# Δυναμική ενέργεια και δυναμικό

> Η ενέργεια δύο φορτίων, το δυναμικό ενός σημείου, και γιατί το έργο δεν εξαρτάται από τον δρόμο.

Φυσική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/potential

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις την ηλεκτρική δυναμική ενέργεια δύο σημειακών φορτίων και να ερμηνεύεις το πρόσημό της.
- Να ορίζεις το δυναμικό ως δυναμική ενέργεια ανά μονάδα φορτίου και να το ξεχωρίζεις από την ένταση.
- Να υπολογίζεις το έργο της ηλεκτρικής δύναμης από τη διαφορά δυναμικού και να εξηγείς γιατί δεν εξαρτάται από τη διαδρομή.
- Να αναγνωρίζεις τις ισοδυναμικές επιφάνειες και να εξηγείς γιατί πάνω τους το έργο είναι μηδέν.

## Ένα πεδίο που «θυμάται» την ενέργεια

Σήκωσε ένα βιβλίο από το πάτωμα στο ράφι και η βαρύτητα παράγει αρνητικό έργο. Άφησέ το να πέσει και σου το επιστρέφει ολόκληρο, όποια διαδρομή κι αν ακολουθήσει. Γι' αυτό λέμε ότι το βιβλίο στο ράφι έχει **δυναμική ενέργεια**: ενέργεια αποθηκευμένη στη θέση του.

Η ηλεκτρική δύναμη συμπεριφέρεται με τον ίδιο τρόπο. Το έργο της, όταν ένα φορτίο μετακινείται από ένα σημείο $A$ σε ένα σημείο $B$, εξαρτάται **μόνο** από τις δύο θέσεις και όχι από τον δρόμο. Μια τέτοια δύναμη λέγεται **διατηρητική**, και για κάθε διατηρητική δύναμη ορίζεται δυναμική ενέργεια $U$, έτσι ώστε

$$
W_{A \to B} = U_A - U_B
$$

Θετικό έργο της δύναμης σημαίνει ότι η δυναμική ενέργεια **μειώνεται**, και το αντίστροφο.

## Ηλεκτρική δυναμική ενέργεια

Για δύο σημειακά φορτία $q_1$ και $q_2$ που απέχουν $r$, η ηλεκτρική δυναμική ενέργεια του συστήματος είναι

$$
U = k\frac{q_1 q_2}{r}
$$

Μετριέται σε joule. Μηδέν θεωρούμε τη δυναμική ενέργεια όταν τα φορτία απέχουν πάρα πολύ, «στο άπειρο», όπου δεν αλληλεπιδρούν πια.

Το πρόσημο του $U$ λέει τι είδους σύστημα έχεις:

- **Ομώνυμα φορτία**, $U > 0$. Για να τα φέρεις κοντά από το άπειρο έπρεπε **εσύ** να δώσεις ενέργεια, γιατί απωθούνται. Αν τα αφήσεις ελεύθερα, θα απομακρυνθούν και θα σου την επιστρέψουν ως κινητική ενέργεια.
- **Ετερώνυμα φορτία**, $U < 0$. Έλκονται, οπότε πλησίασαν μόνα τους και η δυναμική ενέργεια έπεσε κάτω από το μηδέν. Για να τα χωρίσεις ξανά, πρέπει να δώσεις ενέργεια ίση με $|U|$.

> **Πρόσεχε**
>
> Στον νόμο του Coulomb γράφεις $\lvert q_1 q_2 \rvert$, γιατί σε ενδιαφέρει μόνο το μέτρο της δύναμης. Στη δυναμική ενέργεια τα πρόσημα μπαίνουν **αυτούσια**: αν τα παραλείψεις, ένα ζεύγος που έλκεται βγαίνει να έχει θετική ενέργεια και όλο το συμπέρασμα αντιστρέφεται.
>
> Και ο παρονομαστής είναι $r$, όχι $r^2$.

## Δυναμικό

Η δυναμική ενέργεια ανήκει στο **ζευγάρι** των φορτίων. Θα ήθελες όμως ένα μέγεθος που να περιγράφει το ίδιο το σημείο του πεδίου, ανεξάρτητα από το ποιο φορτίο θα βάλεις εκεί. Αυτό είναι το **δυναμικό**: η δυναμική ενέργεια ανά μονάδα φορτίου.

$$
V = \frac{U}{q}
$$

Μονάδα του είναι το **volt**: $1 \ \text{V} = 1 \ \text{J}/\text{C}$.

Αν το πεδίο το δημιουργεί σημειακό φορτίο $Q$, τότε σε απόσταση $r$ από αυτό, βάζοντας $U = k\frac{Qq}{r}$ και διαιρώντας με $q$:

$$
V = k\frac{Q}{r}
$$

Πρόσεξε τη διαφορά από την ένταση: εδώ ο παρονομαστής είναι $r$, όχι $r^2$. Και το πρόσημο του $Q$ μπαίνει **αυτούσιο**, χωρίς απόλυτη τιμή: αρνητικό φορτίο δίνει αρνητικό δυναμικό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένταση και δυναμικό, δίπλα-δίπλα*

> **Κλειδί**
>
> Δύο μεγέθη, δύο διαφορετικά ερωτήματα:
>
> |                 | Ένταση $\vec{E}$               | Δυναμικό $V$            |
> | --------------- | ------------------------------ | ----------------------- |
> | Είδος           | **διάνυσμα**                   | **μονόμετρο**           |
> | Μονάδα          | N/C                            | V                       |
> | Σημειακό φορτίο | $k\frac{\lvert Q \rvert}{r^2}$ | $k\frac{Q}{r}$          |
> | Απαντάει στο    | «τι δύναμη θα νιώσω;»          | «πόση ενέργεια θα έχω;» |
>
> Το δυναμικό είναι πιο εύχρηστο ακριβώς επειδή είναι αριθμός: για πολλά φορτία **προσθέτεις** τα δυναμικά αλγεβρικά, με τα πρόσημά τους, και τελείωσες.

## Διαφορά δυναμικού και έργο

Αφού $U = qV$, η σχέση $W_{A \to B} = U_A - U_B$ γράφεται

$$
W_{A \to B} = q(V_A - V_B) = qV_{AB}
$$

όπου $W_{A \to B}$ το έργο της **δύναμης του πεδίου** όταν το φορτίο $q$ πηγαίνει από το $A$ στο $B$. Λυμένη ως προς τη διαφορά δυναμικού:

$$
V_{AB} = V_A - V_B = \frac{W_{A \to B}}{q}
$$

Η διαφορά δυναμικού ανάμεσα σε δύο σημεία λέγεται και **τάση**. Είναι το ίδιο μέγεθος που θα μετράς με το βολτόμετρο στα κυκλώματα.

Το κρίσιμο: το έργο εξαρτάται **μόνο** από τα δύο άκρα. Όποια διαδρομή κι αν ακολουθήσεις, ευθεία ή σπαστή ή κυκλική, το έργο είναι το ίδιο. Το έργο για να ανεβάσεις μια βαλίτσα στον τρίτο όροφο είναι ίδιο με σκάλα και με ανελκυστήρα· αλλάζει μόνο ποιος το κάνει.

> **Πρόσεχε**
>
> Σε **κλειστή** διαδρομή, όπου το σημείο άφιξης είναι και η αφετηρία, το έργο της δύναμης του πεδίου είναι **μηδέν**. Όχι επειδή δεν κουράστηκες, αλλά επειδή $V_A - V_A = 0$.
>
> Και προσοχή στη σειρά: το $V_{AB}$ σημαίνει $V_A - V_B$. Αν την αντιστρέψεις, αλλάζει το πρόσημο του έργου, δηλαδή το αν το πεδίο δίνει ή παίρνει ενέργεια.

> **Θυμήσου**
>
> Τα θετικά φορτία πηγαίνουν αυθόρμητα από **υψηλό** σε **χαμηλό** δυναμικό, όπως η μπάλα κυλάει στην κατηφόρα. Τα αρνητικά κάνουν το αντίθετο: πηγαίνουν αυθόρμητα προς τα υψηλά δυναμικά. Και στις δύο περιπτώσεις το πεδίο παράγει θετικό έργο και η δυναμική ενέργεια μειώνεται.

## Ισοδυναμικές επιφάνειες

Τα σημεία ενός πεδίου που έχουν το **ίδιο δυναμικό** σχηματίζουν μια **ισοδυναμική επιφάνεια**. Γύρω από ένα σημειακό φορτίο, το $V = k\frac{Q}{r}$ εξαρτάται μόνο από την απόσταση, άρα οι ισοδυναμικές επιφάνειες είναι **σφαίρες** με κέντρο το φορτίο.

Δύο ιδιότητες τις κάνουν χρήσιμες:

- Όταν ένα φορτίο μετακινείται **πάνω** σε μια ισοδυναμική επιφάνεια, το έργο της δύναμης του πεδίου είναι **μηδέν**, γιατί $V_A = V_B$.
- Οι δυναμικές γραμμές τέμνουν τις ισοδυναμικές επιφάνειες **κάθετα**. Γύρω από σημειακό φορτίο οι γραμμές είναι ακτίνες και οι επιφάνειες σφαίρες, και μια ακτίνα είναι πάντα κάθετη στη σφαίρα.

Κατά τη φορά των δυναμικών γραμμών το δυναμικό **μειώνεται**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δύο σημειακά φορτία \$q\_1 = +4\ \mu\text{C}\$ και \$q\_2 = -5\ \mu\text{C}\$ απέχουν \$0{,}3\$ m. Βρες τη δυναμική ενέργεια του συστήματος, και πόσο έργο παράγει η ηλεκτρική δύναμη αν η απόστασή τους γίνει \$0{,}6\$ m. Δίνεται \$k = 9 \cdot 10^9\$ N·m²/C².

*Τα σημειακά φορτία q₁ = +4 μC και q₂ = −5 μC σε απόσταση 0,3 m.*

1. **Αρχική δυναμική ενέργεια**, με τα πρόσημα αυτούσια:

   $U_A = k\dfrac{q_1 q_2}{r_A} = 9 \cdot 10^9 \cdot \dfrac{(4 \cdot 10^{-6})(-5 \cdot 10^{-6})}{0{,}3} = \dfrac{-0{,}18}{0{,}3} = -0{,}6$ J
2. **Αρνητική**, όπως περιμένεις για ετερώνυμα φορτία. Για να τα απομακρύνεις μέχρι το άπειρο θα χρειαζόσουν $0{,}6$ J.
3. **Στα $0{,}6$ m:** διπλάσια απόσταση, άρα η μισή δυναμική ενέργεια:

   $U_B = \dfrac{-0{,}18}{0{,}6} = -0{,}3$ J
4. **Έργο της ηλεκτρικής δύναμης:**

   $W_{A \to B} = U_A - U_B = -0{,}6 - (-0{,}3) = -0{,}3$ J

   Αρνητικό, γιατί η έλξη αντιστέκεται στην απομάκρυνση. Τα $0{,}3$ J τα δίνει όποιος τραβάει τα φορτία μακριά, και αποθηκεύονται ως δυναμική ενέργεια.

### Παράδειγμα 2: Πόσο έργο παράγει η δύναμη του πεδίου όταν φορτίο \$2\ \mu\text{C}\$ μετακινείται από σημείο δυναμικού \$300\$ V σε σημείο \$100\$ V;

1. **Διαφορά δυναμικού:**

   $V_{AB} = 300 - 100 = 200$ V
2. $W_{A \to B} = qV_{AB} = 2 \cdot 10^{-6} \cdot 200 = 4 \cdot 10^{-4}$ J
3. **Το πρόσημο είναι θετικό**, που σημαίνει ότι το πεδίο δίνει ενέργεια: το θετικό φορτίο πηγαίνει αυθόρμητα από υψηλό σε χαμηλό δυναμικό.
4. **Αν το φορτίο ήταν αρνητικό**, $-2\ \mu\text{C}$, το έργο θα ήταν $-4 \cdot 10^{-4}$ J: το πεδίο θα αντιστεκόταν, και θα έπρεπε **εσύ** να δώσεις ενέργεια.

   Το πρόσημο του $q$ αντιστρέφει τα πάντα.

### Παράδειγμα 3: Δύο σημειακά φορτία \$+3\ \mu\text{C}\$ και \$-3\ \mu\text{C}\$ είναι στερεωμένα σε απόσταση \$0{,}4\$ m. Το \$M\$ είναι το μέσο της απόστασής τους και το \$N\$ ένα σημείο του ευθύγραμμου τμήματος που απέχει \$0{,}1\$ m από το θετικό φορτίο. Βρες τα δυναμικά στο \$M\$ και στο \$N\$, και το έργο της δύναμης του πεδίου όταν φορτίο \$q = 2\ \mu\text{C}\$ πηγαίνει από το \$N\$ στο \$M\$.

1. **Στο $M$**, που απέχει $0{,}2$ m από το καθένα, τα δυναμικά προστίθενται με τα πρόσημά τους:

   $V_M = 9 \cdot 10^9 \left(\dfrac{3 \cdot 10^{-6}}{0{,}2} - \dfrac{3 \cdot 10^{-6}}{0{,}2}\right) = 0$
2. **Στο $N$**, που απέχει $0{,}1$ m από το θετικό και $0{,}3$ m από το αρνητικό:

   $V_N = 9 \cdot 10^9 \left(\dfrac{3 \cdot 10^{-6}}{0{,}1} - \dfrac{3 \cdot 10^{-6}}{0{,}3}\right) = 9 \cdot 10^9 \cdot 2 \cdot 10^{-5} = 1{,}8 \cdot 10^5$ V
3. **Έργο:**

   $W_{N \to M} = q(V_N - V_M) = 2 \cdot 10^{-6} \cdot 1{,}8 \cdot 10^5 = 0{,}36$ J
4. **Μηδενικό δυναμικό δεν σημαίνει μηδενική ένταση.** Στο $M$ οι δύο εντάσεις δείχνουν και οι δύο προς το αρνητικό φορτίο, άρα προστίθενται και η ένταση εκεί κάθε άλλο παρά μηδέν είναι. Τα δυναμικά όμως, ως αριθμοί με αντίθετα πρόσημα, αλληλοαναιρούνται.

### Παράδειγμα 4: Φορτίο κινείται σε κλειστή διαδρομή μέσα σε ηλεκτροστατικό πεδίο. Πόσο έργο παράγει η δύναμη του πεδίου;

1. **Κλειστή διαδρομή** σημαίνει ότι το τελικό σημείο ταυτίζεται με το αρχικό.
2. $W = q(V_A - V_A) = 0$
3. Μηδέν, όσο περίπλοκη κι αν ήταν η διαδρομή.
4. **Γιατί δεν είναι τετριμμένο.** Σε κάποια μέρη της διαδρομής το πεδίο παρήγαγε θετικό έργο και σε άλλα αρνητικό. Το άθροισμα βγαίνει ακριβώς μηδέν.

   Αυτή η ιδιότητα ορίζει τα **διατηρητικά** πεδία και είναι ο λόγος που έχει νόημα να μιλάμε για δυναμική ενέργεια. Η τριβή, για παράδειγμα, δεν είναι διατηρητική: σε κλειστή διαδρομή αφαιρεί ενέργεια κάθε φορά.

### Παράδειγμα 5: Γιατί τα πουλιά κάθονται άφοβα σε καλώδιο υψηλής τάσης;

1. **Το επικίνδυνο δεν είναι το δυναμικό αλλά η διαφορά του.** Το έργο, άρα και το ρεύμα που θα περάσει, εξαρτάται από το $V_A - V_B$.
2. Και τα δύο πόδια του πουλιού ακουμπούν στο **ίδιο** καλώδιο, σε απόσταση λίγων εκατοστών.
3. Το καλώδιο έχει πολύ μικρή αντίσταση, άρα η διαφορά δυναμικού ανάμεσα στα δύο πόδια είναι σχεδόν **μηδέν**.

   Χωρίς διαφορά δυναμικού δεν περνάει ρεύμα μέσα από το πουλί.
4. **Τι θα το σκότωνε.** Να αγγίξει ταυτόχρονα δύο καλώδια διαφορετικής φάσης, ή ένα καλώδιο και τη γη.

   Γι' αυτό οι μεγάλοι αετοί κινδυνεύουν περισσότερο από τα σπουργίτια: με ανοιχτά φτερά γεφυρώνουν αποστάσεις που τα μικρά πουλιά δεν φτάνουν.

*Πουλιά πάνω στα καλώδια μιας γραμμής ρεύματος. Κάθε πουλί πατάει και με τα δύο πόδια στο ίδιο καλώδιο, οπότε η διαφορά δυναμικού ανάμεσα στα πόδια του είναι σχεδόν μηδέν και δεν περνάει ρεύμα μέσα από το σώμα του.*

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι το δυναμικό σε ένα σημείο;
   - Η δυναμική ενέργεια ανά μονάδα φορτίου
   - Η δύναμη ανά μονάδα φορτίου
   - Το φορτίο ανά μονάδα απόστασης
   - Το έργο που παράγει το πεδίο σε κλειστή διαδρομή
2. Πώς εξαρτώνται από την απόσταση η ένταση και το δυναμικό σημειακού φορτίου;
   - Η ένταση με $\frac{1}{r^2}$, το δυναμικό με $\frac{1}{r}$
   - Και τα δύο με $\frac{1}{r^2}$
   - Και τα δύο με $\frac{1}{r}$
   - Η ένταση με $\frac{1}{r}$, το δυναμικό με $\frac{1}{r^2}$
3. Φορτίο $2\ \mu\text{C}$ μεταφέρεται από σημείο $300$ V σε σημείο $100$ V. Πόσο έργο παράγει το πεδίο;
   - $4 \cdot 10^{-4}$ J
   - $8 \cdot 10^{-4}$ J
   - $6 \cdot 10^{-4}$ J
   - $200$ J
4. Φορτίο διαγράφει κλειστή διαδρομή μέσα σε ηλεκτροστατικό πεδίο. Πόσο έργο παράγεται συνολικά;
   - Μηδέν
   - Εξαρτάται από το μήκος της διαδρομής
   - Θετικό, αφού το φορτίο κινήθηκε
   - Ίσο με τη δυναμική ενέργεια στο σημείο εκκίνησης
5. Γιατί ένα πουλί κάθεται άφοβα σε καλώδιο υψηλής τάσης;
   - Γιατί τα δύο πόδια του έχουν σχεδόν ίδιο δυναμικό
   - Γιατί τα πουλιά δεν άγουν το ρεύμα
   - Γιατί το δυναμικό του καλωδίου είναι μηδέν
   - Γιατί τα φτερά του μονώνουν
6. Το δυναμικό είναι μέγεθος:
   - βαθμωτό — ένας αριθμός, χωρίς κατεύθυνση
   - διανυσματικό, όπως η ένταση
   - πάντα θετικό
   - ανεξάρτητο από το σημείο
7. Ποια είναι η μονάδα του δυναμικού στο SI;
   - βολτ (V), δηλαδή $\text{J/C}$
   - joule (J), δηλαδή $\text{N}\cdot\text{m}$
   - coulomb (C), δηλαδή $\text{A}\cdot\text{s}$
   - ampere (A), δηλαδή $\text{C/s}$
8. Μετακινείς φορτίο κατά μήκος μιας ισοδυναμικής επιφάνειας. Πόσο έργο παράγει το πεδίο;
   - Μηδέν
   - Θετικό, ανάλογο της διαδρομής
   - Αρνητικό
   - Ίσο με $qV$
9. Ένα θετικό και ένα αρνητικό σημειακό φορτίο βρίσκονται σε κάποια απόσταση. Η ηλεκτρική δυναμική ενέργεια του συστήματος είναι:
   - αρνητική
   - θετική, γιατί η ενέργεια είναι πάντα θετική
   - μηδέν, γιατί τα φορτία αλληλοεξουδετερώνονται
   - θετική ή αρνητική, ανάλογα με το ποιο φορτίο έχει μεγαλύτερο μέτρο
10. Δύο σημειακά φορτία $+1\ \mu\text{C}$ και $+2\ \mu\text{C}$ απέχουν $0{,}2$ m. Πόση είναι η ηλεκτρική δυναμική ενέργεια του συστήματος; Δίνεται $k = 9 \cdot 10^9$ N·m²/C².
   - $0{,}09$ J
   - $0{,}45$ J
   - $0{,}018$ J
   - $-0{,}09$ J

## Ασκήσεις

1. Σε σημείο με δυναμικό $200$ V τοποθετείται φορτίο $3 \cdot 10^{-6}$ C. Πόση είναι η δυναμική του ενέργεια;
2. Φορτίο $4\ \mu\text{C}$ μεταφέρεται από σημείο $A$ με δυναμικό $600$ V σε σημείο $B$, και το πεδίο παράγει έργο $2 \cdot 10^{-3}$ J. Πόσο είναι το δυναμικό του $B$;
3. Δύο σημειακά φορτία $q_1 = +6\ \mu\text{C}$ και $q_2 = -2\ \mu\text{C}$ απέχουν $0{,}3$ m. (Πάρε $k = 9 \cdot 10^9$ SI.)
   *Τα σημειακά φορτία q₁ = +6 μC και q₂ = −2 μC σε απόσταση 0,3 m.*
   α) Πόση είναι η ηλεκτρική δυναμική ενέργεια του συστήματος;
   β) Τα φορτία απομακρύνονται ώσπου να απέχουν $0{,}9$ m. Πόση γίνεται η δυναμική ενέργεια;
   γ) Πόσο έργο παρήγαγε η ηλεκτρική δύναμη σε αυτή τη μετακίνηση;
4. Ακίνητο σημειακό φορτίο $Q = 4 \cdot 10^{-6}$ C. Τα σημεία $A$ και $B$ απέχουν από αυτό $0{,}2$ m και $0{,}6$ m. Ένα φορτίο $q = 2 \cdot 10^{-6}$ C αφήνεται ελεύθερο στο $A$ και απομακρύνεται. (Πάρε $k = 9 \cdot 10^9$ SI.)
   α) Πόση κινητική ενέργεια έχει όταν περνά από το $B$;
   β) Πόση κινητική ενέργεια θα έχει όταν βρεθεί πολύ μακριά, στο άπειρο;
   γ) Σε ποια απόσταση από το $Q$ έχει ακριβώς τη μισή από την κινητική ενέργεια που θα έχει στο άπειρο;
5. Δύο σημειακά φορτία, $q_1 = +4\ \mu\text{C}$ στο σημείο $A$ και $q_2 = -1\ \mu\text{C}$ στο σημείο $B$, είναι στερεωμένα σε απόσταση $AB = 0{,}6$ m. Εξετάζεις μόνο σημεία της ευθείας $AB$. (Πάρε $k = 9 \cdot 10^9$ SI και αγνόησε τη βαρύτητα.)
   α) Σε ποια σημεία το δυναμικό είναι μηδέν; Δώσε τις αποστάσεις τους από το $A$.
   β) Σε ποιο σημείο η ένταση είναι μηδέν, και πόσο είναι εκεί το δυναμικό;
   γ) Ένα φορτίο $q = +2\ \mu\text{C}$ αφήνεται ακίνητο σε αυτό το σημείο και, με ένα πολύ μικρό σπρώξιμο, απομακρύνεται από τα φορτία. Πόση κινητική ενέργεια έχει όταν βρεθεί πολύ μακριά;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/potential
