# Ενέργεια και ισχύς στα κυκλώματα

> Θερμικά αποτελέσματα και απόδοση.

Φυσική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/power-circuits

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις την ισχύ με τις τρεις ισοδύναμες μορφές και να διαλέγεις τη σωστή.
- Να εξηγείς γιατί το φαινόμενο Joule μετατρέπει ηλεκτρική ενέργεια σε θερμότητα.
- Να υπολογίζεις ενέργεια και κόστος σε κιλοβατώρες.
- Να εξηγείς γιατί η μεταφορά ενέργειας γίνεται σε υψηλή τάση.

## Τρεις τύποι, ένα μέγεθος

Η **ισχύς** είναι ενέργεια ανά χρόνο, και σε ένα κύκλωμα δίνεται από

$$
P = V I
$$

Συνδυάζοντάς την με τον νόμο του Ohm παίρνεις δύο ακόμη μορφές:

$$
P = I^2 R = \frac{V^2}{R}
$$

Οι τρεις είναι **αλγεβρικά ισοδύναμες**. Δεν είναι όμως εξίσου χρήσιμες, και η επιλογή λάθους μορφής οδηγεί σε λάθος συμπέρασμα.

> **Πρόσεχε**
>
> Κοίτα τις δύο τελευταίες. Η μία λέει ότι μεγαλύτερη αντίσταση δίνει **περισσότερη** ισχύ, η άλλη ότι δίνει **λιγότερη**.
>
> Καμία δεν είναι λάθος. Απλώς η πρώτη υποθέτει σταθερό **ρεύμα** και η δεύτερη σταθερή **τάση**, και αυτά δεν συμβαίνουν ποτέ ταυτόχρονα.
>
> Η ερώτηση που πρέπει να απαντήσεις πρώτα είναι πάντα: **τι κρατιέται σταθερό εδώ;**

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ίδια αντίσταση, αντίθετη συμπεριφορά*

## Φαινόμενο Joule

Κάθε αντίσταση που διαρρέεται από ρεύμα **θερμαίνεται**. Τα ελεύθερα ηλεκτρόνια επιταχύνονται από το πεδίο, συγκρούονται με τα ιόντα του πλέγματος και τους δίνουν την ενέργειά τους. Το πλέγμα δονείται πιο έντονα — και αυτό λέγεται θερμοκρασία.

$$
Q = I^2 R t
$$

Σε μια θερμάστρα ή σε ένα βραστήρα αυτό είναι ο **σκοπός**. Σε ένα καλώδιο μεταφοράς είναι καθαρή **απώλεια**, και μάλιστα η βασική απώλεια όλου του δικτύου.

> **Κλειδί**
>
> Η ενέργεια στον λογαριασμό δεν μετριέται σε joule αλλά σε **κιλοβατώρες**:
>
> $$
> 1 \ \text{kWh} = 1000 \ \text{W} \times 3600 \ \text{s} = 3{,}6 \cdot 10^6 \ \text{J}
> $$
>
> Δεν είναι νέα μονάδα ενέργειας — είναι το joule με πιο βολικό μέγεθος. Ένα σπίτι που καταναλώνει $300$ kWh τον μήνα θα έβλεπε $1{,}08 \cdot 10^9$ J στον λογαριασμό, και κανείς δεν θα μπορούσε να τον διαβάσει.

## Γιατί υψηλή τάση στις γραμμές μεταφοράς

Θέλουμε να στείλουμε ισχύ $P$ σε μια πόλη. Η γραμμή έχει αντίσταση $R$, που δεν μπορούμε να μηδενίσουμε.

Οι απώλειες στη γραμμή είναι $P_R = I^2 R$ — εξαρτώνται από το **ρεύμα**, όχι από την τάση.

Αλλά $P = VI$, άρα για να στείλεις την ίδια ισχύ με **μεγαλύτερη τάση** χρειάζεσαι **μικρότερο ρεύμα**. Και επειδή οι απώλειες πάνε με το $I^2$, δεκαπλάσια τάση σημαίνει το ένα δέκατο του ρεύματος, άρα **το ένα εκατοστό** των απωλειών.

Γι' αυτό οι γραμμές υψηλής τάσης λειτουργούν στα $150$ ή $400$ kV, και μετασχηματιστές κατεβάζουν την τάση στα $230$ V μόλις πριν από τα σπίτια.

*Πυλώνες γραμμών μεταφοράς 400 kV στην Ελλάδα. Η ισχύς ταξιδεύει εδώ με πολύ υψηλή τάση και μικρό ρεύμα, ώστε οι απώλειες I²R στα καλώδια να μένουν μικρές. Μετασχηματιστές κατεβάζουν αργότερα την τάση στα 230 V, λίγο πριν φτάσει στα σπίτια.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Λαμπτήρας γράφει \$60\$ W / \$230\$ V. Πόσο ρεύμα τραβάει και πόση αντίσταση έχει;

1. **Ρεύμα από τη βασική μορφή:**

   $I = \frac{P}{V} = \frac{60}{230} \approx 0{,}26$ A
2. **Αντίσταση:**

   $R = \frac{V}{I} = \frac{230}{0{,}26} \approx 882\ \Omega$
3. **Ή κατευθείαν**, με τη μορφή που δεν χρειάζεται το ρεύμα:

   $R = \frac{V^2}{P} = \frac{52.900}{60} \approx 882\ \Omega$ ✓
4. **Τι σημαίνουν τα δύο νούμερα στη λάμπα.** Δεν είναι ιδιότητες του λαμπτήρα και τα δύο: η **αντίσταση** είναι η ιδιότητα, και τα $60$ W ισχύουν **μόνο** στα $230$ V.

   Στην Αμερική, με $110$ V, ο ίδιος λαμπτήρας θα έδινε $\frac{110^2}{882} \approx 14$ W — ίσα που θα φώτιζε.

### Παράδειγμα 2: Βραστήρας \$2000\$ W λειτουργεί \$6\$ λεπτά. Πόση ενέργεια και πόσο κοστίζει στα \$0{,}20\$ €/kWh;

1. **Χρόνος σε ώρες**, γιατί η κιλοβατώρα το απαιτεί:

   $6$ min $= 0{,}1$ h
2. **Ισχύς σε κιλοβάτ:** $2000$ W $= 2$ kW
3. $E = P t = 2 \cdot 0{,}1 = 0{,}2$ kWh

   Κόστος: $0{,}2 \cdot 0{,}20 = 0{,}04$ € — τέσσερα λεπτά του ευρώ.
4. **Σύγκριση που ξαφνιάζει.** Ένα ψυγείο των $150$ W δουλεύει $24$ ώρες, αλλά ο συμπιεστής του λειτουργεί περίπου το ένα τρίτο του χρόνου: περίπου $1{,}2$ kWh την ημέρα, δηλαδή $0{,}24$ €.

   Το ψυγείο, με δεκατρείς φορές μικρότερη ισχύ, κοστίζει **έξι φορές** περισσότερο από τον βραστήρα. Οι ώρες μετράνε όσο και τα watt.

### Παράδειγμα 3: Γραμμή μεταφέρει \$100\$ kW. Σύγκρινε τις απώλειες στα \$1000\$ V και στα \$10.000\$ V, με \$R = 2\ \Omega\$.

1. **Στα $1000$ V:**

   $I = \frac{100.000}{1000} = 100$ A
2. $P_R = I^2 R = 10.000 \cdot 2 = 20.000$ W

   Χάνονται $20$ kW από τα $100$ kW — το **ένα πέμπτο**.
3. **Στα $10.000$ V:**

   $I = \frac{100.000}{10.000} = 10$ A, άρα $P_R = 100 \cdot 2 = 200$ W
4. $200$ W αντί για $20.000$ W: **εκατό φορές** λιγότερες απώλειες, με δεκαπλάσια τάση.

   Το $I^2$ είναι ο λόγος. Και επειδή η ίδια ισχύς μεταφέρεται και στις δύο περιπτώσεις, το μόνο που πλήρωσες ήταν δύο μετασχηματιστές.

### Παράδειγμα 4: Δύο αντιστάσεις \$2\ \Omega\$ και \$8\ \Omega\$ σε σειρά. Ποια θερμαίνεται περισσότερο;

*Πηγή με δύο αντιστάτες σε σειρά, 2 Ω και 8 Ω.*

1. **Σε σειρά το ρεύμα είναι κοινό.** Αυτό απαντάει στην ερώτηση «τι κρατιέται σταθερό».
2. Με σταθερό $I$, η κατάλληλη μορφή είναι $P = I^2 R$: η ισχύς είναι **ανάλογη** της αντίστασης.
3. Η $8\ \Omega$ θερμαίνεται **τέσσερις φορές** περισσότερο.
4. **Και αν ήταν παράλληλα;** Τότε κοινή είναι η **τάση**, οπότε η κατάλληλη μορφή γίνεται $P = \frac{V^2}{R}$ και το αποτέλεσμα **αντιστρέφεται**: η $2\ \Omega$ θερμαίνεται τέσσερις φορές περισσότερο.

   Ίδιες αντιστάσεις, αντίθετη απάντηση. Γι' αυτό η πρώτη ερώτηση δεν είναι «ποιος τύπος» αλλά «τι είναι κοινό».

## Ερωτήσεις

1. Δύο αντιστάσεις $2\ \Omega$ και $8\ \Omega$ **σε σειρά**. Ποια θερμαίνεται περισσότερο;
   - Η $8\ \Omega$
   - Η $2\ \Omega$
   - Θερμαίνονται το ίδιο
   - Καμία — σε σειρά δεν θερμαίνονται
2. Οι τύποι $P = I^2R$ και $P = \frac{V^2}{R}$ δίνουν αντίθετες τάσεις όταν μεγαλώνει το $R$. Γιατί;
   - Γιατί ο ένας υποθέτει σταθερό ρεύμα και ο άλλος σταθερή τάση
   - Γιατί ο ένας από τους δύο είναι λάθος
   - Γιατί ισχύουν σε διαφορετικά υλικά
   - Γιατί ο ένας αφορά συνεχές και ο άλλος εναλλασσόμενο ρεύμα
3. Βραστήρας $2000$ W δουλεύει $6$ λεπτά. Πόση ενέργεια κατανάλωσε;
   - $0{,}2$ kWh
   - $12$ kWh
   - $2$ kWh
   - $0{,}04$ kWh
4. Γιατί η ηλεκτρική ενέργεια μεταφέρεται σε πολύ υψηλή τάση;
   - Για να είναι μικρό το ρεύμα, αφού οι απώλειες πάνε με το $I^2$
   - Γιατί η υψηλή τάση ταξιδεύει γρηγορότερα
   - Γιατί οι απώλειες εξαρτώνται από την τάση
   - Για να χρειάζονται λεπτότερα καλώδια, ανεξάρτητα από τις απώλειες
5. Λαμπτήρας $60$ W / $230$ V συνδέεται σε δίκτυο $110$ V. Τι γίνεται;
   - Δίνει πολύ λιγότερη ισχύ, περίπου $14$ W
   - Δίνει πάλι $60$ W, την ονομαστική του ισχύ
   - Δίνει $30$ W, τη μισή από την ονομαστική
   - Καίγεται, γιατί περνάει περισσότερο ρεύμα
6. Η κιλοβατώρα (kWh) είναι μονάδα:
   - ενέργειας
   - ισχύος
   - τάσης
   - φορτίου
7. Δύο άνισοι αντιστάτες συνδέονται **παράλληλα**. Ποιος καταναλώνει μεγαλύτερη ισχύ;
   - Ο μικρότερος
   - Ο μεγαλύτερος
   - Και οι δύο την ίδια
   - Εξαρτάται από τη σειρά σύνδεσης
8. Βάζεις στην ίδια πρίζα πολλές συσκευές μεγάλης ισχύος και «πέφτει» η ασφάλεια. Γιατί;
   - Οι συσκευές είναι παράλληλα, οπότε τα ρεύματά τους αθροίζονται και ξεπερνούν το όριο.
   - Η τάση του δικτύου ανεβαίνει όσο προστίθενται συσκευές στην ίδια πρίζα.
   - Η ολική αντίσταση μεγαλώνει με κάθε συσκευή, και η ασφάλεια υπερθερμαίνεται.
   - Οι συσκευές συνδέονται σε σειρά, οπότε οι τάσεις τους αθροίζονται και ξεπερνούν το όριο.

## Ασκήσεις

1. Συσκευή λειτουργεί στα $220$ V και διαρρέεται από ρεύμα $2$ A. Πόση ισχύ καταναλώνει;
2. Δύο αντιστάτες $10\ \Omega$ και $40\ \Omega$ συνδέονται παράλληλα σε πηγή $20$ V. Πόση ισχύ καταναλώνει ο καθένας;
3. Οι πρίζες ενός δωματίου είναι συνήθως σε μία γραμμή με ασφάλεια $16$ A: αν το ρεύμα της γραμμής ξεπεράσει τα $16$ A, η ασφάλεια «πέφτει». Η τάση είναι $230$ V. Την ισχύ κάθε συσκευής την εκτιμάς εσύ.
   α) Πόσο ρεύμα τραβάει ένα σεσουάρ;
   β) Στην ίδια γραμμή λειτουργούν μαζί σεσουάρ, βραστήρας και αερόθερμο. Πόσο ρεύμα περνάει από την ασφάλεια;
   γ) Πόση ισχύ, το πολύ, αντέχει η γραμμή;
4. Δύο λαμπτήρες γράφουν «$100$ W / $230$ V» και «$25$ W / $230$ V». Τους συνδέεις σε σειρά στην πρίζα των $230$ V. Θεώρησε ότι οι αντιστάσεις τους δεν αλλάζουν.
   α) Πόση είναι η αντίσταση κάθε λαμπτήρα;
   β) Πόση ισχύ καταναλώνει κάθε λαμπτήρας στη σύνδεση σε σειρά;
   γ) Ποιος λαμπτήρας φωτίζει περισσότερο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/power-circuits
