# Γ.10 Η αλληγορία του σπηλαίου: οι φιλόσοφοι

> Πλάτων, Πολιτεία 519b–520a: γιατί οι φιλόσοφοι πρέπει να ξανακατεβούν στο σπήλαιο.

Αρχαία Ελληνικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/cave-philosophers

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα της Πολιτείας 519b–520a.
- Να εξηγείς γιατί ούτε οι απαίδευτοι ούτε όσοι μένουν για πάντα στη θεωρία μπορούν να κυβερνήσουν την πόλη.
- Να ερμηνεύεις την ανάβαση και την κατάβαση του φιλοσόφου και τον εξαναγκασμό του να κυβερνήσει.
- Να αναπτύσσεις την πλατωνική ιδέα της πόλης ως συνόλου, που ο νόμος το δένει με πειθώ και ανάγκη.

## Το πλαίσιο

Βρισκόμαστε στο έβδομο βιβλίο της *Πολιτείας*. Ο Σωκράτης έχει αφηγηθεί την
αλληγορία του σπηλαίου και έχει εξηγήσει ότι η παιδεία δεν «βάζει» γνώση σε μια
άδεια ψυχή, αλλά τη **στρέφει** από τις σκιές προς το φως (η περιαγωγή της
προηγούμενης ενότητας). Τώρα βγάζει το **πολιτικό συμπέρασμα**: τι πρέπει να
κάνουν όσοι κατάφεραν να ανέβουν και να δουν το Αγαθό.

Ο Σωκράτης αφηγείται σε α΄ πρόσωπο μια συζήτηση που έγινε την προηγούμενη μέρα
(*ἦν δ’ ἐγώ*, «είπα εγώ»)· συνομιλητής του είναι ο **Γλαύκων**, ο αδελφός του
Πλάτωνα (*ἔφη*, «είπε»). Οι δύο, μαζί με τους άλλους της παρέας, «ιδρύουν» με
τον λόγο μια ιδανική πόλη, και γι' αυτό ο Σωκράτης μιλά για «ἡμέτερον ἔργον, τῶν
οἰκιστῶν»: το έργο των ιδρυτών της.

## Το κείμενο

> Τί δέ; Τόδε οὐκ εἰκός, ἦν δ’ ἐγώ, καὶ ἀνάγκη ἐκ τῶν προειρημένων, μήτε τοὺς
> ἀπαιδεύτους καὶ ἀληθείας ἀπείρους ἱκανῶς ἄν ποτε πόλιν ἐπιτροπεῦσαι, μήτε τοὺς
> ἐν παιδείᾳ ἐωμένους διατρίβειν διὰ τέλους, τοὺς μὲν ὅτι σκοπὸν ἐν τῷ βίῳ οὐκ
> ἔχουσιν ἕνα, οὗ στοχαζομένους δεῖ ἅπαντα πράττειν ἃ ἂν πράττωσιν ἰδίᾳ τε καὶ
> δημοσίᾳ, τοὺς δὲ ὅτι ἑκόντες εἶναι οὐ πράξουσιν, ἡγούμενοι ἐν μακάρων νήσοις
> ζῶντες ἔτι ἀπῳκίσθαι;
>
> Ἀληθῆ, ἔφη.
>
> Ἡμέτερον δὴ ἔργον, ἦν δ’ ἐγώ, τῶν οἰκιστῶν τάς τε βελτίστας φύσεις ἀναγκάσαι
> ἀφικέσθαι πρὸς τὸ μάθημα ὃ ἐν τῷ πρόσθεν ἔφαμεν εἶναι μέγιστον, ἰδεῖν τε τὸ
> ἀγαθὸν καὶ ἀναβῆναι ἐκείνην τὴν ἀνάβασιν, καὶ ἐπειδὰν ἀναβάντες ἱκανῶς ἴδωσι, μὴ
> ἐπιτρέπειν αὐτοῖς ὃ νῦν ἐπιτρέπεται.
>
> Τὸ ποῖον δή;
>
> Τὸ αὐτοῦ, ἦν δ’ ἐγώ, καταμένειν καὶ μὴ ἐθέλειν πάλιν καταβαίνειν παρ’ ἐκείνους
> τοὺς δεσμώτας μηδὲ μετέχειν τῶν παρ’ ἐκείνοις πόνων τε καὶ τιμῶν, εἴτε
> φαυλότεραι εἴτε σπουδαιότεραι.
>
> Ἔπειτ’, ἔφη, ἀδικήσομεν αὐτούς, καὶ ποιήσομεν χεῖρον ζῆν, δυνατὸν αὐτοῖς ὂν
> ἄμεινον;
>
> Ἐπελάθου, ἦν δ’ ἐγώ, πάλιν, ὦ φίλε, ὅτι νόμῳ οὐ τοῦτο μέλει, ὅπως ἕν τι γένος
> ἐν πόλει διαφερόντως εὖ πράξει, ἀλλ’ ἐν ὅλῃ τῇ πόλει τοῦτο μηχανᾶται
> ἐγγενέσθαι, συναρμόττων τοὺς πολίτας πειθοῖ τε καὶ ἀνάγκῃ, ποιῶν μεταδιδόναι
> ἀλλήλοις τῆς ὠφελίας ἣν ἂν ἕκαστοι τὸ κοινὸν δυνατοὶ ὦσιν ὠφελεῖν καὶ αὐτὸς
> ἐμποιῶν τοιούτους ἄνδρας ἐν τῇ πόλει, οὐχ ἵνα ἀφιῇ τρέπεσθαι ὅπῃ ἕκαστος
> βούλεται, ἀλλ’ ἵνα καταχρῆται αὐτὸς αὐτοῖς ἐπὶ τὸν σύνδεσμον τῆς πόλεως.
>
> Ἀληθῆ, ἔφη· ἐπελαθόμην γάρ.
>
> Πλάτων, *Πολιτεία* 519b–520a

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι χρειάζεται για να
φανεί η σύνταξη ή για να διαβάζεται φυσικά η πρόταση. Με **Σ.** σημειώνεται ο
Σωκράτης, με **Γλ.** ο Γλαύκων.

| Αρχαίο κείμενο                                                                                                                               | Μετάφραση                                                                                                                                                                      |
| -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| Τί δέ; Τόδε οὐκ εἰκός, ἦν δ’ ἐγώ, καὶ ἀνάγκη ἐκ τῶν προειρημένων,                                                                            | **Σ.** Και τι λοιπόν; Δεν είναι εύλογο, είπα εγώ, και δεν προκύπτει αναγκαστικά από όσα ειπώθηκαν προηγουμένως το εξής:                                                        |
| μήτε τοὺς ἀπαιδεύτους καὶ ἀληθείας ἀπείρους ἱκανῶς ἄν ποτε πόλιν ἐπιτροπεῦσαι,                                                               | ότι ούτε οι απαίδευτοι και άπειροι της αλήθειας θα μπορούσαν ποτέ να κυβερνήσουν ικανοποιητικά μια πόλη,                                                                       |
| μήτε τοὺς ἐν παιδείᾳ ἐωμένους διατρίβειν διὰ τέλους,                                                                                         | ούτε όσοι αφήνονται να περνούν τη ζωή τους μέσα στην παιδεία ως το τέλος,                                                                                                      |
| τοὺς μὲν ὅτι σκοπὸν ἐν τῷ βίῳ οὐκ ἔχουσιν ἕνα, οὗ στοχαζομένους δεῖ ἅπαντα πράττειν ἃ ἂν πράττωσιν ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ,                      | οι πρώτοι επειδή δεν έχουν στη ζωή τους έναν σκοπό, στον οποίο πρέπει να αποβλέπουν όταν κάνουν όλα όσα κάνουν, και στην ιδιωτική και στη δημόσια ζωή,                         |
| τοὺς δὲ ὅτι ἑκόντες εἶναι οὐ πράξουσιν, ἡγούμενοι ἐν μακάρων νήσοις ζῶντες ἔτι ἀπῳκίσθαι;                                                    | οι δεύτεροι επειδή με τη θέλησή τους τουλάχιστον δεν θα αναλάβουν δράση, καθώς θα πιστεύουν ότι έχουν μετοικήσει, ζωντανοί ακόμη, στα νησιά των μακάρων;                       |
| Ἀληθῆ, ἔφη.                                                                                                                                  | **Γλ.** Αλήθεια, είπε.                                                                                                                                                         |
| Ἡμέτερον δὴ ἔργον, ἦν δ’ ἐγώ, τῶν οἰκιστῶν τάς τε βελτίστας φύσεις ἀναγκάσαι ἀφικέσθαι πρὸς τὸ μάθημα ὃ ἐν τῷ πρόσθεν ἔφαμεν εἶναι μέγιστον, | **Σ.** Δικό μας λοιπόν έργο, είπα εγώ, των ιδρυτών (της πόλης), είναι και να αναγκάσουμε τις καλύτερες φύσεις να φτάσουν στο μάθημα που πριν είπαμε ότι είναι το σπουδαιότερο, |
| ἰδεῖν τε τὸ ἀγαθὸν καὶ ἀναβῆναι ἐκείνην τὴν ἀνάβασιν,                                                                                        | δηλαδή να δουν το αγαθό και να ανέβουν εκείνη την ανάβαση,                                                                                                                     |
| καὶ ἐπειδὰν ἀναβάντες ἱκανῶς ἴδωσι, μὴ ἐπιτρέπειν αὐτοῖς ὃ νῦν ἐπιτρέπεται.                                                                  | και, όταν ανέβουν και δουν αρκετά, να μην τους επιτρέπουμε αυτό που τώρα επιτρέπεται.                                                                                          |
| Τὸ ποῖον δή;                                                                                                                                 | **Γλ.** Ποιο δηλαδή;                                                                                                                                                           |
| Τὸ αὐτοῦ, ἦν δ’ ἐγώ, καταμένειν καὶ μὴ ἐθέλειν πάλιν καταβαίνειν παρ’ ἐκείνους τοὺς δεσμώτας                                                 | **Σ.** Το να μένουν εκεί, είπα εγώ, και να μη θέλουν να κατεβαίνουν πάλι κοντά σε εκείνους τους δεσμώτες                                                                       |
| μηδὲ μετέχειν τῶν παρ’ ἐκείνοις πόνων τε καὶ τιμῶν, εἴτε φαυλότεραι εἴτε σπουδαιότεραι.                                                      | ούτε να μετέχουν στους κόπους και στις τιμές που υπάρχουν ανάμεσά τους, είτε είναι κατώτερες είτε σπουδαιότερες.                                                               |
| Ἔπειτ’, ἔφη, ἀδικήσομεν αὐτούς, καὶ ποιήσομεν χεῖρον ζῆν, δυνατὸν αὐτοῖς ὂν ἄμεινον;                                                         | **Γλ.** Και ύστερα, είπε, θα τους αδικήσουμε και θα τους κάνουμε να ζουν χειρότερα, ενώ μπορούν να ζουν καλύτερα;                                                              |
| Ἐπελάθου, ἦν δ’ ἐγώ, πάλιν, ὦ φίλε, ὅτι νόμῳ οὐ τοῦτο μέλει, ὅπως ἕν τι γένος ἐν πόλει διαφερόντως εὖ πράξει,                                | **Σ.** Ξέχασες πάλι, φίλε μου, είπα εγώ, ότι τον νόμο δεν τον ενδιαφέρει αυτό, πώς δηλαδή μία μόνο τάξη στην πόλη θα ευτυχεί περισσότερο από τις άλλες,                        |
| ἀλλ’ ἐν ὅλῃ τῇ πόλει τοῦτο μηχανᾶται ἐγγενέσθαι,                                                                                             | αλλά επινοεί τρόπους ώστε αυτό (η ευτυχία) να υπάρξει σε ολόκληρη την πόλη,                                                                                                    |
| συναρμόττων τοὺς πολίτας πειθοῖ τε καὶ ἀνάγκῃ,                                                                                               | φέρνοντας σε αρμονία τους πολίτες και με την πειθώ και με τον εξαναγκασμό,                                                                                                     |
| ποιῶν μεταδιδόναι ἀλλήλοις τῆς ὠφελίας ἣν ἂν ἕκαστοι τὸ κοινὸν δυνατοὶ ὦσιν ὠφελεῖν                                                          | κάνοντάς τους να μοιράζονται μεταξύ τους την ωφέλεια που μπορεί ο καθένας να προσφέρει στο κοινό,                                                                              |
| καὶ αὐτὸς ἐμποιῶν τοιούτους ἄνδρας ἐν τῇ πόλει,                                                                                              | και διαμορφώνοντας ο ίδιος τέτοιους άνδρες μέσα στην πόλη,                                                                                                                     |
| οὐχ ἵνα ἀφιῇ τρέπεσθαι ὅπῃ ἕκαστος βούλεται, ἀλλ’ ἵνα καταχρῆται αὐτὸς αὐτοῖς ἐπὶ τὸν σύνδεσμον τῆς πόλεως.                                  | όχι για να τους αφήνει να στρέφονται όπου θέλει ο καθένας, αλλά για να τους χρησιμοποιεί ο ίδιος για τη συνοχή της πόλης.                                                      |
| Ἀληθῆ, ἔφη· ἐπελαθόμην γάρ.                                                                                                                  | **Γλ.** Αλήθεια, είπε· γιατί το ξέχασα.                                                                                                                                        |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                 | Σημασία στο κείμενο                                              |
| ------------------------------------ | ---------------------------------------------------------------- |
| Τί δέ;                               | και τι λοιπόν; (περνά σε νέο ερώτημα)                            |
| εἰκός (ουδ. μετοχής του *ἔοικα*)     | εύλογο, φυσικό, πιθανό                                           |
| ἄπειρος, -ον (+ γεν.)                | άπειρος, χωρίς πείρα (εδώ *ἀληθείας*)                            |
| ἐπιτροπεύω                           | διοικώ, κυβερνώ, έχω την επιμέλεια                               |
| ἐάω, -ῶ (μτχ. παθ. ἐώμενος)          | αφήνω, επιτρέπω                                                  |
| διατρίβω                             | περνώ τον χρόνο μου, ασχολούμαι                                  |
| διὰ τέλους                           | ως το τέλος, για πάντα                                           |
| στοχάζομαι (+ γεν.)                  | σημαδεύω, αποβλέπω σε                                            |
| ἑκὼν εἶναι                           | με τη θέλησή μου τουλάχιστον (απαρέμφατο της επιφύλαξης)         |
| μακάρων νῆσοι                        | τα νησιά των μακάρων, όπου ζουν μετά θάνατον οι ευτυχισμένοι     |
| ἀποικίζω (απαρ. παθ. πρκ. ἀπῳκίσθαι) | εγκαθιστώ σε αποικία· παθ. μετοικώ                               |
| οἰκιστής, -οῦ (ὁ)                    | ιδρυτής πόλης ή αποικίας                                         |
| αὐτοῦ (επίρρ.)                       | εκεί                                                             |
| φαῦλος, -η, -ον                      | ασήμαντος, κατώτερος (όχι «φαύλος» με τη σημερινή ηθική σημασία) |
| ἐπιλανθάνομαι (αόρ. ἐπελαθόμην)      | ξεχνώ                                                            |
| μέλει (+ δοτ.)                       | ενδιαφέρει, φροντίζει                                            |
| εὖ πράττω                            | ευτυχώ, πάω καλά                                                 |
| διαφερόντως (επίρρ.)                 | ξεχωριστά, περισσότερο από τους άλλους                           |
| μηχανάομαι, -ῶμαι                    | επινοώ, μηχανεύομαι                                              |
| συναρμόττω                           | συνδέω αρμονικά, συναρμολογώ                                     |
| πειθώ, -οῦς (ἡ)                      | πειθώ                                                            |
| μεταδίδωμι (+ γεν.)                  | δίνω μερίδιο, μοιράζομαι                                         |
| ἐμποιέω, -ῶ                          | δημιουργώ μέσα σε κάτι, διαμορφώνω                               |
| ἀφίημι                               | αφήνω ελεύθερο                                                   |
| καταχράομαι, -ῶμαι (+ δοτ.)          | χρησιμοποιώ πλήρως (όχι «καταχρώμαι» με τη σημερινή σημασία)     |
| σύνδεσμος, -ου (ὁ)                   | δεσμός, συνοχή                                                   |

### Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

| Λέξη του κειμένου          | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής         |
| -------------------------- | ------------------------------------------- |
| ἀπαιδεύτους (παιδεύω)      | παιδεία, εκπαίδευση, παιδαγωγός, απαίδευτος |
| στοχαζομένους (στοχάζομαι) | στόχος, στοχασμός, στοχαστής, στοχοθεσία    |
| ἀναβῆναι (ἀναβαίνω)        | ανάβαση, βήμα, βάση, διαβατήριο, ορειβάτης  |
| μηχανᾶται (μηχανάομαι)     | μηχανή, μηχανικός, μηχανισμός, μηχανορραφία |
| πειθοῖ (πειθώ)             | πειστικός, πεποίθηση, πίστη, πειθαρχία      |
| σύνδεσμον (σύνδεσμος)      | δεσμός, δεσμώτης, δέμα, διάδημα, δεσμεύω    |

Δύο λέξεις του κειμένου έχουν σήμερα άλλη σημασία: το *φαῦλος* εδώ σημαίνει
«ασήμαντος, κατώτερος», και το *καταχρῆται* «χρησιμοποιεί πλήρως», χωρίς την
αρνητική χροιά της σημερινής «κατάχρησης».

## Ερμηνεία

### Δύο ακατάλληλοι κυβερνήτες

Ο Σωκράτης ξεκινά από ένα συμπέρασμα που, όπως λέει, βγαίνει αναγκαστικά από
όσα προηγήθηκαν (*ἀνάγκη ἐκ τῶν προειρημένων*): δύο κατηγορίες ανθρώπων δεν
μπορούν να κυβερνήσουν σωστά μια πόλη.

| Ποιοι                                                                                          | Γιατί δεν είναι κατάλληλοι                                                                                    |
| ---------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **οἱ ἀπαίδευτοι καὶ ἀληθείας ἄπειροι**: οι δεσμώτες του σπηλαίου, που ζουν ανάμεσα στις σκιές  | δεν έχουν **ἕνα σκοπόν**, έναν σταθερό στόχο που να δίνει κατεύθυνση σε κάθε πράξη τους, ιδιωτική και δημόσια |
| **οἱ ἐν παιδείᾳ ἐώμενοι διατρίβειν διὰ τέλους**: όσοι αφήνονται να μένουν για πάντα στη μελέτη | δεν θα θελήσουν να ασχοληθούν με τα κοινά, γιατί νομίζουν ότι ζουν ήδη στα **νησιά των μακάρων**              |

Ο «ἕνας σκοπός» είναι το **Αγαθό**: μόνο όποιος το έχει δει ξέρει προς τα πού
πρέπει να στρέφεται κάθε πράξη. Οι απαίδευτοι κυβερνούν χωρίς πυξίδα, από
πράξη σε πράξη. Οι φιλόσοφοι έχουν την πυξίδα, αλλά δεν θέλουν να την
χρησιμοποιήσουν. Η εικόνα των νησιών των μακάρων είναι ειρωνική: ο φιλόσοφος
που ζει μόνο για τη θεωρία νιώθει σαν να έχει ήδη πεθάνει και φτάσει στον τόπο
της αιώνιας ευδαιμονίας, και ό,τι συμβαίνει στην πόλη δεν τον αγγίζει πια.

### Το έργο των οἰκιστῶν: ανάβαση και κατάβαση

Η λύση βαραίνει τους ιδρυτές της πόλης και έχει δύο σκέλη:

1. **Να αναγκάσουν τις καλύτερες φύσεις να ανέβουν** ως το *μέγιστον μάθημα*,
   να δουν το Αγαθό. Η παιδεία δεν αφήνεται στην τύχη· ο ανήφορος είναι μακρύς
   και κοπιαστικός, και η πόλη οφείλει να οδηγήσει σε αυτόν όσους μπορούν.
2. **Να μην τους επιτρέψουν να μείνουν εκεί πάνω** (*αὐτοῦ καταμένειν*), αλλά να
   τους κάνουν να **ξανακατέβουν** στους δεσμώτες και να πάρουν μέρος στους
   κόπους και στις τιμές τους.

Η **ἀνάβασις** (και το *ἀναβῆναι ἐκείνην τὴν ἀνάβασιν*, με σύστοιχο αντικείμενο
που την τονίζει) είναι η πορεία της ψυχής από τον αισθητό κόσμο στον κόσμο των
Ιδεών, ως την πιο ψηλή από όλες, την Ιδέα του Αγαθού. Η γνώση παρουσιάζεται ως
**θέαση** (*ἰδεῖν τὸ ἀγαθόν*), γιατί κατά τον Πλάτωνα οι Ιδέες δεν «μαθαίνονται»
σαν πληροφορίες: τις «βλέπει» το μάτι της ψυχής, όπως ο δεσμώτης που
απελευθερώθηκε είδε στο τέλος τον ήλιο. Η **κατάβασις** είναι ο δρόμος της
επιστροφής: από τη θεωρία στην πράξη, από την ενασχόληση με την αλήθεια στην
ευθύνη για την πόλη.

> **Κλειδί**
>
> **ἀνάβασις**: η πορεία της ψυχής από τις σκιές προς τη θέαση του Αγαθού,
> μακρόχρονη και κοπιαστική· είναι η φιλοσοφική παιδεία.
>
> **κατάβασις**: η επιστροφή του φιλοσόφου στο σπήλαιο, δηλαδή στην πολιτική
> ζωή, για να προσφέρει στην πόλη όσα είδε. Δεν είναι προαιρετική: οι ιδρυτές
> της πόλης **τον αναγκάζουν** να κατέβει.

### Η ένσταση του Γλαύκωνα και η απάντηση

Ο Γλαύκων βρίσκει την πρόταση **άδικη**: οι φιλόσοφοι θα ζουν χειρότερα, ενώ
μπορούν να ζουν καλύτερα (*δυνατὸν αὐτοῖς ὂν ἄμεινον*). Η ένστασή του μετρά την
ευτυχία του **ατόμου**. Ο Σωκράτης απαντά ότι αυτό δεν είναι το μέτρο του
νόμου. Ο νόμος δεν φροντίζει να ευτυχεί ξεχωριστά **μία τάξη** (*ἕν τι γένος*),
αλλά να υπάρξει ευτυχία **σε όλη την πόλη**.

Το «ξέχασες **πάλι**» δείχνει ότι το θέμα έχει ξανασυζητηθεί. Στο τέταρτο βιβλίο
της *Πολιτείας* ο Αδείμαντος είχε κάνει την ίδια ένσταση για τους φύλακες, και ο
Σωκράτης είχε απαντήσει με τον ίδιο τρόπο: την πόλη την ιδρύουμε για να
ευτυχεί όλη, όχι μια τάξη της.

Για να το πετύχει, ο νόμος:

- **συναρμόζει τους πολίτες** *πειθοῖ τε καὶ ἀνάγκῃ*: όπου αρκεί η πειθώ, πείθει,
  όπου δεν αρκεί, επιβάλλεται·
- τους κάνει να **μοιράζονται την ωφέλεια** που μπορεί να προσφέρει ο καθένας
  στο κοινό (*μεταδιδόναι ἀλλήλοις τῆς ὠφελίας*)·
- **διαμορφώνει ο ίδιος** τέτοιους ανθρώπους, όχι για να τους αφήνει να
  τραβούν όπου θέλουν, αλλά για να τους χρησιμοποιεί για τη **συνοχή της πόλης**
  (*ἐπὶ τὸν σύνδεσμον τῆς πόλεως*).

### Η πόλη ως οργανικό σύνολο

Όλες αυτές οι εκφράσεις (*συναρμόττων, μεταδιδόναι ἀλλήλοις, σύνδεσμον*)
περιγράφουν την πόλη ως **οργανισμό**: κάθε μέλος της έχει μια λειτουργία,
και η υγεία του συνόλου προηγείται από το συμφέρον του μέρους. Ο φιλόσοφος δεν
είναι ιδιώτης που η πόλη του επιτρέπει να ζει όπως θέλει· είναι μέλος του
σώματος, και η γνώση του ανήκει και στους άλλους.

Ο **εξαναγκασμός** εμφανίζεται δύο φορές: των φιλοσόφων (*ἀναγκάσαι*) και των
πολιτών (*πειθοῖ τε καὶ ἀνάγκῃ*). Ο Πλάτων τον νομιμοποιεί με δύο τρόπους. Ο
πρώτος είναι μέσα στο κείμενο: το κοινό αγαθό προηγείται του ατομικού. Ο
δεύτερος έρχεται αμέσως μετά (520a–c): σε άλλες πόλεις οι φιλόσοφοι
φυτρώνουν μόνοι τους, χωρίς τη θέληση του πολιτεύματος, και δεν χρωστούν τίποτα
σε κανέναν. Στην ιδανική πόλη όμως τους μόρφωσε η ίδια η πόλη, και επομένως
της **χρωστούν** την κατάβασή τους.

Υπάρχει και ένα παράδοξο: οι καλύτεροι κυβερνήτες είναι αυτοί που **δεν θέλουν**
να κυβερνήσουν. Επειδή ξέρουν κάτι ανώτερο από την εξουσία, δεν θα την
επιδιώξουν για να πλουτίσουν ή να τιμηθούν· θα την αναλάβουν ως καθήκον.

> **Η πρώτη λέξη της Πολιτείας**
>
> Ο διάλογος αρχίζει με τη λέξη *Κατέβην*: «κατέβηκα χτες στον Πειραιά», λέει ο
> Σωκράτης. Πολλοί μελετητές βλέπουν σε αυτό μια πρώτη, υπαινικτική κατάβαση του
> φιλοσόφου ανάμεσα στους ανθρώπους της πόλης.

## Η γλώσσα του κειμένου

- *ἱκανῶς ἄν ποτε πόλιν ἐπιτροπεῦσαι*: **δυνητικό απαρέμφατο** (απαρέμφατο με
  *ἄν*), ειδικό, επεξήγηση στο *τόδε*, το υποκείμενο του *οὐκ εἰκὸς καὶ ἀνάγκη*
  (ἐστί). Υποκείμενό του το *τοὺς ἀπαιδεύτους καὶ ἀπείρους*. Στο δεύτερο
  μέλος (*μήτε τοὺς ἐν παιδείᾳ ἐωμένους ...*) εννοείται το ίδιο απαρέμφατο.
- *διατρίβειν*: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο της μετοχής *ἐωμένους*.
- *ἑκόντες εἶναι*: **απαρέμφατο της επιφύλαξης**, «με τη θέλησή τους
  τουλάχιστον».
- *ἡγούμενοι*: αιτιολογική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του *πράξουσιν*·
  *ἀπῳκίσθαι*: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενό της.
- *ἀναγκάσαι* και *μὴ ἐπιτρέπειν*: τελικά απαρέμφατα, υποκείμενα του
  εννοούμενου *ἐστί*· κατηγορούμενο το *ἡμέτερον ἔργον*. Το *τῶν οἰκιστῶν* είναι
  παράθεση στην κτητική αντωνυμία *ἡμέτερον* (= ἡμῶν).
- *ἀναβῆναι ἐκείνην τὴν ἀνάβασιν*: **σύστοιχο αντικείμενο** (σχήμα ετυμολογίας).
- *Τὸ καταμένειν, μὴ ἐθέλειν, μηδὲ μετέχειν*: έναρθρα απαρέμφατα που
  επεξηγούν το *ὃ νῦν ἐπιτρέπεται*.
- *δυνατὸν ὄν*: **αιτιατική απόλυτη** απρόσωπης έκφρασης, με **εναντιωματική**
  σημασία: «ενώ είναι δυνατόν».
- *ὅπως ... εὖ πράξει*: πρόταση **βουλητική** (με οριστική μέλλοντα, μετά από
  ρήμα επιμέλειας, το *μέλει*), επεξήγηση στο *τοῦτο*.
- *ἣν ἂν ... δυνατοὶ ὦσιν*: αναφορική πρόταση με υποθετική σημασία
  (προσδοκώμενο).
- *οὐχ ἵνα ἀφιῇ ..., ἀλλ’ ἵνα καταχρῆται*: δύο **τελικές** προτάσεις, με
  υποτακτική γιατί εξαρτώνται από αρκτικό χρόνο.

Πρόσεξε τα πολλά *ἄν* του κειμένου: δυνητικό στο *ἄν ποτε ... ἐπιτροπεῦσαι*,
ενώ στο *ἃ ἂν πράττωσιν* και στο *ἣν ἂν ... ὦσιν* συνοδεύει υποτακτική σε
αναφορική πρόταση (αναφορικό *ἂν*, όπως στο *ἐάν*).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. «μήτε τοὺς ἀπαιδεύτους καὶ ἀληθείας ἀπείρους ἱκανῶς ἄν ποτε πόλιν ἐπιτροπεῦσαι, μήτε τοὺς ἐν παιδείᾳ ἐωμένους διατρίβειν διὰ τέλους»: Να αναπτύξεις για ποιους λόγους, σύμφωνα με τον Σωκράτη, καμία από τις δύο κατηγορίες ανθρώπων δεν μπορεί να κυβερνήσει την πόλη, και ποια λύση προτείνει.

1. **Οι απαίδευτοι.** Είναι οι δεσμώτες του σπηλαίου, άπειροι της αλήθειας. Δεν
   έχουν *σκοπὸν ἕνα*, έναν σταθερό στόχο προς τον οποίο να κατευθύνουν κάθε πράξη
   τους, ιδιωτική και δημόσια. Χωρίς γνώση του Αγαθού, η πολιτική τους θα είναι
   τυχαία και αντιφατική, μια σειρά από πράξεις χωρίς κοινή κατεύθυνση.
2. **Οι φιλόσοφοι που μένουν για πάντα στη θεωρία.** Αυτοί έχουν δει την αλήθεια,
   αλλά *ἑκόντες εἶναι οὐ πράξουσιν*: με τη θέλησή τους δεν θα ασχοληθούν με τα
   κοινά, γιατί η θεωρητική ζωή τους κάνει να νιώθουν σαν να ζουν ήδη *ἐν μακάρων
   νήσοις*. Η γνώση τους μένει άχρηστη για την πόλη.
3. **Η λύση.** Οι *οἰκισταί* πρέπει να κάνουν δύο πράγματα: να αναγκάσουν τις
   καλύτερες φύσεις να φτάσουν στο *μέγιστον μάθημα*, τη θέαση του Αγαθού, και
   όταν το δουν, να μην τους επιτρέψουν να μείνουν εκεί, αλλά να τους κάνουν να
   κατέβουν ξανά στους δεσμώτες και να πάρουν μέρος *τῶν πόνων τε καὶ τιμῶν*. Ο
   ιδανικός κυβερνήτης ενώνει και τα δύο: έχει τη γνώση που λείπει από τους
   απαίδευτους και αναλαμβάνει την ευθύνη που αποφεύγουν οι θεωρητικοί.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Β. Παράλληλο κείμενο: στον μύθο του Πρωταγόρα, ο Δίας στέλνει στους ανθρώπους «αἰδῶ τε καὶ δίκην, ἵν’ εἶεν πόλεων κόσμοι τε καὶ δεσμοὶ φιλίας συναγωγοί» (Πλάτων, Πρωταγόρας 322c), δηλαδή «την αιδώ και τη δίκη, για να είναι στολίδια των πόλεων και δεσμοί που ενώνουν με φιλία τους ανθρώπους» (μετάφραση δική μας). Να συγκρίνεις τι συνέχει την πόλη στα δύο κείμενα.

1. **Ομοιότητες.** Και στα δύο κείμενα η πόλη δεν συγκροτείται αυτόματα: χρειάζεται
   κάτι που να **δένει** τους πολίτες μεταξύ τους. Στον Πρωταγόρα οι αιδώς και η
   δίκη είναι *δεσμοὶ φιλίας συναγωγοί*· στην *Πολιτεία* ο νόμος υπηρετεί τον
   *σύνδεσμον τῆς πόλεως* και *συναρμόττει τοὺς πολίτας*. Και στα δύο ο στόχος
   είναι η ενότητα και η επιβίωση του συνόλου, όχι το όφελος του ενός.
2. **Διαφορές.** Στον Πρωταγόρα οι αξίες που δένουν την πόλη δίνονται **σε όλους**
   (*ἐπὶ πάντας*), ως δώρο του Δία, και η πολιτική αρετή είναι κοινή. Στην
   *Πολιτεία* η γνώση που θεμελιώνει την πόλη την κατέχουν **λίγοι**, οι
   φιλόσοφοι· η ενότητα εξασφαλίζεται από τον νόμο, που δεν διστάζει να
   χρησιμοποιήσει την **ανάγκη** δίπλα στην πειθώ, και από τη συμβολή κάθε τάξης με
   αυτό που μπορεί να προσφέρει. Η πρώτη εικόνα ταιριάζει σε μια δημοκρατική
   αντίληψη, η δεύτερη σε μια πόλη που κυβερνούν οι λίγοι που ξέρουν.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Οι φιλόσοφοι δεν κατεβαίνουν επειδή το θέλουν.** Το κείμενο λέει καθαρά
>   ότι θα ήθελαν να μείνουν πάνω· η κατάβαση είναι **υποχρέωση** που τους
>   επιβάλλουν οι οἰκισταί.
> - **Δεν αδικούνται οι φιλόσοφοι** κατά τον Σωκράτη: η ένσταση του Γλαύκωνα
>   μετρά την ευτυχία του ατόμου, ενώ ο νόμος κοιτάζει την ευτυχία όλης της
>   πόλης.
> - **φαυλότεραι** εδώ σημαίνει «κατώτερες, ασήμαντες», όχι «ανήθικες».
> - **ἑκόντες εἶναι** δεν είναι ειδικό απαρέμφατο: είναι απαρέμφατο της
>   επιφύλαξης, μια παγιωμένη έκφραση.

> **Θυμήσου**
>
> - Ούτε οι **απαίδευτοι** (χωρίς *ἕνα σκοπόν*) ούτε οι **μόνιμα θεωρητικοί**
>   (στα *μακάρων νήσοις*) μπορούν να κυβερνήσουν.
> - Οι οἰκισταί αναγκάζουν τις καλύτερες φύσεις να κάνουν την **ἀνάβασιν** ως το
>   Αγαθό, και ύστερα την **κατάβασιν** στο σπήλαιο.
> - Ο νόμος δεν φροντίζει για την ευτυχία μιας τάξης, αλλά όλης της πόλης· δένει
>   τους πολίτες **πειθοῖ τε καὶ ἀνάγκῃ**, για τον **σύνδεσμον τῆς πόλεως**.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί, κατά τον Σωκράτη, οι «ἀπαίδευτοι καὶ ἀληθείας ἄπειροι» δεν μπορούν να κυβερνήσουν την πόλη;
   - Δεν θέλουν καθόλου να ασχοληθούν με τα κοινά της πόλης
   - Δεν έχουν έναν σκοπό για όλες τους τις πράξεις
   - Δεν έχουν αρκετό πλούτο και κύρος στην πόλη
   - Τους εμποδίζει ο νόμος να πάρουν αξιώματα
2. Τι υπονοεί η φράση «ἡγούμενοι ἐν μακάρων νήσοις ζῶντες ἔτι ἀπῳκίσθαι»;
   - Ότι οι φιλόσοφοι φεύγουν από την πόλη για να ιδρύσουν αποικίες
   - Ότι οι απαίδευτοι ζουν μακριά από την αλήθεια, σε ένα νησί
   - Ότι οι φιλόσοφοι νιώθουν τόσο ευτυχισμένοι, που αδιαφορούν για την πόλη
   - Ότι οι φιλόσοφοι πεθαίνουν πολύ νέοι από τον υπερβολικό κόπο της μελέτης
3. Ποιο είναι το «μάθημα ὃ ἐν τῷ πρόσθεν ἔφαμεν εἶναι μέγιστον»;
   - Η θέαση του Αγαθού
   - Η τέχνη της διακυβέρνησης
   - Η γνώση των νόμων της πόλης
   - Η τέχνη της πειθούς
4. Τι δεν πρέπει να επιτρέπεται πια στους φιλοσόφους, όταν δουν το Αγαθό;
   - Να διδάσκουν στους νέους της πόλης
   - Να πάρουν τιμές από τους δεσμώτες
   - Να μείνουν εκεί πάνω και να μην ξανακατέβουν
   - Να συνεχίσουν να μελετούν το Αγαθό όσο το επιθυμούν
5. Ποια ένσταση διατυπώνει ο Γλαύκων;
   - Ότι οι φιλόσοφοι δεν ξέρουν να κυβερνούν
   - Ότι θα αδικήσουμε τους φιλοσόφους
   - Ότι οι δεσμώτες δεν θα τους δεχτούν
   - Ότι ο νόμος δεν μπορεί να τους πείσει
6. Σύμφωνα με την απάντηση του Σωκράτη, τι φροντίζει ο νόμος;
   - Να ευτυχεί ξεχωριστά η τάξη των φιλοσόφων
   - Να αφήνει τον καθένα να ζει όπως θέλει
   - Να τιμωρεί όσους δεν υπακούουν
   - Να υπάρξει ευτυχία σε όλη την πόλη
7. Πώς χαρακτηρίζεται συντακτικά το «δυνατὸν αὐτοῖς ὂν ἄμεινον»;
   - Γενική απόλυτη, αιτιολογική
   - Συνημμένη αιτιολογική μετοχή στο αὐτούς
   - Αιτιατική απόλυτη, εναντιωματική
   - Ειδική μετοχή, αντικείμενο
8. Ποια λέξη ΔΕΝ είναι ετυμολογικά συγγενής με το «σύνδεσμον»;
   - δεσμώτης
   - διάδημα
   - δέμα
   - δεσπότης

## Ασκήσεις

1. Ποια δύο πράγματα είναι, κατά τον Σωκράτη, «ἡμέτερον ἔργον, τῶν οἰκιστῶν», απέναντι στις «βελτίστας φύσεις»;
2. Στο κείμενο συναντάς τις λέξεις «ἀναβῆναι ἐκείνην τὴν ἀνάβασιν» και «καταβαίνειν». Γράψε δύο ετυμολογικά συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής για το «ἀνάβασιν» και εξήγησε τι συμβολίζουν η ανάβαση και η κατάβαση στο απόσπασμα.
3. «συναρμόττων τοὺς πολίτας πειθοῖ τε καὶ ἀνάγκῃ, ποιῶν μεταδιδόναι ἀλλήλοις τῆς ὠφελίας ἣν ἂν ἕκαστοι τὸ κοινὸν δυνατοὶ ὦσιν ὠφελεῖν»: Τι δείχνει η φράση για την αντίληψη του Πλάτωνα για την πόλη;
4. Να αναγνωρίσεις γραμματικά τους τύπους του κειμένου.
   α) ἴδωσι
   β) ἐπελάθου
   γ) ἀφιῇ
   δ) πράξει
5. Να χαρακτηρίσεις συντακτικά τους όρους με έντονα: «**ἀληθείας** ἀπείρους», «σκοπὸν … ἕνα, **οὗ** στοχαζομένους δεῖ ἅπαντα πράττειν», «ἐπειδὰν **ἀναβάντες** ἱκανῶς ἴδωσι», «**νόμῳ** οὐ τοῦτο μέλει».
   α) ἀληθείας
   β) οὗ
   γ) ἀναβάντες
   δ) νόμῳ
6. Ο Σωκράτης θέλει να αναγκαστούν οι φιλόσοφοι να κυβερνήσουν, αν και δεν το θέλουν. Κρίνε αν είναι δίκαιος αυτός ο εξαναγκασμός, με επιχειρήματα από το κείμενο αλλά και από τη δική σου σκέψη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/ancient-greek/cave-philosophers
