# Δ.15 Ο ορισμός της αρετής

> Ηθικά Νικομάχεια Β 6: ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς.

Αρχαία Ελληνικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/definition-of-virtue

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα των Ηθικών Νικομαχείων Β 6.10–13·16, με τον ορισμό της αρετής.
- Να εξηγείς πότε ένα πάθος ή μια πράξη βρίσκεται στο μέσον, με τα κριτήρια «ὅτε δεῖ, ἐφ’ οἷς, πρὸς οὕς, οὗ ἕνεκα, ὡς δεῖ».
- Να αναλύεις τον ορισμό της αρετής σε έννοια γένους και ειδοποιό διαφορά, και τον ρόλο της προαίρεσης και του φρονίμου.
- Να κρίνεις πώς ισορροπεί ο Αριστοτέλης το προσωπικό και το αντικειμενικό στοιχείο της ηθικής.

## Το πλαίσιο

Στην προηγούμενη ενότητα ο Αριστοτέλης διέκρινε το **μέσον τοῦ πράγματος** από
το **μέσον πρὸς ἡμᾶς**, και έδειξε ότι κάθε ειδικός στην τέχνη του ψάχνει το
δεύτερο. Αμέσως μετά (1106b8–16) βγάζει το συμπέρασμα: αν κάθε επιστήμη κάνει
καλά το έργο της κοιτάζοντας προς το μέσο, τότε και η **αρετή**, που είναι πιο
ακριβής και ανώτερη από κάθε τέχνη, θα στοχεύει κι αυτή στο μέσο. Και διευκρινίζει
ότι μιλά για την **ηθική** αρετή, γιατί αυτή έχει σχέση με τα **πάθη** και τις
**πράξεις**, όπου υπάρχει υπερβολή, έλλειψη και μέσο.

Το απόσπασμα ξεκινά με ένα παράδειγμα γι' αυτό (*Οἷον*) και καταλήγει στον
περίφημο **ορισμό της αρετής**, που θα τον βρεις σχεδόν σε κάθε θέμα εξετάσεων για
την αριστοτελική ηθική.

## Το κείμενο

> Οἷον καὶ φοβηθῆναι καὶ θαρρῆσαι καὶ ἐπιθυμῆσαι καὶ ὀργισθῆναι καὶ ἐλεῆσαι καὶ
> ὅλως ἡσθῆναι καὶ λυπηθῆναι ἔστι καὶ μᾶλλον καὶ ἧττον, καὶ ἀμφότερα οὐκ εὖ· τὸ δ’
> ὅτε δεῖ καὶ ἐφ’ οἷς καὶ πρὸς οὓς καὶ οὗ ἕνεκα καὶ ὡς δεῖ, μέσον τε καὶ ἄριστον,
> ὅπερ ἐστὶ τῆς ἀρετῆς. Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τὰς πράξεις ἔστιν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις
> καὶ τὸ μέσον. Ἡ δ’ ἀρετὴ περὶ πάθη καὶ πράξεις ἐστίν, ἐν οἷς ἡ μὲν ὑπερβολὴ
> ἁμαρτάνεται καὶ ψέγεται καὶ ἡ ἔλλειψις, τὸ δὲ μέσον ἐπαινεῖται καὶ κατορθοῦται·
> ταῦτα δ’ ἄμφω τῆς ἀρετῆς. Μεσότης τις ἄρα ἐστὶν ἡ ἀρετή, στοχαστική γε οὖσα τοῦ
> μέσου. \[…]
>
> Ἔστιν ἄρα ἡ ἀρετὴ ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένῃ λόγῳ
> καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν. Μεσότης δὲ δύο κακιῶν, τῆς μὲν καθ’ ὑπερβολὴν τῆς
> δὲ κατ’ ἔλλειψιν· καὶ ἔτι τῷ τὰς μὲν ἐλλείπειν τὰς δ’ ὑπερβάλλειν τοῦ δέοντος ἔν
> τε τοῖς πάθεσι καὶ ἐν ταῖς πράξεσι, τὴν δ’ ἀρετὴν τὸ μέσον καὶ εὑρίσκειν καὶ
> αἱρεῖσθαι.
>
> Αριστοτέλης, *Ἠθικὰ Νικομάχεια* Β 6.10–13·16, 1106b18–28·1106b36–1107a6

Ο Φάκελος τυπώνει «ἡ μὲν ὑπερβολὴ ἁμαρτάνεται καὶ ψέγεται καὶ ἡ ἔλλειψις»·
άλλες εκδόσεις έχουν «ἡ μὲν ὑπερβολὴ ἁμαρτάνεται καὶ ἡ ἔλλειψις ψέγεται». Το
νόημα δεν αλλάζει.

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι χρειάζεται για να
φανεί η σύνταξη.

| Αρχαίο κείμενο                                                                                                                                           | Μετάφραση                                                                                                                                                                                                                                              |
| -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| Οἷον καὶ φοβηθῆναι καὶ θαρρῆσαι καὶ ἐπιθυμῆσαι καὶ ὀργισθῆναι καὶ ἐλεῆσαι καὶ ὅλως ἡσθῆναι καὶ λυπηθῆναι ἔστι καὶ μᾶλλον καὶ ἧττον, καὶ ἀμφότερα οὐκ εὖ· | Για παράδειγμα, και να φοβηθεί κανείς και να νιώσει θάρρος και να επιθυμήσει και να οργιστεί και να νιώσει οίκτο και γενικά να νιώσει ευχαρίστηση και λύπη, μπορεί να γίνει και περισσότερο και λιγότερο (απ' όσο πρέπει), και τα δύο δεν είναι σωστά· |
| τὸ δ’ ὅτε δεῖ καὶ ἐφ’ οἷς καὶ πρὸς οὓς καὶ οὗ ἕνεκα καὶ ὡς δεῖ, μέσον τε καὶ ἄριστον, ὅπερ ἐστὶ τῆς ἀρετῆς.                                              | το να τα νιώσει όμως όταν πρέπει, και για όσα πρέπει, και απέναντι σε όσους πρέπει, και για τον σκοπό που πρέπει, και με τον τρόπο που πρέπει, είναι το μέσο και το άριστο, πράγμα που είναι γνώρισμα της αρετής.                                      |
| Ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τὰς πράξεις ἔστιν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις καὶ τὸ μέσον.                                                                                 | Με τον ίδιο τρόπο και στις πράξεις υπάρχει υπερβολή και έλλειψη και το μέσο.                                                                                                                                                                           |
| Ἡ δ’ ἀρετὴ περὶ πάθη καὶ πράξεις ἐστίν,                                                                                                                  | Και η αρετή έχει σχέση με πάθη και πράξεις,                                                                                                                                                                                                            |
| ἐν οἷς ἡ μὲν ὑπερβολὴ ἁμαρτάνεται καὶ ψέγεται καὶ ἡ ἔλλειψις, τὸ δὲ μέσον ἐπαινεῖται καὶ κατορθοῦται·                                                    | στα οποία η υπερβολή είναι σφάλμα και κατακρίνεται, το ίδιο και η έλλειψη, ενώ το μέσο επαινείται και είναι επιτυχία·                                                                                                                                  |
| ταῦτα δ’ ἄμφω τῆς ἀρετῆς.                                                                                                                                | και αυτά τα δύο (ο έπαινος και η επιτυχία) είναι γνωρίσματα της αρετής.                                                                                                                                                                                |
| Μεσότης τις ἄρα ἐστὶν ἡ ἀρετή, στοχαστική γε οὖσα τοῦ μέσου. \[…]                                                                                        | Επομένως η αρετή είναι κάποια μεσότητα, αφού βέβαια στοχεύει στο μέσο. \[…]                                                                                                                                                                            |
| Ἔστιν ἄρα ἡ ἀρετὴ ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς,                                                                                       | Είναι λοιπόν η αρετή έξη προαιρετική (που συνδέεται με τη συνειδητή επιλογή), η οποία βρίσκεται στη μεσότητα τη σχετική προς εμάς,                                                                                                                     |
| ὡρισμένῃ λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν.                                                                                                              | (μεσότητα) που καθορίζεται από τη λογική, και μάλιστα από τη λογική με την οποία θα την καθόριζε ο φρόνιμος άνθρωπος.                                                                                                                                  |
| Μεσότης δὲ δύο κακιῶν, τῆς μὲν καθ’ ὑπερβολὴν τῆς δὲ κατ’ ἔλλειψιν·                                                                                      | Και είναι μεσότητα ανάμεσα σε δύο κακίες, τη μία από υπερβολή και την άλλη από έλλειψη·                                                                                                                                                                |
| καὶ ἔτι τῷ τὰς μὲν ἐλλείπειν τὰς δ’ ὑπερβάλλειν τοῦ δέοντος ἔν τε τοῖς πάθεσι καὶ ἐν ταῖς πράξεσι,                                                       | και επιπλέον (είναι μεσότητα) επειδή οι μεν κακίες υστερούν, οι δε ξεπερνούν αυτό που πρέπει, και στα πάθη και στις πράξεις,                                                                                                                           |
| τὴν δ’ ἀρετὴν τὸ μέσον καὶ εὑρίσκειν καὶ αἱρεῖσθαι.                                                                                                      | ενώ η αρετή και βρίσκει και προτιμά το μέσο.                                                                                                                                                                                                           |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                        | Σημασία στο κείμενο                                  |
| ------------------------------------------- | ---------------------------------------------------- |
| θαρρέω, -ῶ (αόρ. ἐθάρρησα)                  | έχω θάρρος                                           |
| ὀργίζομαι (αόρ. ὠργίσθην)                   | οργίζομαι                                            |
| ἐλεέω, -ῶ (αόρ. ἠλέησα)                     | λυπάμαι κάποιον, νιώθω οίκτο                         |
| ἥδομαι (αόρ. ἥσθην)                         | ευχαριστιέμαι, νιώθω ηδονή                           |
| λυπέομαι, -οῦμαι (αόρ. ἐλυπήθην)            | λυπάμαι, στενοχωριέμαι                               |
| ὅλως (επίρρ.)                               | γενικά                                               |
| ἔστι (με τόνο στην παραλήγουσα, = *ἔξεστι*) | είναι δυνατόν                                        |
| μᾶλλον καὶ ἧττον                            | περισσότερο και λιγότερο                             |
| ἀμφότερα / ἄμφω                             | και τα δύο                                           |
| ἐφ’ οἷς                                     | για όσα, με αφορμή όσα                               |
| οὗ ἕνεκα                                    | για τον σκοπό για τον οποίο                          |
| πάθος, -ους (τό)                            | συναίσθημα, ό,τι βιώνει η ψυχή                       |
| ἁμαρτάνω (παθ. ἁμαρτάνομαι)                 | σφάλλω· παθ. είναι σφάλμα                            |
| ψέγω                                        | κατακρίνω, αποδοκιμάζω                               |
| ἐπαινέω, -ῶ                                 | επαινώ                                               |
| κατορθόω, -ῶ (παθ. κατορθοῦμαι)             | πετυχαίνω· παθ. είναι επιτυχία                       |
| μεσότης, -ητος (ἡ)                          | μεσότητα, η θέση στο μέσο                            |
| στοχαστικός, -ή, -όν (+ γεν.)               | που στοχεύει σε κάτι                                 |
| προαιρετικός, -ή, -όν                       | που συνδέεται με την προαίρεση, τη συνειδητή επιλογή |
| ὁρίζω (μτχ. παθ. πρκ. ὡρισμένος)            | ορίζω, καθορίζω                                      |
| λόγος, -ου (ὁ)                              | εδώ: η λογική, ο ορθός λόγος                         |
| φρόνιμος, -ον                               | αυτός που έχει φρόνηση, πρακτική σοφία               |
| κακία, -ας (ἡ)                              | ελάττωμα, το αντίθετο της αρετής                     |
| τὸ δέον                                     | αυτό που πρέπει                                      |
| ὑπερβάλλω (+ γεν.)                          | ξεπερνώ                                              |
| ἐλλείπω (+ γεν.)                            | υστερώ, δεν φτάνω                                    |
| αἱροῦμαι                                    | προτιμώ, επιλέγω                                     |

### Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

| Λέξη του κειμένου                | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής      |
| -------------------------------- | ---------------------------------------- |
| ψέγεται (ψέγω)                   | ψόγος, άψογος                            |
| ἐπαινεῖται (ἔπαινος, αἶνος)      | έπαινος, επαινετικός, επαινετός, αίνιγμα |
| κατορθοῦται (ὀρθός)              | κατόρθωμα, ορθός, ορθογραφία, ορθότητα   |
| προαιρετική (προαιρέομαι, αἱρέω) | προαίρεση, προαιρετικός, αίρεση, αιρετός |
| ὡρισμένῃ (ὁρίζω, ὅρος)           | ορισμός, όριο, ορίζοντας, αόριστος       |
| φρόνιμος (φρονέω, φρήν)          | φρόνηση, φρόνημα, σώφρων, αφροσύνη       |

Δύο λέξεις έχουν σήμερα άλλη απόχρωση: το **προαιρετικός** σήμερα σημαίνει «μη
υποχρεωτικός», ενώ στον ορισμό σημαίνει «που επιλέγεται συνειδητά»· και η
**κακία** στην αρχαία είναι κάθε ηθικό ελάττωμα, όχι μόνο η μοχθηρία.

## Ερμηνεία

### Πότε ένα πάθος βρίσκεται στο μέσο

Ο Αριστοτέλης ονομάζει τα πάθη με **απαρέμφατα αορίστου** (*φοβηθῆναι, θαρρῆσαι,
ὀργισθῆναι* ...): δεν τον ενδιαφέρει το συναίσθημα ως εσωτερική κατάσταση, αλλά
η **συγκεκριμένη εκδήλωσή** του, μια φορά, σε μια περίσταση. Τα πάθη από μόνα τους
δεν είναι ούτε καλά ούτε κακά. Μπορούν να εκδηλωθούν **περισσότερο ή λιγότερο**
απ' όσο πρέπει, και τα δύο είναι *οὐκ εὖ*. Σωστό είναι να εκδηλωθούν όπως
πρέπει, και ο Αριστοτέλης αναλύει το «όπως πρέπει» σε πέντε κριτήρια:

| Κριτήριο   | Τι ρωτά             | Παράδειγμα με την οργή                                 |
| ---------- | ------------------- | ------------------------------------------------------ |
| *ὅτε δεῖ*  | πότε;               | τη στιγμή που πρέπει, όχι αργότερα, για κάτι ξεχασμένο |
| *ἐφ’ οἷς*  | για ποια αφορμή;    | για μια πραγματική αδικία, όχι για ένα ασήμαντο λάθος  |
| *πρὸς οὕς* | απέναντι σε ποιους; | σε αυτόν που ευθύνεται, όχι σε όποιον βρεθεί μπροστά   |
| *οὗ ἕνεκα* | για ποιον σκοπό;    | για να διορθωθεί το κακό, όχι για να εκδικηθείς        |
| *ὡς δεῖ*   | με ποιον τρόπο;     | με μέτρο, χωρίς βία και προσβολές                      |

Όταν ισχύουν όλα αυτά, το πάθος είναι **μέσον τε καὶ ἄριστον**. Πρόσεξε το «καί»:
το μέσο **είναι** το άριστο. Το μέσο δεν είναι συμβιβασμός· είναι το σωστό σημείο,
αυτό που δύσκολα πετυχαίνεις.

### Πράξεις, ψόγος και έπαινος

Το ίδιο σχήμα ισχύει για τις **πράξεις**. Η αρετή έχει πεδίο τα πάθη και τις
πράξεις, και εκεί κρίνεται με δύο τρόπους:

- **ἁμαρτάνεται / κατορθοῦται**: η υπερβολή και η έλλειψη **αστοχούν**, το μέσο
  **πετυχαίνει**, όπως ο τοξότης που χτυπά ή δεν χτυπά τον στόχο. Είναι το
  κριτήριο της ίδιας της πράξης.
- **ψέγεται / ἐπαινεῖται**: η υπερβολή και η έλλειψη **κατακρίνονται**, το μέσο
  **επαινείται**. Είναι το κριτήριο της **κοινωνίας**, που κρίνει τα μέλη της.

Ο έπαινος και ο ψόγος δείχνουν τον **πολιτικό χαρακτήρα** της αριστοτελικής
ηθικής: οι αξίες που η κοινωνία έχει καθιερώσει είναι ένα αντικειμενικό δεδομένο
για τον κάθε πολίτη. Από εδώ το πρώτο συμπέρασμα: η αρετή είναι **μεσότης τις**,
ένα είδος μεσότητας, γιατί είναι **στοχαστική τοῦ μέσου**, σημαδεύει το μέσο.

> **Τι παραλείπει το «\[…]»**
>
> Το κομμάτι που λείπει (1106b28–35) λέει ότι μπορείς να σφάλεις με πολλούς
> τρόπους, ενώ να πετύχεις μόνο με έναν: «ῥᾴδιον μὲν τὸ ἀποτυχεῖν τοῦ σκοποῦ,
> χαλεπὸν δὲ τὸ ἐπιτυχεῖν», «εύκολο είναι να αστοχήσεις, δύσκολο να πετύχεις τον
> στόχο». Γι' αυτό η υπερβολή και η έλλειψη ανήκουν στην κακία και η μεσότητα στην
> αρετή, και ο Αριστοτέλης παραθέτει έναν στίχο: «ἐσθλοὶ μὲν γὰρ ἁπλῶς,
> παντοδαπῶς δὲ κακοί», «οι καλοί είναι καλοί με έναν τρόπο, οι κακοί με κάθε
> λογής τρόπους» (μεταφράσεις δικές μας).

### Ο ορισμός

Ο ορισμός είναι χτισμένος όπως κάθε αριστοτελικός ορισμός: πρώτα το **γένος**, η
ευρύτερη κατηγορία όπου ανήκει το πράγμα, και μετά η **ειδοποιός διαφορά**, αυτό
που το ξεχωρίζει από τα άλλα της ίδιας κατηγορίας.

| Μέρος του ορισμού         | Στο κείμενο                     | Τι σημαίνει                                                        |
| ------------------------- | ------------------------------- | ------------------------------------------------------------------ |
| **γένος**                 | *ἕξις*                          | παγιωμένη στάση του χαρακτήρα (όχι πάθος, όχι απλή ικανότητα)      |
| **ειδοποιός διαφορά** (α) | *προαιρετική*                   | συνδέεται με την **προαίρεση**: την επιλέγουμε συνειδητά, με σκέψη |
| (β)                       | *ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς* | βρίσκεται στο μέσο το σχετικό με τον άνθρωπο, όχι στο αριθμητικό   |
| (γ)                       | *ὡρισμένῃ λόγῳ*                 | τη μεσότητα την καθορίζει ο **ορθός λόγος**                        |
| (δ)                       | *καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν*  | ο λόγος αυτός είναι αυτός με τον οποίο θα την όριζε ο **φρόνιμος** |

Το (α) λέει ότι η αρετή δεν είναι τυχαία καλή συμπεριφορά. Η **προαίρεσις** είναι
έλλογη προτίμηση, επιλογή ανάμεσα στο καλό και στο κακό. Δίκαιος δεν είναι όποιος
έτυχε να κάνει μια δίκαιη πράξη, αλλά όποιος **διάλεξε** τη δικαιοσύνη ως τρόπο
ζωής. Το (β) μεταφέρει στον ορισμό το μέσον πρὸς ἡμᾶς της προηγούμενης
ενότητας. Τα (γ) και (δ) λένε **ποιος** το βρίσκει: όχι η επιθυμία του καθενός,
αλλά η λογική, όπως την ασκεί ο **φρόνιμος**, ο άνθρωπος με πρακτική σοφία, που
γίνεται ζωντανό πρότυπο, κανόνας για τους άλλους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε τον ορισμό της αρετής*

### Μεσότητα ανάμεσα σε δύο κακίες

Η τελευταία περίοδος εξηγεί γιατί η αρετή λέγεται μεσότητα: βρίσκεται **ανάμεσα σε
δύο κακίες**, μία από υπερβολή και μία από έλλειψη. Οι κακίες, στα πάθη και στις
πράξεις, η μία **υστερεί** και η άλλη **ξεπερνά** *τὸ δέον*, αυτό που πρέπει· η αρετή
**βρίσκει** το μέσο (έργο της γνώσης) και το **προτιμά** (έργο της βούλησης). Στο
επόμενο κεφάλαιο ο Αριστοτέλης δίνει παραδείγματα:

| Πεδίο            | Κακία από έλλειψη        | Αρετή         | Κακία από υπερβολή |
| ---------------- | ------------------------ | ------------- | ------------------ |
| φόβος και θάρρος | δειλία                   | ανδρεία       | θρασύτητα          |
| ηδονές           | αναισθησία               | σωφροσύνη     | ακολασία           |
| χρήματα          | ανελευθερία (τσιγκουνιά) | ελευθεριότητα | ασωτία             |
| οργή             | αοργησία                 | πραότητα      | οργιλότητα         |

> **Κλειδί**
>
> **Ὁρισμὸς τῆς ἀρετῆς**: *ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένῃ
> λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν*.
>
> **Γένος**: ἕξις. **Ειδοποιός διαφορά**: προαιρετική· στη μεσότητα πρὸς ἡμᾶς· που
> την ορίζει ο λόγος, όπως θα την όριζε ο φρόνιμος. Η αρετή είναι **μεσότης δύο
> κακιῶν**, της υπερβολής και της έλλειψης.

### Προσωπικό και αντικειμενικό

Ο ορισμός κρατά ισορροπία. Από τη μία, η μεσότητα είναι **πρὸς ἡμᾶς**: προσωπική
υπόθεση, που δεν ισαπέχει από τα άκρα. Η ανδρεία για κάποιον που από
χαρακτήρα γέρνει στη δειλία είναι άλλη από την ανδρεία για κάποιον που γέρνει στο
θράσος. Από την άλλη, την ορίζει ο **λόγος** και το πρότυπο του **φρονίμου**, και
την κρίνει ο **έπαινος** και ο **ψόγος** της κοινωνίας: τρία στοιχεία που δεν
εξαρτώνται από τον καθένα και μετριάζουν το υποκειμενικό στοιχείο.

Και κάτι ακόμη. Η αρετή είναι μεσότητα, αλλά **όχι** μετριότητα, κάτι χλιαρό και
άχρωμο. Λίγο μετά ο Αριστοτέλης το λέει ρητά: ως προς την ουσία της, η αρετή
είναι μεσότητα· ως προς το άριστο και το σωστό, είναι **ἀκρότης**, κορυφή. Το μέσο
είναι ο πιο δύσκολος στόχος, που χρειάζεται εγρήγορση σε κάθε περίσταση και
αγώνα μιας ζωής.

## Η γλώσσα του κειμένου

- *φοβηθῆναι, θαρρῆσαι ... λυπηθῆναι*: απαρέμφατα αορίστου, **υποκείμενα** του
  *ἔστι* (= *ἔξεστι*).
- *τὸ δ’ ὅτε δεῖ ... (ἐστι) μέσον τε καὶ ἄριστον*: το άρθρο *τὸ* ουσιαστικοποιεί
  όλη τη φράση (εννοείται *τὸ ταῦτα παθεῖν*)· *μέσον, ἄριστον*: κατηγορούμενα.
- *ὅτε δεῖ*: **χρονική** πρόταση· *ἐφ’ οἷς, πρὸς οὕς, οὗ ἕνεκα*: **αναφορικές**·
  *ὡς δεῖ*: **αναφορική-παραβολική**.
- *ὅπερ ἐστὶ τῆς ἀρετῆς* και *ταῦτα δ’ ἄμφω τῆς ἀρετῆς*: γενική **κτητική
  κατηγορηματική** («γνώρισμα της αρετής»).
- *ἐν οἷς*: αναφορική πρόταση· το *οἷς* (ουδέτερο) αναφέρεται και στα *πάθη* και
  στις *πράξεις*.
- *στοχαστική γε οὖσα*: **αιτιολογική** μετοχή· *τοῦ μέσου*: γενική
  **αντικειμενική**.
- *οὖσα* (στον ορισμό): **επιθετική** μετοχή στο *ἕξις*· *ὡρισμένῃ*: **επιθετική**
  μετοχή στο *μεσότητι* (γι' αυτό είναι σε δοτική)· *λόγῳ*: δοτική του **μέσου** (κατά άλλους ποιητικό αίτιο,
  αφού συνοδεύει μετοχή παθητικού παρακειμένου).
- *ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν*: **αναφορική** πρόταση με **δυνητική ευκτική**· το
  *ᾧ* αναφέρεται στο *λόγῳ*.
- *τῷ τὰς μὲν ἐλλείπειν τὰς δ’ ὑπερβάλλειν ... τὴν δ’ ἀρετὴν ... εὑρίσκειν καὶ
  αἱρεῖσθαι*: **έναρθρα απαρέμφατα** σε δοτική της **αιτίας**· υποκείμενά τους
  τα *τὰς μέν, τὰς δέ* (κακίας) και το *τὴν ἀρετήν*.
- *τοῦ δέοντος*: γενική, αντικείμενο των *ἐλλείπειν* και *ὑπερβάλλειν* (ρήματα που
  δηλώνουν έλλειψη και υπεροχή).

Η **κυρίαρχη έγκλιση** είναι η **οριστική** (*ἔστι, ἐστίν, ἁμαρτάνεται, ἐπαινεῖται*):
ο Αριστοτέλης δεν διατυπώνει πια πιθανότητες, όπως με τη δυνητική ευκτική των
προηγούμενων ενοτήτων, αλλά συμπεράσματα, και τα σηματοδοτεί με το **ἄρα** (δύο
φορές). Η μόνη δυνητική ευκτική, το *ὁρίσειεν*, έχει λόγο: ο φρόνιμος είναι
πρότυπο, και η ευκτική λέει τι **θα** όριζε αν βρισκόταν στην περίσταση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. «Ἔστιν ἄρα ἡ ἀρετὴ ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένῃ λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν»: Ποια είναι η έννοια γένους και ποια η ειδοποιός διαφορά της αρετής; Πώς προσδιορίζεται ακριβέστερα η καθεμία;

1. **Η έννοια γένους.** Είναι η **ἕξις**: η αρετή ανήκει στις παγιωμένες στάσεις του
   χαρακτήρα, που αποκτώνται με τον εθισμό, την επανάληψη όμοιων πράξεων. Δεν είναι
   πάθος, που απλώς το βιώνουμε, ούτε φυσική ικανότητα. Ο προσδιορισμός
   **προαιρετική** τη συνδέει με την **προαίρεση**, την έλλογη, συνειδητή επιλογή:
   ενάρετος είναι όποιος διαλέγει το σωστό ως στάση ζωής, όχι όποιος το έκανε κατά
   τύχη.
2. **Η ειδοποιός διαφορά.** Είναι η **μεσότητα** που την ξεχωρίζει από τις κακίες,
   που είναι κι αυτές έξεις: η αρετή βρίσκεται *ἐν μεσότητι τῇ πρὸς ἡμᾶς*, όχι στο
   αριθμητικό μέσο του πράγματος, αλλά στο μέσο που ταιριάζει στον συγκεκριμένο
   άνθρωπο και στην περίσταση. Είναι *μεσότης δύο κακιῶν*, ανάμεσα στην υπερβολή και
   στην έλλειψη.
3. **Ο ακριβέστερος προσδιορισμός της μεσότητας.** Τη μεσότητα δεν την ορίζει η
   επιθυμία του καθενός: είναι *ὡρισμένη λόγῳ*, την καθορίζει ο ορθός λόγος, και
   ειδικότερα ο λόγος *ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν*. Ο φρόνιμος γίνεται το πρότυπο, ο
   κανόνας. Έτσι η μεσότητα είναι **προσωπική** (πρὸς ἡμᾶς), αλλά όχι **αυθαίρετη**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Β. Παράλληλο κείμενο: στον Προτρεπτικό του Αριστοτέλη διαβάζουμε: «Ἔτι δὲ τίς ἡμῖν κανὼν ἢ τίς ὅρος ἀκριβέστερος τῶν ἀγαθῶν πλὴν ὁ φρόνιμος; ὅσα γὰρ ἂν οὗτος ἕλοιτο κατὰ τὴν ἐπιστήμην αἱρούμενος, ταῦτ’ ἐστὶν ἀγαθὰ καὶ κακὰ δὲ τὰ ἐναντία τούτοις», δηλαδή «Κι ακόμη, ποιος κανόνας ή ποιο όριο των αγαθών είναι για εμάς ακριβέστερο από τον φρόνιμο; Γιατί όσα θα διάλεγε αυτός, διαλέγοντας σύμφωνα με τη γνώση, αυτά είναι αγαθά, και κακά τα αντίθετά τους» (μετάφραση δική μας). Να συγκρίνεις τον ρόλο του φρονίμου στα δύο κείμενα.

1. **Ομοιότητες.** Και στα δύο κείμενα ο **φρόνιμος** είναι το μέτρο του σωστού.
   Στον ορισμό της αρετής η μεσότητα καθορίζεται *ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν*· στον
   *Προτρεπτικό* ο φρόνιμος είναι *κανὼν* και *ὅρος* των αγαθών. Και τα δύο κείμενα
   εκφράζουν το κριτήριο με **δυνητική ευκτική** (*ὁρίσειεν, ἂν ἕλοιτο*): ο φρόνιμος
   είναι πρότυπο, και κοιτάμε τι **θα** έκανε εκείνος. Και στα δύο η επιλογή του
   στηρίζεται στη λογική (*λόγῳ, κατὰ τὴν ἐπιστήμην*), όχι στην επιθυμία.
2. **Διαφορές.** Στον *Προτρεπτικό* ο φρόνιμος κρίνει γενικά **τα αγαθά και τα κακά**,
   και η επιλογή του στηρίζεται στην **ἐπιστήμην**. Στα *Νικομάχεια* ο ρόλος του είναι
   πιο συγκεκριμένος: ορίζει το **μέσο** στα πάθη και στις πράξεις, σε κάθε
   περίσταση, και η φρόνηση εδώ είναι πρακτική σοφία, όχι θεωρητική γνώση. Στον
   ορισμό ο φρόνιμος λειτουργεί ως **αντίβαρο** στο υποκειμενικό *πρὸς ἡμᾶς*: δίνει
   στη μεσότητα ένα σχετικά αντικειμενικό κριτήριο.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Γένος της αρετής είναι η ἕξις**, όχι η μεσότητα. Η μεσότητα ανήκει στην
>   ειδοποιό διαφορά.
> - **ὡρισμένῃ** είναι σε δοτική και πάει στο **μεσότητι**, όχι στο *ἕξις*: τη
>   μεσότητα ορίζει ο λόγος.
> - **προαιρετική** στον ορισμό δεν σημαίνει «προαιρετική, μη υποχρεωτική»· σημαίνει
>   ότι η αρετή συνδέεται με τη συνειδητή επιλογή.
> - **Το μέσο δεν είναι μετριότητα**: είναι *μέσον τε καὶ ἄριστον*, και ως προς το
>   άριστο η αρετή είναι **ἀκρότης**.

> **Θυμήσου**
>
> - Ένα πάθος είναι σωστό όταν εκδηλώνεται **ὅτε δεῖ, ἐφ’ οἷς, πρὸς οὕς, οὗ ἕνεκα,
>   ὡς δεῖ**: τότε είναι *μέσον τε καὶ ἄριστον*.
> - Η υπερβολή και η έλλειψη **ἁμαρτάνονται καὶ ψέγονται**, το μέσο **ἐπαινεῖται καὶ
>   κατορθοῦται**.
> - **Ορισμός**: *ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένῃ λόγῳ καὶ
>   ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν*.
> - Η αρετή είναι **μεσότης δύο κακιῶν** και τη βρίσκει και την προτιμά.

## Ερωτήσεις

1. Πότε ένα πάθος, όπως ο φόβος ή η οργή, είναι κατά το κείμενο «μέσον τε καὶ ἄριστον»;
   - Όταν το νιώθουμε όσο το δυνατόν λιγότερο
   - Όταν το νιώθουμε όταν, όσο και όπως πρέπει
   - Όταν το κρύβουμε από τους άλλους ανθρώπους
   - Όταν το νιώθουν οι περισσότεροι πολίτες
2. Τι παθαίνουν, κατά το κείμενο, η υπερβολή και η έλλειψη στα πάθη και στις πράξεις;
   - Επαινούνται, αν γίνονται με καλό σκοπό
   - Τιμωρούνται από τον νόμο της πόλης
   - Είναι σφάλματα και κατακρίνονται
   - Είναι ηθικά ουδέτερες, όπως τα πάθη
3. Ποια είναι η έννοια γένους στον ορισμό της αρετής;
   - Η μεσότητα
   - Ο φρόνιμος
   - Το πάθος
   - Η ἕξις
4. Τι σημαίνει στον ορισμό ότι η αρετή είναι «ἕξις προαιρετική»;
   - Ότι δεν είναι υποχρεωτική για τους πολίτες
   - Ότι συνδέεται με τη συνειδητή επιλογή
   - Ότι την έχουμε από τη γέννησή μας
   - Ότι την ορίζει η πόλη με τους νόμους
5. Ποιος, κατά τον ορισμό, είναι το πρότυπο για να οριστεί η μεσότητα;
   - Ο φρόνιμος άνθρωπος
   - Ο έμπειρος νομοθέτης
   - Ο καθένας για τον εαυτό του
   - Ο φιλόσοφος που είδε το Αγαθό
6. Η ανδρεία είναι μεσότητα ανάμεσα σε ποιες δύο κακίες;
   - Στην οργιλότητα και στην πραότητα
   - Στην ακολασία και στην αναισθησία
   - Στη δειλία και στη σωφροσύνη
   - Στη δειλία και στη θρασύτητα
7. Σε ποια λέξη του ορισμού αναφέρεται η μετοχή «ὡρισμένῃ»;
   - στο ἕξις
   - στο μεσότητι
   - στο ἀρετή
   - στο λόγῳ
8. Γιατί ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί δυνητική ευκτική στο «ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν»;
   - Για να δείξει ότι ο φρόνιμος συνήθως σφάλλει
   - Γιατί η πρόταση εξαρτάται από ιστορικό χρόνο
   - Για να πει τι θα όριζε ο φρόνιμος ως πρότυπο
   - Για να εκφράσει μια ευχή για το μέλλον

## Ασκήσεις

1. Γράψε μία ετυμολογικά συγγενή λέξη της νέας ελληνικής για καθεμία από τις λέξεις του κειμένου: ψέγεται, προαιρετική, ὡρισμένῃ, φρόνιμος.
2. Εξήγησε, με παράδειγμα την οργή, τι σημαίνει ότι ένα πάθος εκδηλώνεται «ὅτε δεῖ καὶ ἐφ’ οἷς καὶ πρὸς οὓς καὶ οὗ ἕνεκα καὶ ὡς δεῖ».
3. «ἐν οἷς ἡ μὲν ὑπερβολὴ ἁμαρτάνεται καὶ ψέγεται καὶ ἡ ἔλλειψις, τὸ δὲ μέσον ἐπαινεῖται καὶ κατορθοῦται· ταῦτα δ’ ἄμφω τῆς ἀρετῆς. Μεσότης τις ἄρα ἐστὶν ἡ ἀρετή, στοχαστική γε οὖσα τοῦ μέσου.» Ποια δύο κριτήρια χρησιμοποιεί εδώ ο Αριστοτέλης για να κρίνει πάθη και πράξεις, και τι δείχνει η λέξη «στοχαστική»;
4. Να αναγνωρίσεις γραμματικά τους τύπους του κειμένου.
   α) ὀργισθῆναι
   β) ἡσθῆναι
   γ) ὁρίσειεν
   δ) αἱρεῖσθαι
5. Να χαρακτηρίσεις συντακτικά τους όρους με έντονα: «Ἡ δ’ ἀρετὴ **περὶ πάθη** καὶ πράξεις ἐστίν», «**ἐν μεσότητι** οὖσα», «τὴν δ’ ἀρετὴν **τὸ μέσον** καὶ εὑρίσκειν καὶ αἱρεῖσθαι».
   α) περὶ πάθη
   β) ἐν μεσότητι
   γ) τὸ μέσον
6. Αφού η αρετή είναι «μεσότης δύο κακιῶν», μήπως ο ενάρετος άνθρωπος του Αριστοτέλη είναι απλώς μετριοπαθής και χλιαρός, χωρίς πάθος; Κρίνε την ερμηνεία αυτή.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/definition-of-virtue
