας προσέχει κάτι άλλο, τη μελωδία, τον στίχο, την πλοκή, την
υπόκριση, και όλοι μαζί κρίνουν το σύνολο: **ἄλλοι ἄλλο τι μόριον, πάντα δὲ
πάντες**. Ο Αθηναίος αναγνώστης θα σκεφτόταν το θέατρο του Διονύσου, όπου
χιλιάδες θεατές έκριναν με τις αντιδράσεις τους τα έργα των δραματικών αγώνων.

### Η γλώσσα της σύγκρισης

Όλο το κείμενο είναι μια **αξιολογική σύγκριση** πλήθους και αρίστων. Οι
συγκριτικές διατυπώσεις:

- **μᾶλλον** τὸ πλῆθος **ἢ** τοὺς ἀρίστους
- **βελτίους** ἐκείνων (γενική συγκριτική)
- τὰ συμφορητὰ δεῖπνα τῶν … **χορηγηθέντων** (εννοείται «βελτίω»· γενική συγκριτική)
- κρίνουσιν **ἄμεινον** οἱ πολλοί

> **Πρόσεχε**
>
> - **τοὺς ἀρίστους μὲν ὀλίγους δέ**: το μὲν … δέ δεν είναι εδώ αντίθεση δύο
>   ομάδων. Είναι δύο γνωρίσματα της ίδιας ομάδας: είναι άριστοι, **αλλά** λίγοι.
>   Μετάφρασε «τους αρίστους, που όμως είναι λίγοι».
> - **χορηγηθέντων** έχει την αρχαία σημασία: «που πληρώθηκαν από έναν»,
>   όπως ο χορηγός πλήρωνε τον χορό μιας τραγωδίας. Όχι απλώς «που
>   προσφέρθηκαν».
> - **Ο Αριστοτέλης δεν είναι εδώ απόλυτος υποστηρικτής της δημοκρατίας.**
>   Στην ταξινόμησή του η δημοκρατία είναι παρέκβαση, όταν οι πολλοί κυβερνούν
>   για το δικό τους συμφέρον. Εδώ υποστηρίζει κάτι πιο συγκεκριμένο: τη
>   **συλλογική κρίση** του πλήθους.
> - **συνελθόντων**: ο Φάκελος έχει γενική (απόλυτη, χρονική), ενώ άλλες εκδόσεις
>   γράφουν «συνελθόντας». Η μετάφραση δεν αλλάζει: «όταν συγκεντρωθούν».

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. «οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας»: Με ποιο παράδειγμα και με ποια αναλογία τεκμηριώνει ο Αριστοτέλης τη θέση του για το πλῆθος; Να τα αποδώσεις με δικά σου λόγια.

1. **Η θέση.** Οι πολλοί, αν και ο καθένας τους δεν είναι σπουδαῖος ἀνήρ, όταν
   συγκεντρωθούν μπορεί να είναι καλύτεροι από τους λίγους αρίστους: όχι ως
   άτομα, αλλά **ως σύνολο**.
2. **Το παράδειγμα (οἷον…).** Τα **συμφορητὰ δεῖπνα**: ένα γεύμα όπου ο
   καθένας φέρνει το δικό του φαγητό έχει περισσότερα και πιο ποικίλα πιάτα από
   ένα γεύμα που το πλήρωσε ένας, όσο πλούσιος κι αν είναι. Με τον ίδιο τρόπο, η
   συνεισφορά πολλών ξεπερνά τη συνεισφορά λίγων.
3. **Η αναλογία (ὥσπερ… οὕτω…).** Όταν οι πολλοί συγκεντρωθούν, το πλήθος
   γίνεται σαν **ένας άνθρωπος** με πολλά πόδια, πολλά χέρια και πολλές
   αισθήσεις. Αυτό που ισχύει για το σώμα ισχύει και για την ψυχή: το πλήθος
   αποκτά και πολλές αρετές (**ἤθη**) και πολλές σκέψεις (**διάνοια**).
4. **Η φιλοσοφική-πολιτική ιδέα.** Η αρετή και η φρόνηση δεν είναι προνόμιο
   λίγων· είναι **μοιρασμένες**, και η **συλλογική κρίση** μπορεί να τις
   αθροίσει. Αυτό είναι το θεμέλιο της αρχής της πλειοψηφίας.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Β. Να συγκρίνεις τη θέση του Αριστοτέλη με τον Επιτάφιο του Περικλή (Θουκυδίδης 2.37.1): «καὶ ὄνομα μὲν διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ’ ἐς πλείονας οἰκεῖν δημοκρατία κέκληται».

1. **Το παράλληλο σε μετάφραση (δική μας).** «Και ως όνομα, επειδή η διοίκηση
   δεν βρίσκεται στα χέρια λίγων αλλά περισσότερων, λέγεται δημοκρατία.» Λίγο
   πιο κάτω ο Περικλής προσθέτει (2.40.2): «οἱ αὐτοὶ ἤτοι κρίνομέν γε ἢ
   ἐνθυμούμεθα ὀρθῶς τὰ πράγματα», «εμείς οι ίδιοι ή αποφασίζουμε ή τουλάχιστον
   στοχαζόμαστε σωστά τις υποθέσεις (της πόλης)».
2. **Ομοιότητες.** Και τα δύο κείμενα στηρίζουν την εξουσία των **πολλών**
   απέναντι στους **ὀλίγους**· το «ἐς πλείονας» του Περικλή αντιστοιχεί στο «κύριον
   τὸ πλῆθος» του Αριστοτέλη. Και τα δύο εμπιστεύονται την ικανότητα των πολλών
   να **κρίνουν** σωστά.
3. **Διαφορές.** Ο Περικλής μιλά ως πολιτικός σε επιτάφιο λόγο: **επαινεί**
   τη δημοκρατία της Αθήνας, χωρίς επιφυλάξεις. Ο Αριστοτέλης μιλά ως
   φιλόσοφος: **εξετάζει** μια θέση, με δυνητική ευκτική και «τάχα», και τη
   στηρίζει με επιχείρημα (παράδειγμα και αναλογία). Ο Περικλής τονίζει τη
   συμμετοχή όλων στην πόλη· ο Αριστοτέλης την **ποιότητα** της συλλογικής
   κρίσης.

> **Θυμήσου**
>
> - Θέση: **κύριον μᾶλλον τὸ πλῆθος ἢ τοὺς ἀρίστους μὲν ὀλίγους δέ**, με
>   μετριασμένη διατύπωση (δόξειεν ἄν, τάχα, ἐνδέχεται).
> - **οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλ’ ὡς σύμπαντας**: η αξία του πλήθους είναι στο σύνολο.
> - Παράδειγμα: τα **συμφορητὰ δεῖπνα**. Αναλογία: **ὥσπερ** πολύποδα καὶ
>   πολύχειρα … **οὕτω** περὶ τὰ ἤθη καὶ τὴν διάνοιαν.
> - Κατακλείδα: οι πολλοί κρίνουν καλύτερα μουσική και ποίηση· **ἄλλοι ἄλλο τι
>   μόριον, πάντα δὲ πάντες**.

## Ερωτήσεις

1. Ποια θέση εξετάζει ο Αριστοτέλης στο απόσπασμα;
   - Ότι την εξουσία πρέπει να την έχει ένας, ο καλύτερος
   - Ότι οι πλούσιοι πρέπει να κυβερνούν
   - Ότι κύριο πρέπει να είναι μάλλον το πλήθος
   - Ότι η εξουσία δεν πρέπει να ανήκει σε κανέναν
2. Τι εκφράζει η δυνητική ευκτική «δόξειεν ἂν» στη διατύπωση της θέσης;
   - Επιθυμία του Αριστοτέλη
   - Βεβαιότητα για το παρελθόν
   - Προσταγή προς τους αναγνώστες
   - Κάτι πιθανό, διατυπωμένο με επιφύλαξη
3. Πώς μπορεί το πλήθος να είναι καλύτερο από τους λίγους αρίστους;
   - Ως σύνολο, όχι ο καθένας χωριστά
   - Επειδή κάθε μέλος του είναι σπουδαῖος ἀνήρ
   - Επειδή έχει μεγαλύτερη σωματική δύναμη
   - Επειδή οι άριστοι είναι συνήθως διεφθαρμένοι
4. Τι είναι τα «συμφορητὰ δεῖπνα»;
   - Γεύματα που προσφέρει η πόλη στους φτωχούς
   - Γεύματα όπου ο καθένας φέρνει κάτι
   - Γεύματα σε θρησκευτικές γιορτές
   - Γεύματα που πληρώνει ένας πλούσιος
5. Ποιες δύο λέξεις εισάγουν τα αντιστοιχισμένα μέλη της αναλογίας;
   - οἷον … διό
   - μὲν … δέ
   - ὥσπερ … οὕτω
   - οὐχ … ἀλλά
6. Με ποια σημασία χρησιμοποιείται το «χορηγηθέντων»;
   - Που πληρώθηκαν από έναν
   - Που χορεύτηκαν σε γιορτή
   - Που μοιράστηκαν σε πολλούς
   - Που αγοράστηκαν από την αγορά
7. Τι κρίνουν καλύτερα οι πολλοί, σύμφωνα με την κατακλείδα;
   - Τις δίκες και τους νόμους
   - Τα έργα μουσικής και ποίησης
   - Τους πολέμους και τις ειρήνες
   - Τα σώματα των αθλητών
8. Πώς αποδίδεται σωστά το «τοὺς ἀρίστους μὲν ὀλίγους δέ»;
   - τους αρίστους και τους λίγους
   - ούτε τους αρίστους ούτε τους λίγους
   - τους λίγους από τους αρίστους
   - τους αρίστους, που όμως είναι λίγοι

## Ασκήσεις

1. Με τι μοιάζει το πλήθος όταν συγκεντρωθεί, σύμφωνα με την αναλογία του κειμένου;
2. Να εξηγήσεις γιατί ο Αριστοτέλης διατυπώνει τη θέση του για το πλήθος με τόση επιφύλαξη, και με ποια γλωσσικά μέσα το κάνει.
3. Να δείξεις πώς οργανώνεται το απόσπασμα σε θέση, τεκμηρίωση και συμπέρασμα, γράφοντας τη λέξη ή φράση που ανοίγει κάθε μέρος.
4. «οἷον τὰ συμφορητὰ δεῖπνα τῶν ἐκ μιᾶς δαπάνης χορηγηθέντων»
   α) Να μεταφράσεις τη φράση.
   β) Ποια λέξη εννοείται για να συμπληρωθεί η σύγκριση;
   γ) Να γράψεις δύο ομόρριζες λέξεις της νέας ελληνικής για το «δαπάνης» και δύο για το «μόριον».
5. Για καθεμία από τις παρακάτω λέξεις της νέας ελληνικής να βρεις στο κείμενο μια ετυμολογικά συγγενή λέξη.
   α) χορηγία
   β) αισθητήριο
   γ) διανοούμενος
   δ) συνέλευση
6. Σήμερα πολλές αποφάσεις (για ένα φάρμακο, για μια γέφυρα) τις παίρνουν ειδικοί, όχι οι πολίτες με ψηφοφορία. Ισχύει εκεί το επιχείρημα του Αριστοτέλη ότι «πάντα δὲ πάντες»; Να κρίνεις.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/majority-rule
