# Εκπομπή και απορρόφηση φωτονίων

> Ένα άλμα ανάμεσα σε δύο στάθμες, ένα φωτόνιο με ένα ορισμένο χρώμα.

Φυσική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/photon-emission-absorption

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τους τρόπους με τους οποίους διεγείρεται ένα άτομο και πώς αποδιεγείρεται.
- Να υπολογίζεις τη συχνότητα και το μήκος κύματος του φωτονίου που εκπέμπεται σε μια μετάβαση ανάμεσα σε δύο στάθμες.
- Να εξηγείς γιατί ένα φωτόνιο απορροφάται μόνο αν η ενέργειά του ταιριάζει ακριβώς σε μια ενεργειακή διαφορά, ενώ ένα ηλεκτρόνιο που συγκρούεται μπορεί να δώσει μέρος της ενέργειάς του.
- Να ξεχωρίζεις τα γραμμικά φάσματα εκπομπής και απορρόφησης και να εξηγείς γιατί είναι το «δακτυλικό αποτύπωμα» ενός στοιχείου.

## Πάνω και κάτω στις στάθμες

Στην προηγούμενη ενότητα είδες ότι το ηλεκτρόνιο του υδρογόνου έχει μόνο ορισμένες επιτρεπόμενες ενέργειες, τις ενεργειακές στάθμες. Κανονικά βρίσκεται στη χαμηλότερη, τη **θεμελιώδη κατάσταση**. Για να ανέβει σε υψηλότερη στάθμη, πρέπει να πάρει ενέργεια· όταν ξανακατεβαίνει, πρέπει να τη δώσει πίσω.

Η μετάβαση σε υψηλότερη στάθμη λέγεται **διέγερση**, η επιστροφή σε χαμηλότερη **αποδιέγερση**. Αυτές οι δύο κινήσεις εξηγούν από πού έρχεται το φως των λαμπτήρων αερίου, το χρώμα της φλόγας, και πώς ξέρουμε από τι είναι φτιαγμένα τα αστέρια.

## Η διέγερση

Ένα άτομο διεγείρεται με δύο κυρίως τρόπους.

**Με κρούση.** Ένα σωματίδιο, συνήθως ένα ηλεκτρόνιο που επιταχύνθηκε από ηλεκτρική τάση ή ένα άλλο άτομο σε ένα θερμό αέριο, χτυπά το άτομο και του δίνει μέρος της κινητικής του ενέργειας. Αυτό γίνεται μέσα στους λαμπτήρες αερίου και στις φλόγες.

Το ηλεκτρόνιο που χτυπά δεν χρειάζεται να έχει ακριβώς τη σωστή ενέργεια. Αρκεί να έχει **τουλάχιστον** όση χρειάζεται η μετάβαση. Δίνει στο άτομο ακριβώς την ενεργειακή διαφορά και κρατά το υπόλοιπο ως κινητική ενέργεια.

**Με απορρόφηση φωτονίου.** Ένα φωτόνιο ενέργειας $hf$ πέφτει στο άτομο. Εδώ ο κανόνας είναι αυστηρός: το φωτόνιο **απορροφάται ολόκληρο ή καθόλου**. Γι' αυτό απορροφάται μόνο αν η ενέργειά του είναι **ακριβώς** ίση με τη διαφορά ενέργειας δύο σταθμών:

$$
h f = E_{\tau\epsilon\lambda} - E_{\alpha\rho\chi}
$$

όπου $E_{\alpha\rho\chi}$ η ενέργεια της στάθμης από την οποία ξεκινά το ηλεκτρόνιο και $E_{\tau\epsilon\lambda}$ η ενέργεια της υψηλότερης στάθμης στην οποία ανεβαίνει.

Αν δεν ταιριάζει, το φωτόνιο περνάει σαν να μην υπήρχε το άτομο. Η μόνη εξαίρεση είναι ο **ιονισμός**: ένα φωτόνιο με ενέργεια μεγαλύτερη από την ενέργεια ιονισμού απορροφάται, το ηλεκτρόνιο φεύγει, και η περίσσεια γίνεται κινητική ενέργεια του ηλεκτρονίου.

> **Πρόσεχε**
>
> Η διαφορά ανάμεσα στους δύο τρόπους είναι κρίσιμη στις ασκήσεις.
>
> - **Φωτόνιο** $11$ eV σε υδρογόνο στη θεμελιώδη κατάσταση: δεν απορροφάται. Χρειάζονται $10{,}2$ eV για τη στάθμη $n = 2$ ή $12{,}09$ eV για την $n = 3$· τα $11$ eV δεν ταιριάζουν σε καμία.
> - **Ηλεκτρόνιο** $11$ eV στο ίδιο άτομο: μπορεί να το διεγείρει στη στάθμη $n = 2$, δίνοντας $10{,}2$ eV, και να συνεχίσει με $0{,}8$ eV.

## Η αποδιέγερση

Ένα διεγερμένο άτομο δεν μένει διεγερμένο. Σε περίπου $10^{-8}$ s το ηλεκτρόνιο πέφτει **αυθόρμητα** σε χαμηλότερη στάθμη, και η ενέργεια που περισσεύει φεύγει ως **ένα φωτόνιο**:

$$
h f = E_{\alpha\rho\chi} - E_{\tau\epsilon\lambda}
$$

Τώρα η αρχική στάθμη είναι η υψηλότερη, οπότε η διαφορά βγαίνει πάλι θετική.

Το ηλεκτρόνιο μπορεί να επιστρέψει στη θεμελιώδη κατάσταση με ένα άλμα ή με διαδοχικά μικρότερα άλματα, εκπέμποντας ένα φωτόνιο σε καθένα. Από τη στάθμη $n = 3$, για παράδειγμα, μπορεί να πάει $3 \to 1$ ή $3 \to 2 \to 1$.

Κάθε μετάβαση δίνει φωτόνιο **ορισμένης** συχνότητας, άρα και ορισμένου μήκους κύματος $\lambda = c/f$. Μεγάλο άλμα σημαίνει ενεργητικό φωτόνιο, μεγάλη συχνότητα, μικρό μήκος κύματος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένα άλμα, ένα φωτόνιο*

## Γραμμικά φάσματα

Αν περάσεις το φως ενός λαμπτήρα υδρογόνου από ένα πρίσμα, δεν παίρνεις ουράνιο τόξο, όπως με το λευκό φως. Παίρνεις λίγες λεπτές φωτεινές **γραμμές** σε σκοτεινό φόντο, ένα **γραμμικό φάσμα εκπομπής**. Κάθε γραμμή αντιστοιχεί σε μια μετάβαση. Οι τέσσερις ορατές γραμμές του υδρογόνου είναι οι μεταβάσεις προς τη στάθμη $n = 2$:

| Μετάβαση  | Ενέργεια φωτονίου | Μήκος κύματος (μετρημένο) | Χρώμα         |
| --------- | ----------------- | ------------------------- | ------------- |
| $3 \to 2$ | $1{,}89$ eV       | $656$ nm                  | κόκκινο       |
| $4 \to 2$ | $2{,}55$ eV       | $486$ nm                  | γαλαζοπράσινο |
| $5 \to 2$ | $2{,}86$ eV       | $434$ nm                  | μπλε-ιώδες    |
| $6 \to 2$ | $3{,}02$ eV       | $410$ nm                  | ιώδες         |

Αντίστροφα, αν περάσεις **λευκό** φως μέσα από ψυχρό αέριο υδρογόνο, τα άτομα απορροφούν ακριβώς τις ίδιες συχνότητες. Στο συνεχές φάσμα εμφανίζονται **σκοτεινές γραμμές** στις ίδιες θέσεις: είναι το **γραμμικό φάσμα απορρόφησης**.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε στοιχείο έχει τις δικές του ενεργειακές στάθμες, άρα το δικό του σύνολο γραμμών, τόσο στην εκπομπή όσο και στην απορρόφηση. Οι γραμμές είναι το **δακτυλικό αποτύπωμα** του στοιχείου.
>
> Έτσι ξέρουμε από τι είναι φτιαγμένος ο Ήλιος. Στο φάσμα του υπάρχουν σκοτεινές γραμμές απορρόφησης από τα αέρια της ατμόσφαιράς του. Το 1868 εμφανίστηκε εκεί μια γραμμή που δεν ταίριαζε σε κανένα γνωστό στοιχείο· το νέο στοιχείο ονομάστηκε **ήλιο**, από τον Ήλιο, και βρέθηκε στη Γη μόλις το 1895.

*Βόρειο σέλας πάνω από την Αλάσκα. Φορτισμένα σωματίδια από τον Ήλιο χτυπούν τα άτομα της ανώτερης ατμόσφαιρας και τα διεγείρουν με κρούση. Όταν τα άτομα αποδιεγείρονται, εκπέμπουν φωτόνια ορισμένων συχνοτήτων· το έντονο πράσινο είναι μια γραμμή του οξυγόνου.*

> **Θυμήσου**
>
> - **Διέγερση με κρούση:** αρκεί ενέργεια **τουλάχιστον** ίση με τη διαφορά· το υπόλοιπο μένει στο σωματίδιο που χτύπησε.
> - **Διέγερση με φωτόνιο:** η ενέργεια πρέπει να είναι **ακριβώς** ίση με τη διαφορά, εκτός αν φτάνει για ιονισμό.
> - **Αποδιέγερση:** ένα φωτόνιο για κάθε άλμα, με $hf = E_{\alpha\rho\chi} - E_{\tau\epsilon\lambda}$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Το ηλεκτρόνιο ενός ατόμου υδρογόνου πέφτει από τη στάθμη \$n = 3\$ στη στάθμη \$n = 2\$. Βρες τη συχνότητα και το μήκος κύματος του φωτονίου. Δίνονται \$h = 6{,}63 \cdot 10^{-34}\$ J·s, \$c = 3 \cdot 10^8\$ m/s, \$1\$ eV \$= 1{,}6 \cdot 10^{-19}\$ J.

1. **Ενέργεια φωτονίου:** $E_3 - E_2 = -1{,}51 - (-3{,}4) = 1{,}89$ eV
2. **Σε joule:** $1{,}89 \cdot 1{,}6 \cdot 10^{-19} \approx 3{,}02 \cdot 10^{-19}$ J
3. **Συχνότητα:** $f = \frac{E}{h} = \frac{3{,}02 \cdot 10^{-19}}{6{,}63 \cdot 10^{-34}} \approx 4{,}56 \cdot 10^{14}$ Hz
4. **Μήκος κύματος:** $\lambda = \frac{c}{f} = \frac{3 \cdot 10^8}{4{,}56 \cdot 10^{14}} \approx 6{,}58 \cdot 10^{-7}$ m, δηλαδή περίπου $658$ nm.

   Είναι η κόκκινη γραμμή του υδρογόνου. Η μετρημένη τιμή είναι $656$ nm· η μικρή διαφορά οφείλεται στις στρογγυλοποιήσεις των σταθερών.

### Παράδειγμα 2: Ποιο είναι το μήκος κύματος του φωτονίου που εκπέμπεται στη μετάβαση \$n = 2 \to n = 1\$; Είναι ορατό;

1. $E_2 - E_1 = -3{,}4 - (-13{,}6) = 10{,}2$ eV $= 1{,}632 \cdot 10^{-18}$ J
2. $f = \frac{1{,}632 \cdot 10^{-18}}{6{,}63 \cdot 10^{-34}} \approx 2{,}46 \cdot 10^{15}$ Hz
3. $\lambda = \frac{3 \cdot 10^8}{2{,}46 \cdot 10^{15}} \approx 1{,}22 \cdot 10^{-7}$ m $= 122$ nm
4. Πολύ κάτω από τα $400$ nm του ιώδους: είναι **υπεριώδες**, αόρατο. Όλα τα άλματα προς τη θεμελιώδη κατάσταση του υδρογόνου είναι τόσο μεγάλα που δίνουν υπεριώδες.

### Παράδειγμα 3: Ένα άτομο υδρογόνου είναι διεγερμένο στη στάθμη \$n = 4\$. Πόσα διαφορετικά φωτόνια μπορεί να εκπέμψει κατά την αποδιέγερσή του, μέχρι να φτάσει στη θεμελιώδη κατάσταση;

1. Μετράμε κάθε ζεύγος σταθμών με το οποίο μπορεί να γίνει άλμα προς τα κάτω.
2. Από το $4$: $4 \to 3$, $4 \to 2$, $4 \to 1$. Από το $3$: $3 \to 2$, $3 \to 1$. Από το $2$: $2 \to 1$.
3. Συνολικά **$6$** διαφορετικές μεταβάσεις, άρα $6$ διαφορετικά φωτόνια.
4. **Ο γενικός κανόνας.** Από τη στάθμη $n$ οι δυνατές μεταβάσεις είναι $\frac{n(n-1)}{2}$. Ένα μόνο άτομο δίνει μερικά από αυτά σε κάθε αποδιέγερση· σε ένα αέριο με δισεκατομμύρια άτομα εμφανίζονται όλα.

### Παράδειγμα 4: Ένα φωτόνιο \$11\$ eV και ένα ηλεκτρόνιο με κινητική ενέργεια \$11\$ eV πέφτουν σε άτομα υδρογόνου στη θεμελιώδη κατάσταση. Τι συμβαίνει σε κάθε περίπτωση;

1. **Οι διαθέσιμες διαφορές:** $E_2 - E_1 = 10{,}2$ eV και $E_3 - E_1 \approx 12{,}09$ eV. Καμία δεν είναι ίση με $11$ eV.
2. **Φωτόνιο:** απορροφάται μόνο ολόκληρο και μόνο αν ταιριάζει ακριβώς. Δεν ταιριάζει, άρα **δεν απορροφάται**· περνά χωρίς να διεγείρει το άτομο.
3. **Ηλεκτρόνιο:** μπορεί να δώσει μέρος της ενέργειάς του. Τα $11$ eV φτάνουν για τη στάθμη $n = 2$ αλλά όχι για την $n = 3$. Διεγείρει λοιπόν το άτομο στη στάθμη $2$ και φεύγει με $11 - 10{,}2 = 0{,}8$ eV.

## Ερωτήσεις

1. Πότε εκπέμπει φωτόνιο ένα άτομο υδρογόνου;
   - Όταν το ηλεκτρόνιό του πέφτει σε χαμηλότερη στάθμη
   - Όταν το ηλεκτρόνιό του ανεβαίνει σε υψηλότερη στάθμη
   - Συνεχώς, όσο το ηλεκτρόνιο κινείται
   - Μόνο όταν ιονίζεται
2. Το ηλεκτρόνιο ενός ατόμου υδρογόνου πέφτει από τη στάθμη $-0{,}85$ eV στη στάθμη $-3{,}4$ eV. Πόση ενέργεια έχει το φωτόνιο που εκπέμπεται;
   - $2{,}55$ eV
   - $4{,}25$ eV
   - $-2{,}55$ eV
   - $3{,}4$ eV
3. Ένα φωτόνιο απορροφάται από άτομο υδρογόνου στη θεμελιώδη κατάσταση μόνο αν η ενέργειά του:
   - είναι ακριβώς ίση με τη διαφορά δύο σταθμών ή φτάνει για ιονισμό
   - είναι μεγαλύτερη από $10{,}2$ eV
   - είναι μικρότερη από $13{,}6$ eV
   - είναι οποιαδήποτε, αρκεί η δέσμη να είναι πολύ έντονη
4. Ηλεκτρόνιο με κινητική ενέργεια $10{,}5$ eV συγκρούεται με άτομο υδρογόνου στη θεμελιώδη κατάσταση. Τι μπορεί να συμβεί;
   - Να το διεγείρει στη στάθμη $n = 2$ και να κρατήσει $0{,}3$ eV
   - Τίποτα, γιατί τα $10{,}5$ eV δεν ταιριάζουν ακριβώς σε μετάβαση
   - Να ιονίσει το άτομο
   - Να το διεγείρει στη στάθμη $n = 3$
5. Πόσες διαφορετικές γραμμές μπορούν να εμφανιστούν στο φάσμα εκπομπής ενός αερίου υδρογόνου, αν τα άτομα έχουν διεγερθεί ως τη στάθμη $n = 3$;
   - $3$
   - $2$
   - $1$
   - $6$
6. Λευκό φως περνά μέσα από ψυχρό αέριο και αναλύεται με πρίσμα. Τι βλέπεις;
   - Συνεχές φάσμα με σκοτεινές γραμμές
   - Φωτεινές γραμμές σε σκοτεινό φόντο
   - Συνεχές φάσμα χωρίς καμία διαφορά
   - Μόνο ένα χρώμα
7. Γιατί τα γραμμικά φάσματα λέγονται «δακτυλικό αποτύπωμα» των στοιχείων;
   - Κάθε στοιχείο έχει δικές του στάθμες, άρα δικές του γραμμές
   - Όλα τα στοιχεία δίνουν τις ίδιες γραμμές με διαφορετική ένταση
   - Οι γραμμές αλλάζουν με τη θερμοκρασία του αερίου
   - Τα φάσματα τα ανακάλυψε η εγκληματολογία
8. Ποια μετάβαση του υδρογόνου δίνει φωτόνιο με το μικρότερο μήκος κύματος;
   - $4 \to 1$
   - $4 \to 3$
   - $3 \to 2$
   - $2 \to 1$

## Ασκήσεις

1. Το ηλεκτρόνιο ενός ατόμου υδρογόνου πέφτει από τη στάθμη $n = 4$ ($-0{,}85$ eV) στη θεμελιώδη κατάσταση ($-13{,}6$ eV). Πόση ενέργεια έχει το φωτόνιο που εκπέμπεται;
2. Το ηλεκτρόνιο ενός ατόμου υδρογόνου πέφτει από τη στάθμη $n = 3$ ($-1{,}51$ eV) στη θεμελιώδη κατάσταση ($-13{,}6$ eV). Πόση είναι η συχνότητα του φωτονίου; (Πάρε $h = 6{,}63 \cdot 10^{-34}$ J·s και $1$ eV $= 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ J.)
3. Σε ένα αέριο υδρογόνου τα άτομα έχουν διεγερθεί ως τη στάθμη $n = 4$. Πόση είναι η μικρότερη ενέργεια φωτονίου στο φάσμα εκπομπής του; (Πάρε $E_1 = -13{,}6$ eV.)
4. Το ηλεκτρόνιο ενός ατόμου υδρογόνου πέφτει από τη στάθμη $n = 5$ στη στάθμη $n = 2$. (Πάρε $E_1 = -13{,}6$ eV, $h = 6{,}63 \cdot 10^{-34}$ J·s, $c = 3 \cdot 10^8$ m/s, $1$ eV $= 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ J.)
   α) Πόση ενέργεια έχει το φωτόνιο;
   β) Πόσο είναι το μήκος κύματός του;
   γ) Είναι ορατό, υπέρυθρο ή υπεριώδες;
5. Άτομα υδρογόνου βρίσκονται στη θεμελιώδη κατάσταση. Πάνω τους πέφτουν διαδοχικά διάφορα σωματίδια. (Πάρε $E_1 = -13{,}6$ eV.)
   α) Ένα φωτόνιο $12{,}09$ eV απορροφάται. Σε ποια στάθμη ανεβαίνει το ηλεκτρόνιο;
   β) Ένα φωτόνιο $12{,}5$ eV απορροφάται ή όχι;
   γ) Ένα ηλεκτρόνιο $12{,}5$ eV συγκρούεται με ένα άτομο. Ποια είναι η υψηλότερη στάθμη στην οποία μπορεί να το διεγείρει;
   δ) Με πόση κινητική ενέργεια φεύγει τότε το ηλεκτρόνιο;
6. Σε ένα πείραμα με αέριο ενός άγνωστου στοιχείου παίζουν ρόλο μόνο οι τρεις χαμηλότερες ενεργειακές στάθμες των ατόμων του, $E_0 < E_1 < E_2$. Όταν το αέριο διεγείρεται, το φάσμα εκπομπής του έχει ακριβώς τρεις διαφορετικές γραμμές. Μετράς τις δύο: $1240$ nm και $620$ nm. (Πάρε $h = 6{,}63 \cdot 10^{-34}$ J·s, $c = 3 \cdot 10^8$ m/s και $1$ eV $= 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ J.)
   α) Ποιο είναι το μήκος κύματος της τρίτης γραμμής; Είναι ορατή;
   β) Φωτίζεις το ίδιο αέριο, κρύο, με όλα τα άτομα στη θεμελιώδη στάθμη, με φως που έχει όλα τα μήκη κύματος από $300$ ως $1500$ nm. Στο φάσμα απορρόφησης βλέπεις σκοτεινή γραμμή στα $620$ nm. Πόσο πάνω από την $E_0$ είναι οι $E_1$ και $E_2$;
   γ) Πόσες σκοτεινές γραμμές έχει αυτό το φάσμα απορρόφησης, και πού;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/photon-emission-absorption
