# Γ.8 Η αλληγορία του σπηλαίου: οι δεσμώτες

> Πλάτων, Πολιτεία 514a–515c: οι σκιές στον τοίχο και τι νομίζουν οι δεσμώτες ότι βλέπουν.

Αρχαία Ελληνικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/cave-prisoners

## Τι θα μάθεις

- Να τοποθετείς την αλληγορία του σπηλαίου στην Πολιτεία του Πλάτωνα και να περιγράφεις το σκηνικό με βάση το κείμενο.
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο 514a–515c, με τις αλλαγές ομιλητή.
- Να ερμηνεύεις τα σύμβολα της αλληγορίας (σπήλαιο, δεσμώτες, δεσμά, φωτιά, σκιές) και τη σημασία του «Ὁμοίους ἡμῖν».
- Να εξηγείς τι σημαίνει «τὸ ἀληθὲς» για τους δεσμώτες και πώς συνδέεται με τη θεωρία των Ιδεών.

## Το πλαίσιο

Η *Πολιτεία* είναι διάλογος σε δέκα βιβλία για τη δικαιοσύνη και την ιδανική
πόλη. Ο Σωκράτης αφηγείται σε α΄ πρόσωπο μια συζήτηση που έγινε στον Πειραιά, και
ο κύριος συνομιλητής του εδώ είναι ο **Γλαύκων**, αδελφός του Πλάτωνα. Πριν από
το βιβλίο Ζ ο Σωκράτης έχει ήδη υποστηρίξει ότι την ιδανική πόλη πρέπει να την
κυβερνούν φιλόσοφοι, και έχει μιλήσει για την Ιδέα του Αγαθού με δύο εικόνες,
τον ήλιο και τη γραμμή. Τώρα δίνει μια τρίτη: το **σπήλαιο**. Γι' αυτό λέει
*Μετὰ ταῦτα*: μετά από εκείνες τις εικόνες.

Στο κείμενο εναλλάσσονται δύο φωνές. Όπου διαβάζεις *εἶπον* ή *ἦν δ’ ἐγώ*, μιλά
ο **Σωκράτης**· όπου *ἔφη*, ο **Γλαύκων**.

## Το κείμενο

> Μετὰ ταῦτα δή, εἶπον, ἀπείκασον τοιούτῳ πάθει τὴν ἡμετέραν φύσιν παιδείας τε
> πέρι καὶ ἀπαιδευσίας. Ἰδὲ γὰρ ἀνθρώπους οἷον ἐν καταγείῳ οἰκήσει σπηλαιώδει,
> ἀναπεπταμένην πρὸς τὸ φῶς τὴν εἴσοδον ἐχούσῃ μακρὰν παρὰ πᾶν τὸ σπήλαιον, ἐν
> ταύτῃ ἐκ παίδων ὄντας ἐν δεσμοῖς καὶ τὰ σκέλη καὶ τοὺς αὐχένας, ὥστε μένειν τε
> αὐτοὺς εἴς τε τὸ πρόσθεν μόνον ὁρᾶν, κύκλῳ δὲ τὰς κεφαλὰς ὑπὸ τοῦ δεσμοῦ
> ἀδυνάτους περιάγειν, φῶς δὲ αὐτοῖς πυρὸς ἄνωθεν καὶ πόρρωθεν καόμενον ὄπισθεν
> αὐτῶν, μεταξὺ δὲ τοῦ πυρὸς καὶ τῶν δεσμωτῶν ἐπάνω ὁδόν, παρ’ ἣν ἰδὲ τειχίον
> παρῳκοδομημένον, ὥσπερ τοῖς θαυματοποιοῖς πρὸ τῶν ἀνθρώπων πρόκειται τὰ
> παραφράγματα, ὑπὲρ ὧν τὰ θαύματα δεικνύασιν.
>
> Ὁρῶ, ἔφη.
>
> Ὅρα τοίνυν παρὰ τοῦτο τὸ τειχίον φέροντας ἀνθρώπους σκεύη τε παντοδαπὰ
> ὑπερέχοντα τοῦ τειχίου καὶ ἀνδριάντας καὶ ἄλλα ζῷα λίθινά τε καὶ ξύλινα καὶ
> παντοῖα εἰργασμένα, οἷον εἰκὸς τοὺς μὲν φθεγγομένους, τοὺς δὲ σιγῶντας τῶν
> παραφερόντων.
>
> Ἄτοπον, ἔφη, λέγεις εἰκόνα καὶ δεσμώτας ἀτόπους.
>
> Ὁμοίους ἡμῖν, ἦν δ’ ἐγώ· τοὺς γὰρ τοιούτους πρῶτον μὲν ἑαυτῶν τε καὶ ἀλλήλων
> οἴει ἄν τι ἑωρακέναι ἄλλο πλὴν τὰς σκιὰς τὰς ὑπὸ τοῦ πυρὸς εἰς τὸ καταντικρὺ
> αὐτῶν τοῦ σπηλαίου προσπιπτούσας;
>
> Πῶς γάρ, ἔφη, εἰ ἀκινήτους γε τὰς κεφαλὰς ἔχειν ἠναγκασμένοι εἶεν διὰ βίου;
>
> Τί δὲ τῶν παραφερομένων; οὐ ταὐτὸν τοῦτο;
>
> Τί μήν;
>
> Εἰ οὖν διαλέγεσθαι οἷοί τ’ εἶεν πρὸς ἀλλήλους, οὐ ταῦτα ἡγῇ ἂν τὰ ὄντα αὐτοὺς
> νομίζειν ἅπερ ὁρῷεν;
>
> Ἀνάγκη.
>
> Τί δ’ εἰ καὶ ἠχὼ τὸ δεσμωτήριον ἐκ τοῦ καταντικρὺ ἔχοι; ὁπότε τις τῶν
> παριόντων φθέγξαιτο, οἴει ἂν ἄλλο τι αὐτοὺς ἡγεῖσθαι τὸ φθεγγόμενον ἢ τὴν
> παριοῦσαν σκιάν;
>
> Μὰ Δί’ οὐκ ἔγωγ’, ἔφη.
>
> Παντάπασι δή, ἦν δ’ ἐγώ, οἱ τοιοῦτοι οὐκ ἂν ἄλλο τι νομίζοιεν τὸ ἀληθὲς ἢ τὰς
> τῶν σκευαστῶν σκιάς.
>
> Πολλὴ ἀνάγκη, ἔφη.
>
> Πλάτων, *Πολιτεία* 514a–515c

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε αγκύλη ποιος μιλά.

| Αρχαίο κείμενο                                                                                                                                                     | Μετάφραση                                                                                                                                                                                                   |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Μετὰ ταῦτα δή, εἶπον, ἀπείκασον τοιούτῳ πάθει τὴν ἡμετέραν φύσιν παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας.                                                                 | \[Σ.] Ύστερα από αυτά λοιπόν, είπα, παρομοίασε τη φύση μας, ως προς την παιδεία και την απαιδευσία, με μια κατάσταση σαν κι αυτή.                                                                           |
| Ἰδὲ γὰρ ἀνθρώπους οἷον ἐν καταγείῳ οἰκήσει σπηλαιώδει, ἀναπεπταμένην πρὸς τὸ φῶς τὴν εἴσοδον ἐχούσῃ μακρὰν παρὰ πᾶν τὸ σπήλαιον,                                   | Φαντάσου δηλαδή ανθρώπους σαν μέσα σε μια υπόγεια κατοικία που μοιάζει με σπηλιά, με την είσοδο ανοιχτή προς το φως, να απλώνεται σε όλο το πλάτος της σπηλιάς·                                             |
| ἐν ταύτῃ ἐκ παίδων ὄντας ἐν δεσμοῖς καὶ τὰ σκέλη καὶ τοὺς αὐχένας,                                                                                                 | κι αυτούς να βρίσκονται εκεί μέσα από παιδιά, δεμένους και στα πόδια και στον αυχένα,                                                                                                                       |
| ὥστε μένειν τε αὐτοὺς εἴς τε τὸ πρόσθεν μόνον ὁρᾶν, κύκλῳ δὲ τὰς κεφαλὰς ὑπὸ τοῦ δεσμοῦ ἀδυνάτους περιάγειν,                                                       | ώστε να μένουν ακίνητοι και να κοιτάζουν μόνο μπροστά τους, και να μην μπορούν, εξαιτίας του δεσμού, να γυρίζουν τα κεφάλια τους γύρω·                                                                      |
| φῶς δὲ αὐτοῖς πυρὸς ἄνωθεν καὶ πόρρωθεν καόμενον ὄπισθεν αὐτῶν,                                                                                                    | και να τους φωτίζει μια φωτιά που καίει πάνω ψηλά και μακριά, πίσω τους·                                                                                                                                    |
| μεταξὺ δὲ τοῦ πυρὸς καὶ τῶν δεσμωτῶν ἐπάνω ὁδόν,                                                                                                                   | κι ανάμεσα στη φωτιά και στους δεσμώτες, πιο ψηλά, έναν δρόμο,                                                                                                                                              |
| παρ’ ἣν ἰδὲ τειχίον παρῳκοδομημένον,                                                                                                                               | και κατά μήκος του φαντάσου ένα τειχάκι χτισμένο,                                                                                                                                                           |
| ὥσπερ τοῖς θαυματοποιοῖς πρὸ τῶν ἀνθρώπων πρόκειται τὰ παραφράγματα, ὑπὲρ ὧν τὰ θαύματα δεικνύασιν.                                                                | όπως είναι στημένα μπροστά από τους θεατές τα χαμηλά παραπετάσματα των κουκλοπαικτών, πάνω από τα οποία δείχνουν τις κούκλες τους.                                                                          |
| Ὁρῶ, ἔφη.                                                                                                                                                          | \[Γ.] Το βλέπω, είπε.                                                                                                                                                                                       |
| Ὅρα τοίνυν παρὰ τοῦτο τὸ τειχίον φέροντας ἀνθρώπους σκεύη τε παντοδαπὰ ὑπερέχοντα τοῦ τειχίου                                                                      | \[Σ.] Δες λοιπόν, κατά μήκος του τειχιού, ανθρώπους να κουβαλούν κάθε λογής αντικείμενα, που ξεπερνούν το τειχάκι σε ύψος,                                                                                  |
| καὶ ἀνδριάντας καὶ ἄλλα ζῷα λίθινά τε καὶ ξύλινα καὶ παντοῖα εἰργασμένα,                                                                                           | και αγάλματα ανθρώπων και άλλων ζώων, από πέτρα και ξύλο και φτιαγμένα με κάθε λογής υλικό·                                                                                                                 |
| οἷον εἰκὸς τοὺς μὲν φθεγγομένους, τοὺς δὲ σιγῶντας τῶν παραφερόντων.                                                                                               | κι από αυτούς που τα περνούν, όπως είναι φυσικό, άλλοι να μιλούν κι άλλοι να σωπαίνουν.                                                                                                                     |
| Ἄτοπον, ἔφη, λέγεις εἰκόνα καὶ δεσμώτας ἀτόπους.                                                                                                                   | \[Γ.] Παράξενη εικόνα περιγράφεις, είπε, και παράξενους δεσμώτες.                                                                                                                                           |
| Ὁμοίους ἡμῖν, ἦν δ’ ἐγώ·                                                                                                                                           | \[Σ.] Όμοιους με εμάς, είπα εγώ·                                                                                                                                                                            |
| τοὺς γὰρ τοιούτους πρῶτον μὲν ἑαυτῶν τε καὶ ἀλλήλων οἴει ἄν τι ἑωρακέναι ἄλλο πλὴν τὰς σκιὰς τὰς ὑπὸ τοῦ πυρὸς εἰς τὸ καταντικρὺ αὐτῶν τοῦ σπηλαίου προσπιπτούσας; | γιατί, πρώτα πρώτα, νομίζεις ότι τέτοιοι άνθρωποι θα είχαν δει από τον εαυτό τους και ο ένας από τον άλλον οτιδήποτε άλλο εκτός από τις σκιές που ρίχνει η φωτιά πάνω στον τοίχο της σπηλιάς απέναντί τους; |
| Πῶς γάρ, ἔφη, εἰ ἀκινήτους γε τὰς κεφαλὰς ἔχειν ἠναγκασμένοι εἶεν διὰ βίου;                                                                                        | \[Γ.] Και πώς θα μπορούσαν, είπε, αν ήταν αναγκασμένοι να έχουν τα κεφάλια τους ακίνητα σε όλη τους τη ζωή;                                                                                                 |
| Τί δὲ τῶν παραφερομένων; οὐ ταὐτὸν τοῦτο;                                                                                                                          | \[Σ.] Και για τα αντικείμενα που περνούν; Δεν ισχύει το ίδιο;                                                                                                                                               |
| Τί μήν;                                                                                                                                                            | \[Γ.] Πώς αλλιώς;                                                                                                                                                                                           |
| Εἰ οὖν διαλέγεσθαι οἷοί τ’ εἶεν πρὸς ἀλλήλους, οὐ ταῦτα ἡγῇ ἂν τὰ ὄντα αὐτοὺς νομίζειν ἅπερ ὁρῷεν;                                                                 | \[Σ.] Αν λοιπόν μπορούσαν να συζητούν μεταξύ τους, δεν πιστεύεις ότι θα θεωρούσαν πραγματικά όντα αυτά ακριβώς που βλέπουν;                                                                                 |
| Ἀνάγκη.                                                                                                                                                            | \[Γ.] Αναγκαστικά.                                                                                                                                                                                          |
| Τί δ’ εἰ καὶ ἠχὼ τὸ δεσμωτήριον ἐκ τοῦ καταντικρὺ ἔχοι;                                                                                                            | \[Σ.] Κι αν η φυλακή είχε και αντίλαλο από τον απέναντι τοίχο;                                                                                                                                              |
| ὁπότε τις τῶν παριόντων φθέγξαιτο, οἴει ἂν ἄλλο τι αὐτοὺς ἡγεῖσθαι τὸ φθεγγόμενον ἢ τὴν παριοῦσαν σκιάν;                                                           | Όποτε μιλούσε κάποιος από αυτούς που περνούν, νομίζεις ότι θα πίστευαν πως μιλά κάτι άλλο και όχι η σκιά που περνά;                                                                                         |
| Μὰ Δί’ οὐκ ἔγωγ’, ἔφη.                                                                                                                                             | \[Γ.] Μα τον Δία, εγώ όχι, είπε.                                                                                                                                                                            |
| Παντάπασι δή, ἦν δ’ ἐγώ, οἱ τοιοῦτοι οὐκ ἂν ἄλλο τι νομίζοιεν τὸ ἀληθὲς ἢ τὰς τῶν σκευαστῶν σκιάς.                                                                 | \[Σ.] Σε κάθε περίπτωση λοιπόν, είπα εγώ, τέτοιοι άνθρωποι δεν θα θεωρούσαν αληθινό τίποτε άλλο εκτός από τις σκιές των κατασκευασμένων αντικειμένων.                                                       |
| Πολλὴ ἀνάγκη, ἔφη.                                                                                                                                                 | \[Γ.] Είναι απόλυτη ανάγκη, είπε.                                                                                                                                                                           |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                            | Σημασία στο κείμενο                                |
| ----------------------------------------------- | -------------------------------------------------- |
| ἀπεικάζω (προστ. *ἀπείκασον*)                   | παρομοιάζω, παρουσιάζω με μια εικόνα               |
| πάθος, -ους, τό                                 | κατάσταση, κάτι που παθαίνει κανείς                |
| ἀπαιδευσία, ἡ                                   | η έλλειψη παιδείας                                 |
| κατάγειος, -ον                                  | υπόγειος                                           |
| ἀναπετάννυμι (μτχ. παθ. παρακ. *ἀναπεπταμένος*) | ανοίγω διάπλατα                                    |
| σκέλος, -ους, τό                                | πόδι, σκέλος                                       |
| αὐχήν, -ένος, ὁ                                 | αυχένας, λαιμός                                    |
| περιάγω                                         | γυρίζω γύρω                                        |
| τειχίον, τό                                     | χαμηλό τείχος, τειχάκι                             |
| παροικοδομέω, -ῶ                                | χτίζω δίπλα, κατά μήκος                            |
| θαυματοποιός, ὁ                                 | αυτός που δίνει παραστάσεις με κούκλες ή κόλπα     |
| παράφραγμα, -ατος, τό                           | παραπέτασμα, φράχτης                               |
| σκεῦος, -ους, τό                                | αντικείμενο, εργαλείο, σκεύος                      |
| ἀνδριάς, -άντος, ὁ                              | άγαλμα ανθρώπου                                    |
| φθέγγομαι                                       | μιλώ, βγάζω φωνή                                   |
| ἄτοπος, -ον                                     | παράξενος, παράλογος                               |
| καταντικρύ                                      | απέναντι                                           |
| οἷός τ’ εἰμί + απαρέμφατο                       | μπορώ                                              |
| ἠχώ, -οῦς, ἡ                                    | αντίλαλος, ηχώ                                     |
| δεσμωτήριον, τό                                 | φυλακή                                             |
| σκευαστός, -ή, -όν                              | κατασκευασμένος (*τὰ σκευαστά*: τα κατασκευάσματα) |

### Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

| Λέξη του κειμένου | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής          |
| ----------------- | -------------------------------------------- |
| πάθει             | πάθος, παθητικός, πάθηση, συμπάθεια, απάθεια |
| εἴσοδον           | έξοδος, οδηγός, μέθοδος, οδοιπόρος           |
| δεσμοῖς           | δεσμός, δέσμη, δεσμώτης, δεσμευτικός         |
| σκιάς             | σκιερός, σκιαγραφώ, σκιάχτρο, σκίουρος       |
| εἰκόνα            | εικονικός, εικονογράφηση, εικονολάτρης       |
| ἀληθὲς            | αλήθεια, αληθινός, επαληθεύω, αληθοφανής     |

Η λέξη **εἴσοδος** στο κείμενο είναι το άνοιγμα της σπηλιάς. Σήμερα λέμε επίσης
«είσοδος» το εισιτήριο ή την πρόσβαση σε ένα χώρο, και στα μαθηματικά ή στην
πληροφορική τα δεδομένα που μπαίνουν σε ένα σύστημα.

## Ερμηνεία

### Το σκηνικό

Κάνε στο μυαλό σου μια τομή του σπηλαίου, από το βάθος προς την είσοδο:

| Από το βάθος προς τα έξω | Τι υπάρχει                                                       |
| ------------------------ | ---------------------------------------------------------------- |
| 1                        | ο τοίχος του βάθους, όπου πέφτουν οι σκιές                       |
| 2                        | οι **δεσμώτες**, δεμένοι από παιδιά, με το βλέμμα στον τοίχο     |
| 3                        | ένας δρόμος πιο ψηλά, με ένα **τειχάκι** κατά μήκος του          |
| 4                        | άνθρωποι που περνούν κουβαλώντας αντικείμενα πάνω από το τειχάκι |
| 5                        | η **φωτιά**, ψηλά και μακριά                                     |
| 6                        | η **είσοδος**, ανοιχτή προς το φως του ήλιου                     |

Οι δεσμώτες βλέπουν μόνο τις **σκιές** των αντικειμένων πάνω στον τοίχο, και
ακούνε μόνο τον **αντίλαλο** των φωνών. Δεν ξέρουν ούτε τον εαυτό τους: από τον
εαυτό τους και από τους άλλους βλέπουν επίσης μόνο σκιές. Το σκηνικό είναι
στατικό: τίποτα δεν δείχνει ακόμα ότι κάτι θα αλλάξει.

### Τα σύμβολα

> **Κλειδί**
>
> **Αλληγορία**: μια διήγηση που λέει άλλα από όσα φαίνονται· κάθε στοιχείο της
> έχει και συμβολική σημασία. Το *ἀπείκασον* στην αρχή το δηλώνει: ο Σωκράτης
> **απεικονίζει** τη φύση μας *παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας*. Το θέμα της
> αλληγορίας είναι η παιδεία και το τι μπορεί να γνωρίσει ο άνθρωπος.

| Σύμβολο      | Τι συμβολίζει                                                                 |
| ------------ | ----------------------------------------------------------------------------- |
| σπήλαιο      | ο αισθητός κόσμος, ο κόσμος των αισθήσεων                                     |
| δεσμώτες     | οι άνθρωποι χωρίς παιδεία, όλοι μας                                           |
| δεσμά        | ό,τι κρατά την ψυχή στο αισθητό: αισθήσεις, συνήθειες, προκαταλήψεις, πάθη    |
| φωτιά        | ο ήλιος του ορατού κόσμου, που κάνει τα αισθητά να φαίνονται                  |
| σκιές        | τα είδωλα, η πιο φτωχή μορφή γνώσης                                           |
| σκευαστά     | τα αισθητά πράγματα, που κι αυτά είναι αντίγραφα                              |
| είσοδος, φως | ο δρόμος προς τον κόσμο των Ιδεών· έξω ο ήλιος συμβολίζει την Ιδέα του Αγαθού |

### «Ὁμοίους ἡμῖν»

Ο Γλαύκων αντιδρά: *Ἄτοπον … εἰκόνα καὶ δεσμώτας ἀτόπους*. Ἄτοπος είναι κάτι
που δεν έχει τόπο, άρα αλλόκοτο, σχεδόν ανύπαρκτο. Η απάντηση του Σωκράτη
είναι σύντομη και αιφνιδιαστική: **Ὁμοίους ἡμῖν**. Οι παράξενοι δεσμώτες είμαστε
εμείς. Με το α΄ πληθυντικό ο Σωκράτης δεν εξαιρεί ούτε τον εαυτό του ούτε τον
Γλαύκωνα ούτε τον αναγνώστη. Όλοι γεννιόμαστε μέσα στο σπήλαιο, και αυτό που μας
φαίνεται φυσικό, να εμπιστευόμαστε τις αισθήσεις μας, είναι στην πραγματικότητα
η αλλόκοτη κατάσταση.

### Τὸ ἀληθές

Η τελευταία περίοδος συνοψίζει: οι δεσμώτες θα θεωρούσαν **τὸ ἀληθές** μόνο τις
σκιές. Εδώ η λέξη δεν σημαίνει «σωστή πρόταση», αλλά **το αληθινά υπαρκτό**. Οι
δεσμώτες δεν κάνουν λογικό λάθος: συμπεραίνουν σωστά με βάση ό,τι έχουν. Το
πρόβλημα είναι ότι δεν ξέρουν πως υπάρχει κάτι άλλο. Γι' αυτό και συμφωνούν
μεταξύ τους (*εἰ διαλέγεσθαι οἷοί τ’ εἶεν*): η συζήτηση ανάμεσα σε δεσμώτες
στερεώνει την πλάνη, δεν τη διαλύει.

## Η γλώσσα του κειμένου

- *παρ’ ἣν … ὥσπερ … πρόκειται … ὑπὲρ ὧν … δεικνύασιν*: τρεις αλλεπάλληλες
  δευτερεύουσες. Η *παρ’ ἣν* (αναφορική) προσδιορίζει το *ὁδόν*, η *ὥσπερ …
  πρόκειται* (παραβολική) συγκρίνει το τειχάκι με το παραπέτασμα, η *ὑπὲρ ὧν*
  (αναφορική) προσδιορίζει το *παραφράγματα*. Χτίζουν την εικόνα κομμάτι
  κομμάτι.
- *ὥστε μένειν … ὁρᾶν … περιάγειν*: **συμπερασματική** με απαρέμφατο, το
  αποτέλεσμα των δεσμών.
- *ἰδέ, ὅρα, ἀπείκασον*: προστακτικές· ο Σωκράτης σκηνοθετεί και ζητά από τον
  Γλαύκωνα να φανταστεί.
- *οἴει ἄν … ἑωρακέναι*, *ἡγῇ ἂν … νομίζειν*: **δυνητικά απαρέμφατα** (απαρέμφατο
  με *ἄν*), αντικείμενα των *οἴει* και *ἡγῇ*.
- *Παντάπασι … οὐκ ἂν νομίζοιεν*: **δυνητική ευκτική**, το πιθανό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε το συμπέρασμα*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. «Ἄτοπον, ἔφη, λέγεις εἰκόνα καὶ δεσμώτας ἀτόπους. Ὁμοίους ἡμῖν, ἦν δ’ ἐγώ»: Να σχολιάσεις την απάντηση του Σωκράτη και τη χρήση του α΄ πληθυντικού προσώπου.

1. **Η αντίδραση του Γλαύκωνα.** Ο Γλαύκων βρίσκει την εικόνα *ἄτοπον*, αλλόκοτη,
   σχεδόν αδιανόητη: άνθρωποι δεμένοι από παιδιά, που βλέπουν μόνο σκιές. Τη βλέπει
   ως κάτι ξένο προς τον ίδιο.
2. **Η απάντηση του Σωκράτη.** Με δύο λέξεις, *Ὁμοίους ἡμῖν*, ο Σωκράτης ανατρέπει
   την απόσταση. Οι δεσμώτες δεν είναι εξωτικά όντα· είμαστε εμείς. Όπως αυτοί
   θεωρούν πραγματικό ό,τι βλέπουν στον τοίχο, έτσι κι εμείς θεωρούμε αληθινό τον
   κόσμο που μας δείχνουν οι αισθήσεις, χωρίς να υποψιαζόμαστε ότι υπάρχει κάτι
   πιο αληθινό.
3. **Το α΄ πληθυντικό.** Το *ἡμῖν* περιλαμβάνει και τον ίδιο τον Σωκράτη, και τον
   Γλαύκωνα, και κάθε αναγνώστη. Κανείς δεν γεννιέται έξω από το σπήλαιο· η
   ἀπαιδευσία είναι η αρχική κατάσταση όλων. Έτσι η αλληγορία γίνεται
   προσωπική πρόκληση: αφορά τον καθένα μας, και προετοιμάζει την ιδέα ότι
   όλοι χρειαζόμαστε παιδεία για να ελευθερωθούμε.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Β. Παράλληλο κείμενο: στον Φαίδωνα (82d–83a) ο Σωκράτης λέει ότι όσοι αγαπούν τη γνώση ξέρουν πως, όταν η φιλοσοφία παραλάβει την ψυχή τους, τη βρίσκει κυριολεκτικά δεμένη μέσα στο σώμα και κολλημένη πάνω του, αναγκασμένη να εξετάζει τα όντα μέσα από το σώμα σαν μέσα από φυλακή, και όχι η ίδια μόνη της (απόδοση δική μας). Να συγκρίνεις με την εικόνα των δεσμωτών.

1. **Κοινά σημεία.** Και στα δύο κείμενα η κατάσταση της ψυχής χωρίς φιλοσοφία
   περιγράφεται ως **δεσμά** και **φυλακή** (*δεσμοί, δεσμωτήριον* στην
   *Πολιτεία*, φυλακή στον *Φαίδωνα*). Και στα δύο η ψυχή γνωρίζει τα όντα μόνο
   **έμμεσα**: οι δεσμώτες μέσα από σκιές, η ψυχή του *Φαίδωνα* μέσα από το σώμα,
   δηλαδή τις αισθήσεις.
2. **Διαφορές.** Στον *Φαίδωνα* η φυλακή είναι ρητά το **σώμα**, και ο λόγος είναι
   ευθύς, φιλοσοφικός. Στην *Πολιτεία* η φυλακή είναι ένα ολόκληρο **σκηνικό**, μια
   αλληγορία που ο αναγνώστης πρέπει να αποκωδικοποιήσει, και συνδέεται με την
   **παιδεία** (*παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας*) και, στη συνέχεια, με την
   πόλη. Επίσης στον *Φαίδωνα* η φιλοσοφία εμφανίζεται ήδη ως ελευθερώτρια, ενώ στο
   απόσπασμα της *Πολιτείας* η εικόνα είναι στατική και η απελευθέρωση δεν έχει
   ακόμη αρχίσει.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Ποιος μιλά**: *εἶπον* και *ἦν δ’ ἐγώ* = ο Σωκράτης, που αφηγείται· *ἔφη* = ο
>   Γλαύκων. Αν τα μπερδέψεις, η μετάφραση στο Θέμα Α αλλάζει νόημα.
> - **πάθος**: «κατάσταση», όχι συναίσθημα· **εἴσοδος**: το άνοιγμα της
>   σπηλιάς.
> - **Οι σκιές δεν είναι των ανθρώπων που περνούν** μόνο, αλλά κυρίως των
>   αντικειμένων που κρατούν (*τῶν σκευαστῶν σκιάς*), και των ίδιων των
>   δεσμωτών.
> - **τὸ ἀληθές**: το αληθινά υπαρκτό, όχι απλώς «το σωστό».

> **Θυμήσου**
>
> - Η αλληγορία μιλά για την ανθρώπινη φύση *παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας*.
> - Οι δεσμώτες βλέπουν μόνο σκιές και ακούνε μόνο αντίλαλους, και τα θεωρούν το
>   αληθινό.
> - **Ὁμοίους ἡμῖν**: οι δεσμώτες είμαστε εμείς, όλοι, πριν από την παιδεία.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος λέει «Ἄτοπον λέγεις εἰκόνα καὶ δεσμώτας ἀτόπους»;
   - Ο Σωκράτης
   - Ο Γλαύκων
   - Ένας από τους δεσμώτες
   - Ο Πρωταγόρας
2. Για ποιο θέμα, κατά το κείμενο, μιλά η αλληγορία;
   - Για τη ζωή μετά τον θάνατο
   - Για την καλύτερη μορφή πολιτεύματος
   - Για την παιδεία και την απαιδευσία
   - Για τη θεατρική τέχνη της εποχής
3. Πού είναι δεμένοι οι δεσμώτες;
   - Στα χέρια και στον αυχένα
   - Μόνο στα πόδια
   - Στον κορμό, πάνω σε έναν πάσσαλο
   - Στα πόδια και στον αυχένα
4. Πού βρίσκεται η φωτιά σε σχέση με τους δεσμώτες;
   - Ψηλά και μακριά, πίσω τους
   - Απέναντί τους, στον τοίχο του βάθους
   - Έξω από τη σπηλιά, στην είσοδο
   - Ανάμεσα στους δεσμώτες και στο τειχάκι
5. Τι εννοεί ο Σωκράτης με το «Ὁμοίους ἡμῖν»;
   - Ότι οι δεσμώτες είναι Αθηναίοι, όπως αυτός
   - Ότι όλοι μας ζούμε σαν τους δεσμώτες
   - Ότι μόνο οι αμόρφωτοι μοιάζουν με αυτούς
   - Ότι και εκείνος έχει δει τέτοια σπηλιά
6. Τι σημαίνει «τὸ ἀληθές» στην τελευταία περίοδο;
   - Μια πρόταση που είναι σωστή
   - Η ειλικρίνεια των δεσμωτών μεταξύ τους
   - Το φως έξω από τη σπηλιά
   - Το αληθινά υπαρκτό
7. Τι συμβολίζει η φωτιά μέσα στο σπήλαιο;
   - Την Ιδέα του Αγαθού
   - Τον ήλιο του αισθητού κόσμου
   - Την παιδεία
   - Τη φωτιά που έκλεψε ο Προμηθέας
8. Τι πρόταση είναι το «ὥστε μένειν τε αὐτοὺς εἴς τε τὸ πρόσθεν μόνον ὁρᾶν»;
   - Τελική, του σκοπού
   - Αιτιολογική
   - Συμπερασματική
   - Ειδική

## Ασκήσεις

1. Τι κουβαλούν οι άνθρωποι που περνούν πίσω από το τειχάκι;
2. Εξήγησε τι βλέπουν και τι ακούνε οι δεσμώτες, και γιατί θεωρούν αυτά το αληθινό.
3. «ἀπείκασον τοιούτῳ πάθει τὴν ἡμετέραν φύσιν παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας». Να γράψεις μία ετυμολογικά συγγενή λέξη της νέας ελληνικής για καθεμιά από τις λέξεις.
   α) ἀπείκασον
   β) πάθει
   γ) φύσιν
   δ) παιδείας
4. Να αναγνωρίσεις γραμματικά τους τύπους του κειμένου.
   α) ἀπείκασον
   β) ἑωρακέναι
   γ) φθέγξαιτο
   δ) παριοῦσαν
5. Να χαρακτηρίσεις συντακτικά τους όρους με έντονα: «εἰ **ἀκινήτους** γε τὰς κεφαλὰς ἔχειν ἠναγκασμένοι εἶεν **διὰ βίου**», «ὁπότε τις **τῶν παριόντων** φθέγξαιτο».
   α) ἀκινήτους
   β) διὰ βίου
   γ) τῶν παριόντων
6. Αν ο Σωκράτης έγραφε σήμερα την αλληγορία, ποιες θα ήταν οι «σκιές στον τοίχο»; Κρίνε αν η εικόνα του σπηλαίου ταιριάζει στη σημερινή ζωή.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/cave-prisoners
