# Ακτίνες Χ

> Πώς παράγονται και γιατί περνούν μέσα από το σώμα.

Φυσική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/x-rays

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς παράγονται οι ακτίνες Χ σε έναν σωλήνα και τι ρόλο παίζουν η τάση και το ρεύμα του.
- Να υπολογίζεις την κινητική ενέργεια των ηλεκτρονίων που φτάνουν στην άνοδο και την ισχύ του σωλήνα.
- Να απαριθμείς τις βασικές ιδιότητες των ακτίνων Χ και να τις συνδέεις με τις εφαρμογές τους.
- Να εξηγείς γιατί οι ακτίνες Χ είναι επικίνδυνες και πώς προστατευόμαστε.

## Μια ακτινοβολία που περνά μέσα από το χέρι

Τον Νοέμβριο του 1895, στο Βίρτσμπουργκ της Γερμανίας, ο **Ρέντγκεν** (Röntgen) πειραματιζόταν με έναν γυάλινο σωλήνα κενού μέσα στον οποίο έτρεχαν ηλεκτρόνια. Είχε σκεπάσει τον σωλήνα με μαύρο χαρτόνι, κι όμως μια οθόνη επικαλυμμένη με φθορίζουσα ουσία, λίγο πιο πέρα στο σκοτεινό εργαστήριο, άρχισε να φωτίζεται. Κάτι αόρατο έβγαινε από τον σωλήνα και περνούσε μέσα από το χαρτόνι.

Μέσα σε λίγες εβδομάδες είχε τραβήξει την πρώτη ακτινογραφία: το χέρι της γυναίκας του, με τα κόκαλα και το δαχτυλίδι να φαίνονται καθαρά. Αφού δεν ήξερε τι ήταν αυτή η ακτινοβολία, την ονόμασε **ακτίνες Χ**, με το Χ του αγνώστου. Το 1901 πήρε για την ανακάλυψή του το πρώτο Νόμπελ Φυσικής.

## Ο σωλήνας των ακτίνων Χ

Οι σημερινοί σωλήνες βασίζονται στην ίδια ιδέα με του Ρέντγκεν. Ένας γυάλινος σωλήνας κενού έχει μέσα δύο ηλεκτρόδια:

- Την **κάθοδο**, ένα λεπτό νήμα που θερμαίνεται από ρεύμα, όπως το νήμα ενός λαμπτήρα. Το θερμό μέταλλο ελευθερώνει ηλεκτρόνια.
- Την **άνοδο** ή **στόχο**, ένα κομμάτι από μέταλλο με πολύ υψηλό σημείο τήξης, συνήθως βολφράμιο.

Ανάμεσα στην κάθοδο και την άνοδο εφαρμόζεται **υψηλή τάση** $V$, συνήθως δεκάδες χιλιάδες volt. Τα ηλεκτρόνια επιταχύνονται και φτάνουν στην άνοδο με κινητική ενέργεια

$$
K = e V
$$

όπου $e = 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ C το φορτίο του ηλεκτρονίου. Είναι η σχέση $W = qV$ από την ενότητα του δυναμικού. Με τάση $50$ kV, κάθε ηλεκτρόνιο φτάνει με ενέργεια $50$ keV.

Πάνω στην άνοδο τα ηλεκτρόνια **επιβραδύνονται απότομα** καθώς περνούν κοντά από τους πυρήνες του μετάλλου, και ένα μέρος της κινητικής τους ενέργειας εκπέμπεται ως ακτίνες Χ.

*Ένας από τους πρώτους σωλήνες ακτίνων Χ, στο μουσείο του Ρέντγκεν στο Βίρτσμπουργκ. Τα ηλεκτρόνια ξεκινούν από το ηλεκτρόδιο του ενός λαιμού και χτυπούν τον κεκλιμένο μεταλλικό δίσκο στο κέντρο. Εκεί επιβραδύνονται απότομα, και από εκεί βγαίνουν οι ακτίνες Χ.*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο σωλήνας είναι πολύ **κακός μετατροπέας** ενέργειας. Μόνο περίπου το $1\%$ της ενέργειας των ηλεκτρονίων γίνεται ακτίνες Χ· το υπόλοιπο $99\%$ γίνεται **θερμότητα** στην άνοδο. Γι' αυτό η άνοδος φτιάχνεται από βολφράμιο, που λιώνει στους $3400\ {}^\circ\text{C}$, και στους ιατρικούς σωλήνες **περιστρέφεται** και ψύχεται με λάδι, ώστε η θερμότητα να μοιράζεται σε μεγαλύτερη επιφάνεια.

## Τάση και ρεύμα: δύο διαφορετικοί ρόλοι

Ο τεχνικός ενός ακτινολογικού μηχανήματος ρυθμίζει δύο πράγματα, και το καθένα αλλάζει κάτι διαφορετικό.

- Το **ρεύμα** της καθόδου καθορίζει **πόσα** ηλεκτρόνια φτάνουν στην άνοδο κάθε δευτερόλεπτο, άρα **πόσες** ακτίνες Χ παράγονται: την **ένταση** της δέσμης.
- Η **τάση** του σωλήνα καθορίζει **πόση ενέργεια** έχει κάθε ηλεκτρόνιο, άρα πόσο ενεργητικές είναι οι ακτίνες Χ και πόσο **διεισδυτικές**. Ακτίνες Χ από υψηλή τάση λέγονται **σκληρές** και περνούν πιο εύκολα μέσα από την ύλη· από χαμηλή τάση λέγονται **μαλακές**.

## Ιδιότητες

Οι ακτίνες Χ είναι **ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία**, όπως το φως, με πολύ μικρότερα μήκη κύματος: περίπου από $10^{-8}$ m και κάτω, συγκρίσιμα με τις αποστάσεις των ατόμων. Τα φωτόνιά τους έχουν χιλιάδες φορές περισσότερη ενέργεια από τα φωτόνια του ορατού φωτός.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού βρίσκονται οι ακτίνες Χ*

> **Κλειδί**
>
> Οι βασικές ιδιότητες των ακτίνων Χ, και τι κάνουμε με την καθεμιά:
>
> | Ιδιότητα                                              | Τι σημαίνει στην πράξη                                    |
> | ----------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------- |
> | Διαδίδονται ευθύγραμμα με ταχύτητα $c$                | Ρίχνουν καθαρή «σκιά» των οστών                           |
> | Δεν εκτρέπονται από ηλεκτρικά και μαγνητικά πεδία     | Δεν έχουν φορτίο· είναι ηλεκτρομαγνητικά κύματα           |
> | Διαπερνούν την ύλη, τα πυκνά υλικά λιγότερο           | Ακτινογραφίες, έλεγχος αποσκευών, έλεγχος συγκολλήσεων    |
> | Προκαλούν φθορισμό και αμαυρώνουν το φωτογραφικό φιλμ | Έτσι γίνονται «ορατές» και καταγράφονται                  |
> | Ιονίζουν τα άτομα της ύλης                            | Καταστρέφουν καρκινικά κύτταρα, αλλά βλάπτουν και τα υγιή |

## Εφαρμογές

**Ιατρική διάγνωση.** Στην ακτινογραφία οι ακτίνες Χ περνούν από το σώμα και πέφτουν σε ανιχνευτή. Τα οστά, πλούσια σε ασβέστιο, τις απορροφούν περισσότερο από τους μαλακούς ιστούς, οπότε φαίνονται λευκά. Στην **αξονική τομογραφία** ο σωλήνας περιστρέφεται γύρω από τον ασθενή, και ένας υπολογιστής συνθέτει από πολλές λήψεις εικόνες εγκάρσιων «φετών» του σώματος.

*Ακτινογραφία του χεριού ενός οκτάχρονου παιδιού. Τα οστά απορροφούν τις ακτίνες Χ περισσότερο από τους μαλακούς ιστούς γύρω τους, γι' αυτό στον ανιχνευτή φτάνει λιγότερη ακτινοβολία πίσω τους και φαίνονται λευκά.*

**Θεραπεία.** Στην **ακτινοθεραπεία** δέσμες πολύ ενεργητικών ακτίνων Χ στοχεύουν έναν όγκο από πολλές κατευθύνσεις, ώστε η μεγαλύτερη δόση να συγκεντρωθεί στα καρκινικά κύτταρα.

**Επιστήμη και τεχνολογία.** Επειδή τα μήκη κύματός τους είναι συγκρίσιμα με τις αποστάσεις των ατόμων, οι ακτίνες Χ περιθλώνται στους κρυστάλλους και αποκαλύπτουν πώς είναι τοποθετημένα τα άτομα. Έτσι βρέθηκε η δομή της διπλής έλικας του DNA. Στα αεροδρόμια ελέγχουν αποσκευές, στη βιομηχανία εντοπίζουν ρωγμές σε συγκολλήσεις, και στα μουσεία δείχνουν ζωγραφιές κρυμμένες κάτω από άλλες ζωγραφιές.

## Κίνδυνοι και προστασία

Η ίδια ιδιότητα που κάνει τις ακτίνες Χ χρήσιμες στην ακτινοθεραπεία τις κάνει και επικίνδυνες: **ιονίζουν**. Όταν περνούν από ζωντανό ιστό, μπορούν να καταστρέψουν κύτταρα ή να προκαλέσουν βλάβες στο **DNA**, που μακροπρόθεσμα αυξάνουν τον κίνδυνο καρκίνου. Οι πρώτοι ερευνητές, που δεν το ήξεραν, έπαθαν σοβαρά εγκαύματα.

> **Θυμήσου**
>
> Η προστασία στηρίζεται σε τρεις κανόνες:
>
> - **Όσο λιγότερη δόση γίνεται.** Ακτινογραφία μόνο όταν χρειάζεται, με τη μικρότερη δυνατή έκθεση. Μια απλή ακτινογραφία θώρακα δίνει δόση της τάξης της φυσικής ακτινοβολίας που δέχεσαι σε λίγες μέρες.
> - **Θωράκιση.** Ο μόλυβδος απορροφά πολύ τις ακτίνες Χ. Ποδιές μολύβδου προστατεύουν τα όργανα που δεν εξετάζονται, και οι τοίχοι των ακτινολογικών αιθουσών έχουν φύλλα μολύβδου.
> - **Απόσταση.** Ο χειριστής στέκεται μακριά ή πίσω από προστατευτικό παραβάν, και φοράει δοσίμετρο που μετράει πόση ακτινοβολία έχει δεχτεί.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας σωλήνας ακτίνων Χ λειτουργεί με τάση \$40\$ kV. Πόση κινητική ενέργεια έχει κάθε ηλεκτρόνιο όταν φτάνει στην άνοδο;

1. Το ηλεκτρόνιο ξεκινά σχεδόν ακίνητο από την κάθοδο, άρα όλη η κινητική του ενέργεια προέρχεται από το έργο του πεδίου.
2. $K = eV = 1{,}6 \cdot 10^{-19} \cdot 4 \cdot 10^4 = 6{,}4 \cdot 10^{-15}$ J
3. **Σε ηλεκτρονιοβόλτ** ο υπολογισμός είναι άμεσος: ένα ηλεκτρόνιο που επιταχύνεται από $40$ kV αποκτά $40$ keV. Για σύγκριση, ένα φωτόνιο ορατού φωτός έχει περίπου $2$ eV, είκοσι χιλιάδες φορές λιγότερο.

### Παράδειγμα 2: Το ρεύμα του σωλήνα είναι \$10\$ mA. Πόσα ηλεκτρόνια φτάνουν στην άνοδο κάθε δευτερόλεπτο;

1. Σε $1$ s περνά φορτίο $q = I t = 10^{-2} \cdot 1 = 10^{-2}$ C.
2. $N = \frac{q}{e} = \frac{10^{-2}}{1{,}6 \cdot 10^{-19}} = 6{,}25 \cdot 10^{16}$ ηλεκτρόνια
3. Αν διπλασιάσεις το ρεύμα, διπλασιάζονται τα ηλεκτρόνια και μαζί η **ένταση** της δέσμης. Η ενέργεια κάθε ηλεκτρονίου όμως μένει ίδια, γιατί την ορίζει η τάση.

### Παράδειγμα 3: Ένας σωλήνας λειτουργεί με \$50\$ kV και \$10\$ mA. Μόνο το \$1\\%\$ της ενέργειας των ηλεκτρονίων γίνεται ακτίνες Χ. Πόση ισχύς φεύγει ως ακτίνες Χ και πόση ως θερμότητα;

1. **Ισχύς που δίνεται στα ηλεκτρόνια:** $P = V I = 5 \cdot 10^4 \cdot 10^{-2} = 500$ W
2. **Ακτίνες Χ:** $1\%$ των $500$ W, δηλαδή $5$ W.
3. **Θερμότητα στην άνοδο:** $500 - 5 = 495$ W, όσο μια μικρή ηλεκτρική εστία συγκεντρωμένη σε ένα μικρό σημείο του μετάλλου.

   Γι' αυτό χωρίς ψύξη η άνοδος θα έλιωνε.

### Παράδειγμα 4: Γιατί στην ακτινογραφία τα οστά φαίνονται λευκά και οι πνεύμονες σκούροι;

1. Ο ανιχνευτής σκουραίνει όπου φτάνουν πολλές ακτίνες Χ και μένει λευκός όπου φτάνουν λίγες.
2. Τα **οστά** περιέχουν ασβέστιο, βαρύτερα άτομα από τα άτομα των μαλακών ιστών, και είναι πυκνά. Απορροφούν πολύ τις ακτίνες Χ, οπότε πίσω τους φτάνει λίγη ακτινοβολία: **λευκό**.
3. Οι **πνεύμονες** είναι γεμάτοι αέρα, που σχεδόν δεν απορροφά. Οι ακτίνες περνούν σχεδόν όλες: **σκούρο**.
4. Η ίδια αρχή εξηγεί τις ποδιές μολύβδου: ο μόλυβδος είναι πυκνό μέταλλο με βαριά άτομα και απορροφά τις ακτίνες Χ ακόμα περισσότερο από τα οστά.

## Ερωτήσεις

1. Πώς παράγονται οι ακτίνες Χ σε έναν σωλήνα;
   - Από την απότομη επιβράδυνση ταχέων ηλεκτρονίων στην άνοδο
   - Από τη θέρμανση της καθόδου
   - Από πυρηνικές διασπάσεις μέσα στο μέταλλο
   - Από το αέριο που φωτοβολεί μέσα στον σωλήνα
2. Ένας σωλήνας λειτουργεί με τάση $30$ kV. Πόση κινητική ενέργεια έχει κάθε ηλεκτρόνιο όταν φτάνει στην άνοδο;
   - $4{,}8 \cdot 10^{-15}$ J
   - $4{,}8 \cdot 10^{-18}$ J
   - $30$ J
   - $1{,}9 \cdot 10^{23}$ J
3. Γιατί η άνοδος ενός σωλήνα ακτίνων Χ χρειάζεται ψύξη;
   - Γιατί περίπου το $99\%$ της ενέργειας των ηλεκτρονίων γίνεται θερμότητα
   - Γιατί οι ακτίνες Χ είναι πολύ θερμές
   - Γιατί οι ακτίνες Χ παράγονται μόνο σε χαμηλή θερμοκρασία
   - Γιατί η κάθοδος θερμαίνεται από ρεύμα
4. Ο τεχνικός αυξάνει την τάση του σωλήνα, με το ρεύμα σταθερό. Τι αλλάζει στις ακτίνες Χ;
   - Γίνονται πιο ενεργητικές και πιο διεισδυτικές
   - Παράγονται μόνο περισσότερες, με την ίδια ενέργεια
   - Γίνονται ορατές
   - Δεν αλλάζει τίποτα
5. Τι ρυθμίζει το ρεύμα της καθόδου ενός σωλήνα ακτίνων Χ;
   - Πόσες ακτίνες Χ παράγονται, δηλαδή την ένταση της δέσμης
   - Πόσο διεισδυτικές είναι οι ακτίνες Χ
   - Το μήκος του σωλήνα
   - Την ταχύτητα με την οποία διαδίδονται οι ακτίνες Χ
6. Μια δέσμη ακτίνων Χ περνά ανάμεσα στους πόλους ενός ισχυρού μαγνήτη. Τι συμβαίνει;
   - Συνεχίζει ευθεία
   - Καμπυλώνεται, όπως μια δέσμη ηλεκτρονίων
   - Σταματά τελείως
   - Χωρίζεται σε δύο δέσμες
7. Γιατί τα οστά φαίνονται λευκά σε μια ακτινογραφία;
   - Απορροφούν τις ακτίνες Χ περισσότερο από τους μαλακούς ιστούς
   - Εκπέμπουν δικό τους φως όταν τα χτυπούν οι ακτίνες Χ
   - Οι ακτίνες Χ περνούν πιο εύκολα από τα οστά
   - Ανακλούν τις ακτίνες Χ πίσω προς τον σωλήνα
8. Ποια ιδιότητα κάνει τις ακτίνες Χ επικίνδυνες για τους ζωντανούς οργανισμούς;
   - Ιονίζουν τα άτομα των ιστών
   - Ζεσταίνουν πολύ το σώμα
   - Κινούνται με την ταχύτητα του φωτός
   - Κάνουν το σώμα ραδιενεργό

## Ασκήσεις

1. Ένας οδοντιατρικός σωλήνας ακτίνων Χ λειτουργεί με τάση $25$ kV. Πόση κινητική ενέργεια σε joule έχει κάθε ηλεκτρόνιο όταν φτάνει στην άνοδο; (Πάρε $e = 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ C.)
2. Ένας σωλήνας ακτίνων Χ λειτουργεί με ρεύμα $4$ mA για $2$ λεπτά. Πόσα ηλεκτρόνια χτυπούν την άνοδο σε αυτό το διάστημα; (Πάρε $e = 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ C.)
3. Ένας σωλήνας ακτίνων Χ λειτουργεί με τάση $30$ kV, και κάθε δευτερόλεπτο χτυπούν την άνοδο $5 \cdot 10^{16}$ ηλεκτρόνια. Πόση ενέργεια φέρνουν συνολικά στην άνοδο σε $1$ s; (Πάρε $e = 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ C.)
4. Ένας σωλήνας λειτουργεί με τάση $80$ kV και ρεύμα $5$ mA. Μόνο το $1\%$ της ενέργειας των ηλεκτρονίων γίνεται ακτίνες Χ.
   α) Πόση ισχύς δίνεται στα ηλεκτρόνια;
   β) Πόση ισχύς εκπέμπεται ως ακτίνες Χ;
   γ) Πόση θερμότητα αναπτύσσεται στην άνοδο σε ένα λεπτό λειτουργίας;
5. Ένας ακτινολογικός σωλήνας λειτουργεί με τάση $40$ kV και ρεύμα $5$ mA. Μόνο το $1\%$ της ενέργειας των ηλεκτρονίων γίνεται ακτίνες Χ· το υπόλοιπο γίνεται θερμότητα στην άνοδο. (Πάρε $e = 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ C.)
   α) Πόση θερμότητα πρέπει να απάγεται από την άνοδο κάθε δευτερόλεπτο;
   β) Ο γιατρός θέλει πιο διεισδυτικές ακτίνες Χ. Τι πρέπει να αυξήσει ο τεχνικός, την τάση ή το ρεύμα;
   γ) Ο τεχνικός διπλασιάζει την τάση, αλλά η άνοδος αντέχει μόνο την ίδια θερμότητα ανά δευτερόλεπτο όπως πριν. Πόσο πρέπει να γίνει το ρεύμα;
   δ) Πόσα ηλεκτρόνια φτάνουν τότε στην άνοδο κάθε δευτερόλεπτο;
6. Ένας σωλήνας ακτίνων Χ λειτουργεί με τάση $50$ kV και ρεύμα $4$ mA, και μόνο το $1\%$ της ενέργειας των ηλεκτρονίων γίνεται ακτίνες Χ. Θεώρησε ότι κάθε φωτόνιο ακτίνων Χ έχει ενέργεια τουλάχιστον $10$ keV και την παίρνει από ένα μόνο ηλεκτρόνιο. (Πάρε $e = 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ C.)
   α) Ανάμεσα σε ποια όρια βρίσκεται ο αριθμός των φωτονίων ακτίνων Χ που παράγονται κάθε δευτερόλεπτο;
   β) Τι ποσοστό των ηλεκτρονίων, το πολύ, δίνει έστω και ένα φωτόνιο ακτίνων Χ;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/x-rays
