# Ανάλυση του λευκού φωτός και χρώματα

> Πώς ένα πρίσμα ανοίγει το λευκό φως σε ουράνιο τόξο.

Φυσική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/white-light-colours

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς ότι το λευκό φως είναι μείγμα χρωμάτων και πώς το ανέλυσε ο Νεύτων με ένα πρίσμα.
- Να συνδέεις τον διασκεδασμό με την εξάρτηση του δείκτη διάθλασης από το μήκος κύματος.
- Να εξηγείς τον σχηματισμό του ουράνιου τόξου.
- Να εξηγείς γιατί ένα σώμα έχει το χρώμα που έχει και πώς αλλάζει αυτό με τον φωτισμό.

## Το πείραμα του Νεύτωνα

Το 1666 ο Νεύτων άφησε μια λεπτή δέσμη ηλιακού φωτός να περάσει από μια τρύπα στο παραθυρόφυλλο ενός σκοτεινού δωματίου και να πέσει πάνω σε ένα γυάλινο **πρίσμα**. Στον απέναντι τοίχο δεν εμφανίστηκε μια λευκή κηλίδα, αλλά μια μακρόστενη ταινία χρωμάτων: κόκκινο, πορτοκαλί, κίτρινο, πράσινο, μπλε, ιώδες. Τέτοια ταινία λέγεται **φάσμα**.

Η εξήγηση που επικρατούσε ως τότε ήταν ότι το γυαλί «χρωματίζει» το φως. Ο Νεύτων την έλεγξε με δύο ακόμα πειράματα:

- Απομόνωσε **ένα** χρώμα, το κόκκινο, και το πέρασε από δεύτερο πρίσμα. Βγήκε πάλι κόκκινο. Το πρίσμα δεν πρόσθεσε κανένα καινούργιο χρώμα.
- Έβαλε δεύτερο πρίσμα **ανάποδα**, μετά το πρώτο. Τα χρώματα ξανάσμιξαν και έδωσαν πάλι λευκό φως.

Το συμπέρασμα ήταν ριζικό: το λευκό φως δεν είναι το «καθαρό» φως. Είναι **μείγμα** όλων των χρωμάτων, και το πρίσμα απλώς τα χωρίζει. Το φως ενός μόνο χρώματος, που δεν αναλύεται άλλο, λέγεται **μονοχρωματικό**.

## Γιατί χωρίζονται τα χρώματα

Στην προηγούμενη ενότητα είδες ότι μέσα σε ένα υλικό το φως κινείται με ταχύτητα $\upsilon = c/n$. Αυτό που δεν είπαμε είναι ότι ο δείκτης διάθλασης $n$ ενός υλικού **δεν είναι ίδιος για όλα τα χρώματα**. Εξαρτάται από το μήκος κύματος του φωτός:

| Χρώμα   | Μήκος κύματος στο κενό (περίπου) | $n$ σε κοινό γυαλί    |
| ------- | -------------------------------- | --------------------- |
| κόκκινο | $700$ nm                         | $1{,}51$              |
| κίτρινο | $580$ nm                         | $1{,}52$              |
| μπλε    | $470$ nm                         | $1{,}52$ έως $1{,}53$ |
| ιώδες   | $400$ nm                         | $1{,}53$              |

Όσο **μικρότερο** το μήκος κύματος, τόσο **μεγαλύτερος** ο δείκτης, και τόσο περισσότερο εκτρέπεται το φως όταν διαθλάται. Το ιώδες στρίβει περισσότερο από όλα, το κόκκινο λιγότερο. Μπαίνοντας στο πρίσμα και ξανά βγαίνοντας, τα χρώματα απομακρύνονται όλο και περισσότερο μεταξύ τους.

Η εξάρτηση του δείκτη διάθλασης από το μήκος κύματος λέγεται **διασκεδασμός** του φωτός, και η ανάλυση του λευκού φωτός σε χρώματα είναι το πιο γνωστό αποτέλεσμά του.

> **Κλειδί**
>
> Στο **κενό** όλα τα χρώματα κινούνται με την ίδια ταχύτητα $c$, οπότε δεν χωρίζονται ποτέ.
>
> Μέσα σε ένα **υλικό** κάθε χρώμα έχει τον δικό του δείκτη διάθλασης, άρα τη δική του ταχύτητα και τη δική του γωνία διάθλασης. Το ιώδες, με τον μεγαλύτερο δείκτη, είναι το πιο αργό και εκτρέπεται περισσότερο. Το κόκκινο είναι το πιο γρήγορο και εκτρέπεται λιγότερο.

> **Πρόσεχε**
>
> Το ορατό φάσμα πιάνει μήκη κύματος περίπου από $400$ nm (ιώδες) ως $700$ nm (κόκκινο), μετρημένα **στο κενό**. Πέρα από το κόκκινο υπάρχει το **υπέρυθρο** και πέρα από το ιώδες το **υπεριώδες**. Το μάτι μας δεν τα βλέπει, αλλά ένα πρίσμα τα εκτρέπει κι αυτά, όπως διαπίστωσαν ο Χέρσελ με ένα θερμόμετρο το 1800 και ο Ρίτερ με φωτοευαίσθητες χημικές ουσίες το 1801.

## Το ουράνιο τόξο

Το ουράνιο τόξο είναι ένα πρίσμα από εκατομμύρια σταγόνες. Για να το δεις, πρέπει ο Ήλιος να είναι **πίσω σου** και οι σταγόνες της βροχής **μπροστά σου**.

Σε κάθε σταγόνα το ηλιακό φως:

1. **διαθλάται** μπαίνοντας, και τα χρώματα αρχίζουν να χωρίζουν,
2. **ανακλάται** στο πίσω μέρος της σταγόνας,
3. **διαθλάται** ξανά βγαίνοντας, και τα χρώματα χωρίζουν ακόμα περισσότερο.

Κάθε χρώμα βγαίνει με λίγο διαφορετική γωνία σε σχέση με τις ακτίνες του Ήλιου: περίπου $42°$ για το κόκκινο και $40°$ για το ιώδες. Από κάθε σταγόνα λοιπόν φτάνει στο μάτι σου ένα μόνο χρώμα, ανάλογα με το πού βρίσκεται. Οι σταγόνες που στέλνουν κόκκινο σχηματίζουν το **εξωτερικό** τόξο, εκείνες που στέλνουν ιώδες το **εσωτερικό**.

*Ουράνιο τόξο πάνω από τον όρμο του Κορθίου στην Άνδρο. Κάθε σταγόνα της βροχής δρα σαν μικρό πρίσμα. Το κόκκινο βγαίνει από τις σταγόνες με λίγο μεγαλύτερη γωνία από το ιώδες, γι' αυτό είναι στην εξωτερική πλευρά του τόξου και το ιώδες στην εσωτερική.*

## Το χρώμα των σωμάτων

Ένα μήλο δεν «έχει» κόκκινο χρώμα με τον τρόπο που έχει μάζα. Όταν το λευκό φως πέφτει πάνω του, η επιφάνειά του **απορροφά** τα περισσότερα χρώματα και **ανακλά** κυρίως το κόκκινο. Αυτό φτάνει στο μάτι σου.

- Ένα **λευκό** σώμα ανακλά όλα τα χρώματα σχεδόν εξίσου.
- Ένα **μαύρο** σώμα τα απορροφά σχεδόν όλα. Γι' αυτό ζεσταίνεται περισσότερο στον ήλιο.
- Ένα **διαφανές χρωματιστό** σώμα, όπως ένα κόκκινο γυαλί ή φίλτρο, αφήνει να **περάσει** μόνο το δικό του χρώμα και απορροφά τα υπόλοιπα.

> **Θυμήσου**
>
> Το χρώμα που βλέπεις εξαρτάται από **δύο** πράγματα: ποια χρώματα ανακλά το σώμα και ποια χρώματα περιέχει το φως που το φωτίζει.
>
> Κάτω από λευκό φως ένα πράσινο φύλλο φαίνεται πράσινο. Κάτω από καθαρά κόκκινο φως δεν υπάρχει πράσινο για να ανακλάσει, και το φύλλο φαίνεται σκούρο, σχεδόν μαύρο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ένα γυαλί ο δείκτης διάθλασης είναι \$1{,}51\$ για το κόκκινο και \$1{,}53\$ για το ιώδες. Βρες την ταχύτητα κάθε χρώματος μέσα στο γυαλί.

1. **Κόκκινο:** $\upsilon_\kappa = \frac{c}{n_\kappa} = \frac{3 \cdot 10^8}{1{,}51} \approx 1{,}99 \cdot 10^8$ m/s
2. **Ιώδες:** $\upsilon_\iota = \frac{c}{n_\iota} = \frac{3 \cdot 10^8}{1{,}53} \approx 1{,}96 \cdot 10^8$ m/s
3. **Η διαφορά είναι μικρή**, λιγότερο από $2\%$, κι όμως αρκεί για να ανοίξει το λευκό φως σε ταινία χρωμάτων. Το κόκκινο είναι το πιο γρήγορο μέσα στο γυαλί.

### Παράδειγμα 2: Κόκκινο φως μήκους κύματος \$700\$ nm στο κενό μπαίνει σε γυαλί με \$n = 1{,}5\$. Πόσο γίνεται το μήκος κύματος, και τι χρώμα έχει το φως μέσα στο γυαλί;

1. $\lambda = \frac{\lambda_0}{n} = \frac{700}{1{,}5} \approx 467$ nm
2. Στο κενό, $467$ nm θα ήταν μπλε φως. Μέσα στο γυαλί όμως το φως μας είναι **κόκκινο**.
3. **Ο λόγος:** η συχνότητα δεν αλλάζει όταν το φως αλλάζει μέσο, και η συχνότητα είναι αυτή που καθορίζει το χρώμα. Γι' αυτό οι πίνακες των χρωμάτων δίνουν πάντα το μήκος κύματος **στο κενό**.

### Παράδειγμα 3: Μια κόκκινη μπλούζα φωτίζεται μόνο με μπλε φως. Τι χρώμα φαίνεται;

1. Η μπλούζα είναι κόκκινη επειδή **ανακλά** το κόκκινο και **απορροφά** τα άλλα χρώματα.
2. Το μπλε φως που πέφτει πάνω της απορροφάται. Κόκκινο δεν υπάρχει στον φωτισμό, άρα δεν έχει τι να ανακλάσει.
3. Φαίνεται **σκούρα, σχεδόν μαύρη**. Γι' αυτό σε ένα κατάστημα με περίεργο φωτισμό είναι καλή ιδέα να κοιτάξεις ένα ρούχο και στο φως της μέρας.

### Παράδειγμα 4: Γιατί στο ουράνιο τόξο το κόκκινο είναι πάντα έξω και το ιώδες μέσα;

1. Μέσα στη σταγόνα το κόκκινο έχει τον **μικρότερο** δείκτη διάθλασης, άρα εκτρέπεται λιγότερο, και το ιώδες τον **μεγαλύτερο**.
2. Μετά τις δύο διαθλάσεις και την ανάκλαση, το κόκκινο βγαίνει σε γωνία περίπου $42°$ από τις ακτίνες του Ήλιου, το ιώδες σε περίπου $40°$.
3. Για να φτάσει κόκκινο στο μάτι σου, η σταγόνα πρέπει να βρίσκεται σε γωνία $42°$ από τη γραμμή που περνά από τον Ήλιο και το κεφάλι σου. Για ιώδες, σε $40°$. Οι σταγόνες του κόκκινου είναι λοιπόν πιο **ψηλά**, πιο μακριά από το κέντρο του τόξου.

## Ερωτήσεις

1. Τι έδειξε ο Νεύτων με τα πειράματά του με τα πρίσματα;
   - Ότι το λευκό φως είναι μείγμα χρωμάτων
   - Ότι το γυαλί χρωματίζει το φως που περνά από μέσα του
   - Ότι το φως είναι κύμα
   - Ότι κάθε χρώμα αναλύεται σε άλλα χρώματα
2. Τι ονομάζουμε διασκεδασμό του φωτός;
   - Την εξάρτηση του δείκτη διάθλασης από το μήκος κύματος
   - Την ανάκλαση του φωτός προς όλες τις κατευθύνσεις
   - Την ελάττωση της ταχύτητας του φωτός στο κενό
   - Την ένωση των χρωμάτων σε λευκό φως
3. Ποιο χρώμα εκτρέπεται περισσότερο όταν λευκό φως περνά από γυάλινο πρίσμα;
   - Το ιώδες
   - Το κόκκινο
   - Το πράσινο
   - Όλα εκτρέπονται εξίσου
4. Μέσα σε γυαλί, ποιο χρώμα κινείται πιο γρήγορα;
   - Το κόκκινο
   - Το ιώδες
   - Όλα κινούνται με $c$
   - Το λευκό
5. Πού πρέπει να βρίσκεται ο Ήλιος για να δεις ουράνιο τόξο;
   - Πίσω σου, με τη βροχή μπροστά σου
   - Μπροστά σου, πίσω από τη βροχή
   - Ακριβώς πάνω από το κεφάλι σου
   - Οπουδήποτε, αρκεί να βρέχει
6. Ποιο χρώμα βρίσκεται στην εξωτερική πλευρά ενός ουράνιου τόξου;
   - Το κόκκινο
   - Το ιώδες
   - Το πράσινο
   - Αλλάζει από τόξο σε τόξο
7. Γιατί ένα λευκό χαρτί φαίνεται λευκό στο φως της μέρας;
   - Ανακλά σχεδόν εξίσου όλα τα χρώματα
   - Απορροφά όλα τα χρώματα
   - Εκπέμπει δικό του λευκό φως
   - Ανακλά μόνο το κίτρινο
8. Κοιτάς ένα κίτρινο λεμόνι μέσα από ένα μπλε φίλτρο. Πώς φαίνεται;
   - Σκούρο, σχεδόν μαύρο
   - Πράσινο, γιατί κίτρινο και μπλε κάνουν πράσινο
   - Κίτρινο, γιατί το φίλτρο δεν αλλάζει τα χρώματα
   - Μπλε, γιατί κοιτάς μέσα από μπλε φίλτρο

## Ασκήσεις

1. Λευκό φως περνά από γυάλινο πρίσμα. Ποιο χρώμα του φάσματος εκτρέπεται λιγότερο;
2. Μπλε φως με μήκος κύματος $470$ nm στο κενό κινείται μέσα σε ένα γυαλί με ταχύτητα $1{,}98 \cdot 10^8$ m/s. Πόσο είναι το μήκος κύματός του μέσα στο γυαλί; (Πάρε $c = 3 \cdot 10^8$ m/s.)
3. Μια λευκή μπλούζα με πράσινα γράμματα φωτίζεται μόνο με κόκκινο φως. Τι χρώμα φαίνονται η μπλούζα και τα γράμματα;
4. Λευκό φως περνά πρώτα από ένα κόκκινο φίλτρο και μετά από ένα πράσινο.
   α) Τι φως βγαίνει από το κόκκινο φίλτρο;
   β) Τι φως βγαίνει από το πράσινο φίλτρο;
5. Σε ένα είδος γυαλιού ο δείκτης διάθλασης είναι $1{,}50$ για κόκκινο φως μήκους κύματος $690$ nm στο κενό, και $1{,}60$ για ιώδες φως μήκους κύματος $400$ nm στο κενό. Μια δέσμη με αυτά τα δύο χρώματα πέφτει κάθετα σε γυάλινη πλάκα πάχους $3$ cm. (Πάρε $c = 3 \cdot 10^8$ m/s.)
   α) Ποιο χρώμα κινείται πιο αργά μέσα στο γυαλί, και με πόση ταχύτητα;
   β) Πόσο αργότερα από το κόκκινο βγαίνει το ιώδες από την άλλη πλευρά της πλάκας;
   γ) Ένας ανιχνευτής μέσα στο γυαλί μετρά σε μία από τις δύο δέσμες μήκος κύματος $460$ nm. Ποιο χρώμα είναι;
6. Το κόκκινο του ουράνιου τόξου σού έρχεται από σταγόνες που βλέπεις σε γωνία $42°$ από το αντιηλιακό σημείο, και το ιώδες από σταγόνες σε γωνία $40°$. Αντιηλιακό σημείο είναι εκεί όπου πέφτει η σκιά του κεφαλιού σου, απέναντι από τον Ήλιο: είναι τόσο κάτω από τον ορίζοντα όσο ψηλά είναι ο Ήλιος πάνω από αυτόν. Στέκεσαι σε επίπεδο έδαφος, με τη βροχή μπροστά σου.
   α) Ο Ήλιος είναι $30°$ πάνω από τον ορίζοντα. Πόσο ψηλά βλέπεις την κορυφή του κόκκινου τόξου, και πόσο την κορυφή του ιώδους;
   β) Από ποιο ύψος του Ήλιου και πάνω δεν βλέπεις καθόλου ουράνιο τόξο; Τον Ιούνιο, το μεσημέρι στην Αθήνα, ο Ήλιος είναι περίπου $75°$ ψηλά. Βλέπεις τότε ουράνιο τόξο;
   γ) Ο Ήλιος είναι $41°$ ψηλά. Τι βλέπεις;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/white-light-colours
