# Η φύση του φωτός

> Κύμα ή σωματίδιο, η ταχύτητά του, και τι αλλάζει όταν αλλάζει το μέσο.

Φυσική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/nature-of-light

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις πώς άλλαξε ιστορικά η απάντηση στο ερώτημα «τι είναι το φως», από τον Νεύτωνα ως τον Αϊνστάιν.
- Να εξηγείς τι σημαίνει ότι το φως έχει διπλή φύση και να υπολογίζεις την ενέργεια ενός φωτονίου.
- Να χρησιμοποιείς τον δείκτη διάθλασης για να βρίσκεις την ταχύτητα του φωτός σε ένα υλικό.
- Να εξηγείς γιατί η συχνότητα μένει ίδια και το μήκος κύματος αλλάζει όταν το φως αλλάζει μέσο.

## Ένα ερώτημα τριών αιώνων

Τι είναι το φως; Η ερώτηση μοιάζει απλή, και οι φυσικοί μάλωναν γι' αυτήν από τον 17ο αιώνα ως τις αρχές του 20ού. Υπήρχαν δύο απαντήσεις, και η καθεμία εξηγούσε κάτι που η άλλη δυσκολευόταν να εξηγήσει.

- **Σωματίδια.** Ο **Νεύτων** υποστήριξε ότι το φως είναι ρεύμα από μικροσκοπικά σωματίδια που εκτοξεύει η φωτεινή πηγή. Έτσι εξηγείται εύκολα γιατί το φως διαδίδεται σε ευθεία γραμμή και γιατί ανακλάται σαν μπάλα σε τοίχο.
- **Κύμα.** Ο **Χόυχενς** (Huygens) υποστήριξε ότι το φως είναι κύμα, όπως ο ήχος. Έτσι εξηγείται εύκολα η διάθλαση, και δύο δέσμες φωτός διασταυρώνονται χωρίς να «συγκρούονται».

Το κύρος του Νεύτωνα κράτησε τη σωματιδιακή θεωρία στην πρώτη θέση για έναν αιώνα. Το 1801 όμως ο **Γιανγκ** (Young) έδειξε ότι δύο δέσμες φωτός μπορούν να δώσουν **συμβολή**: σκοτεινές και φωτεινές ζώνες, όπως τα κύματα στο νερό. Σωματίδια που προστίθενται δεν μπορούν ποτέ να δώσουν σκοτάδι. Η κυματική θεωρία κέρδισε.

Το 1865 ο **Μάξγουελ** (Maxwell) έδειξε θεωρητικά ότι το φως είναι **ηλεκτρομαγνητικό κύμα**: ηλεκτρικό και μαγνητικό πεδίο που ταλαντώνονται και διαδίδονται μαζί, ακόμα και στο κενό. Ο **Χερτς** (Hertz) παρήγαγε ηλεκτρομαγνητικά κύματα στο εργαστήριο το 1887 και επιβεβαίωσε την πρόβλεψη.

## Και πάλι σωματίδια: τα φωτόνια

Ένα φαινόμενο έμενε ανεξήγητο. Όταν φως πέφτει σε ένα μέταλλο, μπορεί να βγάλει ηλεκτρόνια από αυτό, το **φωτοηλεκτρικό φαινόμενο**. Το αν θα βγουν ηλεκτρόνια δεν εξαρτάται από το πόσο δυνατό είναι το φως, αλλά από τη **συχνότητά** του. Πολύ αμυδρό υπεριώδες φως τα βγάζει· πολύ δυνατό κόκκινο όχι.

Το 1905 ο **Αϊνστάιν**, πάνω σε μια ιδέα του **Πλανκ** (Planck), πρότεινε ότι η ενέργεια του φωτός δεν απλώνεται συνεχώς, αλλά έρχεται σε πακέτα, τα **φωτόνια**. Κάθε φωτόνιο φωτός συχνότητας $f$ έχει ενέργεια

$$
E = h f
$$

όπου $h = 6{,}63 \cdot 10^{-34} \ \text{J} \cdot \text{s}$ είναι η **σταθερά του Πλανκ**. Ένα φωτόνιο υπεριώδους έχει αρκετή ενέργεια για να ελευθερώσει ένα ηλεκτρόνιο· ένα φωτόνιο κόκκινου δεν έχει, όσα κι αν έρθουν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είναι το φως: οι σταθμοί*

> **Κλειδί**
>
> Το φως έχει **διπλή φύση**. Όταν διαδίδεται, συμβάλλει και περιθλάται, συμπεριφέρεται ως **κύμα**. Όταν αλληλεπιδρά με την ύλη, όταν εκπέμπεται ή απορροφάται, συμπεριφέρεται ως ρεύμα **φωτονίων**, το καθένα με ενέργεια $E = hf$.
>
> Δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο με την καθημερινή έννοια των λέξεων. Είναι κάτι τρίτο, που σε κάθε πείραμα δείχνει τη μία από τις δύο όψεις του.

## Η ταχύτητα του φωτός

Στο **κενό**, όλα τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα, άρα και το φως κάθε χρώματος, διαδίδονται με την ίδια ταχύτητα:

$$
c \approx 3 \cdot 10^8 \ \text{m/s}
$$

Στον αέρα η ταχύτητα είναι σχεδόν ίδια. Μέσα σε ένα διαφανές υλικό, όπως το νερό ή το γυαλί, το φως κινείται **πιο αργά**. Ο λόγος της ταχύτητας στο κενό προς την ταχύτητα $\upsilon$ στο υλικό λέγεται **δείκτης διάθλασης** του υλικού:

$$
n = \frac{c}{\upsilon}
$$

Ο $n$ είναι καθαρός αριθμός, χωρίς μονάδες, και αφού $\upsilon < c$, είναι πάντα **μεγαλύτερος από $1$**. Όσο μεγαλύτερος, τόσο πιο αργά κινείται το φως μέσα στο υλικό.

| Υλικό    | $n$ (περίπου) | Ταχύτητα φωτός          |
| -------- | ------------- | ----------------------- |
| κενό     | $1$           | $3 \cdot 10^8$ m/s      |
| νερό     | $1{,}33$      | $2{,}26 \cdot 10^8$ m/s |
| γυαλί    | $1{,}5$       | $2 \cdot 10^8$ m/s      |
| διαμάντι | $2{,}42$      | $1{,}24 \cdot 10^8$ m/s |

## Από το ένα μέσο στο άλλο

Για κάθε κύμα ισχύει η θεμελιώδης εξίσωση της κυματικής: $\upsilon = \lambda f$. Στο κενό γράφεται $c = \lambda_0 f$, με $\lambda_0$ το μήκος κύματος στο κενό.

Όταν το φως περνά από τον αέρα στο γυαλί, η ταχύτητά του μικραίνει. Τι από τα δύο αλλάζει, η συχνότητα ή το μήκος κύματος;

Η **συχνότητα μένει ίδια**. Την καθορίζει η πηγή που ταλαντώνεται, και κάθε μέτωπο κύματος που φτάνει στη διαχωριστική επιφάνεια συνεχίζει στο άλλο μέσο· δεν «χάνονται» ούτε «προστίθενται» κύματα στη διαδρομή. Αφού η ταχύτητα μικραίνει και η συχνότητα μένει ίδια, μικραίνει το **μήκος κύματος**:

$$
\lambda = \frac{\upsilon}{f} = \frac{c}{n f} = \frac{\lambda_0}{n}
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Το χρώμα που βλέπουμε συνδέεται με τη **συχνότητα** του φωτός, όχι με το μήκος κύματός του. Κόκκινο φως που μπαίνει στο νερό μένει κόκκινο, παρόλο που το μήκος κύματός του μικραίνει. Γι' αυτό, όταν λέμε «το κόκκινο φως έχει μήκος κύματος $700$ nm», εννοούμε **στο κενό**.
>
> Και η ενέργεια του φωτονίου, $E = hf$, μένει κι αυτή ίδια στο νέο μέσο, αφού εξαρτάται μόνο από τη συχνότητα.

> **Θυμήσου**
>
> Όταν το φως αλλάζει μέσο:
>
> - η **συχνότητα** $f$ μένει ίδια,
> - η **ταχύτητα** γίνεται $\upsilon = c/n$,
> - το **μήκος κύματος** γίνεται $\lambda = \lambda_0 / n$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κόκκινο φως έχει στο κενό μήκος κύματος \$750\$ nm. Ποια είναι η συχνότητά του;

1. **Μετατροπή σε SI:** $\lambda_0 = 750 \ \text{nm} = 7{,}5 \cdot 10^{-7}$ m.
2. $f = \frac{c}{\lambda_0} = \frac{3 \cdot 10^8}{7{,}5 \cdot 10^{-7}} = 4 \cdot 10^{14}$ Hz
3. **Πόσο μεγάλος αριθμός είναι αυτός.** Τετρακόσια τρισεκατομμύρια ταλαντώσεις το δευτερόλεπτο. Γι' αυτό καμία συσκευή δεν μετράει απευθείας τη συχνότητα του φωτός· μετράμε το μήκος κύματος και βρίσκουμε τη συχνότητα από το $c = \lambda_0 f$.

### Παράδειγμα 2: Το ίδιο φως μπαίνει σε γυαλί με δείκτη διάθλασης \$1{,}5\$. Βρες την ταχύτητα, τη συχνότητα και το μήκος κύματος μέσα στο γυαλί.

1. **Ταχύτητα:** $\upsilon = \frac{c}{n} = \frac{3 \cdot 10^8}{1{,}5} = 2 \cdot 10^8$ m/s
2. **Συχνότητα:** μένει $4 \cdot 10^{14}$ Hz, όπως στο κενό.
3. **Μήκος κύματος:** $\lambda = \frac{\lambda_0}{n} = \frac{750}{1{,}5} = 500$ nm
4. **Έλεγχος:** $\lambda f = 5 \cdot 10^{-7} \cdot 4 \cdot 10^{14} = 2 \cdot 10^8$ m/s, ίσο με την ταχύτητα που βρήκαμε.

   Τα $500$ nm στο κενό θα αντιστοιχούσαν σε πράσινο φως. Μέσα στο γυαλί όμως το φως μας είναι ακόμα **κόκκινο**: το χρώμα το κρατάει η συχνότητα.

### Παράδειγμα 3: Πόση ενέργεια μεταφέρει ένα φωτόνιο του φωτός των παραδειγμάτων; Δίνεται \$h = 6{,}63 \cdot 10^{-34}\$ J·s.

1. $E = hf = 6{,}63 \cdot 10^{-34} \cdot 4 \cdot 10^{14}$
2. $E \approx 2{,}65 \cdot 10^{-19}$ J
3. **Η κλίμακα.** Μια λάμπα $10$ W εκπέμπει δέκα joule το δευτερόλεπτο, δηλαδή δισεκατομμύρια δισεκατομμυρίων φωτόνια. Γι' αυτό στην καθημερινή ζωή το φως μοιάζει συνεχές, όπως η άμμος μοιάζει συνεχής από μακριά.

### Παράδειγμα 4: Ο Ήλιος απέχει από τη Γη \$1{,}5 \cdot 10^{11}\$ m. Πόσο χρόνο κάνει το φως του να φτάσει σε εμάς;

1. Ο χώρος ανάμεσα είναι πρακτικά κενός, άρα το φως κινείται με $c$.
2. $t = \frac{s}{c} = \frac{1{,}5 \cdot 10^{11}}{3 \cdot 10^8} = 500$ s
3. Δηλαδή $8$ λεπτά και $20$ δευτερόλεπτα. Όταν κοιτάς τον Ήλιο να δύει, βλέπεις πώς ήταν πριν από οκτώ λεπτά.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο πείραμα έπεισε τους φυσικούς του 19ου αιώνα ότι το φως είναι κύμα;
   - Η συμβολή φωτός του Γιανγκ
   - Το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο
   - Η ευθύγραμμη διάδοση του φωτός
   - Η ανάκλαση σε καθρέφτη
2. Τι σημαίνει ότι το φως έχει διπλή φύση;
   - Σε άλλα φαινόμενα δείχνει κυματική και σε άλλα σωματιδιακή συμπεριφορά
   - Αποτελείται από δύο είδη φωτός, ένα κυματικό και ένα σωματιδιακό
   - Είναι κύμα στο κενό και σωματίδια μέσα στην ύλη
   - Οι φυσικοί δεν έχουν ακόμα αποφασίσει αν είναι κύμα ή σωματίδιο
3. Από τι εξαρτάται η ενέργεια ενός φωτονίου;
   - Μόνο από τη συχνότητα του φωτός
   - Από την ένταση της δέσμης
   - Από την ταχύτητα του φωτός στο υλικό
   - Από την απόσταση από την πηγή
4. Σε ένα υλικό το φως κινείται με ταχύτητα $2{,}4 \cdot 10^8$ m/s. Πόσος είναι ο δείκτης διάθλασης του υλικού;
   - $1{,}25$
   - $0{,}8$
   - $2{,}4$
   - $1{,}5$
5. Φως περνά από τον αέρα στο νερό. Ποιο μέγεθος μένει ίδιο;
   - Η συχνότητα
   - Το μήκος κύματος
   - Η ταχύτητα
   - Η ταχύτητα και το μήκος κύματος
6. Φως με μήκος κύματος $600$ nm στο κενό μπαίνει σε υλικό με $n = 1{,}5$. Πόσο γίνεται το μήκος κύματος;
   - $400$ nm
   - $900$ nm
   - $600$ nm
   - $300$ nm
7. Πράσινο φως μπαίνει σε ένα ενυδρείο. Τι χρώμα έχει μέσα στο νερό;
   - Πράσινο
   - Πιο κοντά στο μπλε, γιατί μίκρυνε το μήκος κύματος
   - Πιο κοντά στο κόκκινο, γιατί μίκρυνε η ταχύτητα
   - Λευκό, γιατί το νερό αναμειγνύει τα χρώματα
8. Στο κενό, πώς συγκρίνονται οι ταχύτητες του κόκκινου και του ιώδους φωτός;
   - Είναι ίσες, $c$ και για τα δύο
   - Το ιώδες είναι πιο γρήγορο, γιατί έχει μεγαλύτερη συχνότητα
   - Το κόκκινο είναι πιο γρήγορο, γιατί έχει μεγαλύτερο μήκος κύματος
   - Εξαρτάται από την ένταση της πηγής

## Ασκήσεις

1. Στο νερό το φως κινείται με ταχύτητα $2{,}25 \cdot 10^8$ m/s. Πόσος είναι ο δείκτης διάθλασης του νερού; (Πάρε $c = 3 \cdot 10^8$ m/s.)
2. Φως με συχνότητα $5 \cdot 10^{14}$ Hz έχει μέσα σε ένα γυαλί μήκος κύματος $400$ nm. Πόσος είναι ο δείκτης διάθλασης του γυαλιού; (Πάρε $c = 3 \cdot 10^8$ m/s.)
3. Πράσινο φως έχει στο κενό μήκος κύματος $500$ nm και μέσα στο νερό $375$ nm. Με πόση ταχύτητα κινείται μέσα στο νερό; (Πάρε $c = 3 \cdot 10^8$ m/s.)
4. Φως με μήκος κύματος $600$ nm στο κενό μπαίνει σε διαμάντι με δείκτη διάθλασης $2{,}4$.
   α) Πόση είναι η συχνότητά του μέσα στο διαμάντι;
   β) Με πόση ταχύτητα κινείται μέσα στο διαμάντι;
   γ) Πόσο είναι το μήκος κύματός του μέσα στο διαμάντι;
5. Ένας δείκτης λέιζερ εκπέμπει κόκκινο φως μήκους κύματος $663$ nm στο κενό, με ισχύ $3$ mW. Δίνονται $h = 6{,}63 \cdot 10^{-34}$ J·s και $c = 3 \cdot 10^8$ m/s.
   α) Πόσα φωτόνια εκπέμπει το λέιζερ κάθε δευτερόλεπτο;
   β) Η δέσμη μπαίνει σε υγρό με $n = 1{,}3$. Πόσο γίνεται εκεί το μήκος κύματος;
   γ) Πόση ενέργεια έχει κάθε φωτόνιο μέσα στο υγρό;
6. Ένα λέιζερ εκπέμπει συνεχώς μπλε φως μήκους κύματος $442$ nm στο κενό, με ισχύ $4{,}5$ mW. Η δέσμη περνά κατά μήκος μιας γυάλινης ράβδου μήκους $60$ cm. Αγνόησε τις ανακλάσεις στις άκρες της ράβδου και την απορρόφηση, και θεώρησε ότι ο αέρας συμπεριφέρεται όπως το κενό. (Πάρε $c = 3 \cdot 10^8$ m/s και $h = 6{,}63 \cdot 10^{-34}$ J·s.)
   α) Κάθε στιγμή βρίσκονται μέσα στη ράβδο $3 \cdot 10^7$ φωτόνια της δέσμης. Πόσος είναι ο δείκτης διάθλασης του γυαλιού;
   β) Πόση είναι η ισχύς της δέσμης μέσα στη ράβδο, δηλαδή η ενέργεια που περνά κάθε δευτερόλεπτο από μια διατομή της;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/nature-of-light
