# Το άτομο του υδρογόνου και οι ενεργειακές στάθμες

> Γιατί το ηλεκτρόνιο δεν μπορεί να έχει όποια ενέργεια θέλει.

Φυσική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/hydrogen-energy-levels

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί το πρότυπο του Ράδερφορντ δεν μπορούσε να εξηγήσει τη σταθερότητα του ατόμου.
- Να διατυπώνεις τις βασικές ιδέες του Μπορ για το άτομο του υδρογόνου.
- Να υπολογίζεις τις ακτίνες των επιτρεπόμενων τροχιών και τις ενέργειες του ηλεκτρονίου στο άτομο του υδρογόνου.
- Να διαβάζεις ένα διάγραμμα ενεργειακών σταθμών και να ξεχωρίζεις τη θεμελιώδη κατάσταση, τις διεγερμένες καταστάσεις και τον ιονισμό.

## Ένα άτομο που δεν θα έπρεπε να υπάρχει

Στις αρχές του 20ού αιώνα ο **Ράδερφορντ** (Rutherford) έδειξε ότι το άτομο έχει έναν μικροσκοπικό, θετικά φορτισμένο **πυρήνα**, και γύρω του κινούνται τα ηλεκτρόνια. Το πρότυπό του έμοιαζε με ένα μικρό ηλιακό σύστημα: η ελκτική δύναμη Coulomb του πυρήνα κρατάει το ηλεκτρόνιο σε κυκλική τροχιά, όπως η βαρύτητα κρατάει τη Γη γύρω από τον Ήλιο.

Το πρότυπο είχε όμως ένα σοβαρό πρόβλημα. Σύμφωνα με τον ηλεκτρομαγνητισμό του Μάξγουελ, ένα φορτίο που κινείται κυκλικά **επιταχύνεται** και ένα φορτίο που επιταχύνεται **εκπέμπει** ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία. Το ηλεκτρόνιο θα έχανε συνεχώς ενέργεια, η τροχιά του θα στένευε, και σε κλάσμα του δευτερολέπτου θα έπεφτε σπειροειδώς στον πυρήνα.

Και αφού η ενέργειά του θα μειωνόταν συνεχώς, το φως που θα εξέπεμπε θα είχε όλες τις συχνότητες, ένα **συνεχές** φάσμα. Τα άτομα όμως είναι σταθερά, και τα αέρια που φωτοβολούν δίνουν μόνο λίγες, ορισμένες συχνότητες.

## Οι ιδέες του Μπορ

Το 1913 ο Δανός **Μπορ** (Bohr) πρότεινε ένα πρότυπο για το άτομο του **υδρογόνου**, το πιο απλό άτομο: ένα πρωτόνιο και ένα ηλεκτρόνιο. Κράτησε την εικόνα του Ράδερφορντ, αλλά πρόσθεσε δύο συνθήκες που η κλασική φυσική δεν μπορούσε να δικαιολογήσει:

1. **Επιτρεπόμενες τροχιές.** Το ηλεκτρόνιο δεν μπορεί να κινείται σε όποια κυκλική τροχιά θέλει. Κινείται μόνο σε εκείνες για τις οποίες η ποσότητα $m \upsilon r$ είναι ακέραιο πολλαπλάσιο του $\frac{h}{2\pi}$, όπου $h$ η σταθερά του Πλανκ.
2. **Χωρίς ακτινοβολία.** Όσο το ηλεκτρόνιο κινείται σε επιτρεπόμενη τροχιά, **δεν** εκπέμπει ακτινοβολία, και η ενέργειά του μένει σταθερή. Ακτινοβολία εκπέμπεται μόνο όταν το ηλεκτρόνιο **μεταβαίνει** από μία τροχιά σε άλλη, κάτι που θα δούμε στην επόμενη ενότητα.

Η πρώτη συνθήκη γράφεται

$$
m \upsilon r = n \frac{h}{2\pi}, \qquad n = 1, 2, 3, \ldots
$$

Ο ακέραιος $n$ λέγεται **κύριος κβαντικός αριθμός** και αριθμεί τις τροχιές, από τη μικρότερη προς τα έξω.

Ο Μπορ δεν εξήγησε **γιατί** ισχύουν αυτές οι συνθήκες. Το πρότυπό του όμως έδινε αποτελέσματα που συμφωνούσαν θαυμάσια με τα πειράματα, και αυτό το έκανε σημαντικό.

## Ακτίνες και ενέργειες

Από τις συνθήκες του Μπορ, με τη δύναμη Coulomb ως κεντρομόλο, προκύπτουν οι ακτίνες των επιτρεπόμενων τροχιών και η ενέργεια του ηλεκτρονίου σε καθεμιά. Θα χρησιμοποιήσεις τα αποτελέσματα χωρίς την απόδειξη:

$$
r_n = n^2 r_1, \qquad r_1 = 0{,}53 \cdot 10^{-10} \ \text{m}
$$

$$
E_n = \frac{E_1}{n^2}, \qquad E_1 = -13{,}6 \ \text{eV}
$$

Η $E_n$ είναι η **ολική ενέργεια** του ηλεκτρονίου, κινητική μαζί με δυναμική, στην τροχιά $n$. Η μονάδα **eV** (ηλεκτρονιοβόλτ) είναι η ενέργεια που αποκτά ένα ηλεκτρόνιο όταν επιταχύνεται από τάση $1$ V:

$$
1 \ \text{eV} = 1{,}6 \cdot 10^{-19} \ \text{J}
$$

| $n$      | $r_n$    | $E_n$        |
| -------- | -------- | ------------ |
| $1$      | $r_1$    | $-13{,}6$ eV |
| $2$      | $4 r_1$  | $-3{,}4$ eV  |
| $3$      | $9 r_1$  | $-1{,}51$ eV |
| $4$      | $16 r_1$ | $-0{,}85$ eV |
| $\infty$ | —        | $0$          |

> **Πρόσεχε**
>
> Γιατί οι ενέργειες είναι **αρνητικές**; Ως μηδέν της ενέργειας παίρνουμε το ηλεκτρόνιο ακίνητο και πολύ μακριά από τον πυρήνα, δηλαδή **ελεύθερο**. Ένα ηλεκτρόνιο δεμένο στο άτομο έχει λιγότερη ενέργεια από ένα ελεύθερο, άρα αρνητική. Για να το ελευθερώσεις, πρέπει να του **δώσεις** ενέργεια.
>
> Γι' αυτό η $E_1 = -13{,}6$ eV είναι η **μικρότερη** ενέργεια, όχι η μεγαλύτερη: όσο πιο αρνητική η ενέργεια, τόσο πιο σφιχτά δεμένο το ηλεκτρόνιο.

## Ενεργειακές στάθμες

Οι επιτρεπόμενες τιμές της ενέργειας σχεδιάζονται ως οριζόντιες γραμμές, οι **ενεργειακές στάθμες**. Το διάγραμμα δεν δείχνει πού βρίσκεται το ηλεκτρόνιο στον χώρο, μόνο ποιες ενέργειες μπορεί να έχει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι στάθμες του υδρογόνου*

> **Κλειδί**
>
> Η ενέργεια του ηλεκτρονίου στο άτομο είναι **κβαντωμένη**: παίρνει μόνο ορισμένες, διάκριτες τιμές, όχι οποιαδήποτε τιμή.
>
> - Η στάθμη $n = 1$, με τη μικρότερη ενέργεια, είναι η **θεμελιώδης κατάσταση**. Εκεί βρίσκεται κανονικά το ηλεκτρόνιο.
> - Οι στάθμες $n = 2, 3, \ldots$ είναι **διεγερμένες καταστάσεις**. Το ηλεκτρόνιο φτάνει σε αυτές μόνο αν πάρει ενέργεια, και δεν μένει εκεί για πολύ.
> - Για $n \to \infty$ η ενέργεια τείνει στο $0$: το ηλεκτρόνιο φεύγει από το άτομο. Αυτό λέγεται **ιονισμός**, και η ενέργεια που χρειάζεται από τη θεμελιώδη κατάσταση, $13{,}6$ eV, λέγεται **ενέργεια ιονισμού** του υδρογόνου.

> **Θυμήσου**
>
> Οι στάθμες **πυκνώνουν** προς τα πάνω. Από το $n = 1$ στο $n = 2$ η απόσταση είναι $10{,}2$ eV· από το $n = 2$ στο $n = 3$ μόλις $1{,}89$ eV, και από εκεί και πέρα όλο και μικρότερη. Οι τροχιές αντίθετα **αραιώνουν**: η ακτίνα μεγαλώνει με το $n^2$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πόση είναι η ενέργεια του ηλεκτρονίου του υδρογόνου στη στάθμη \$n = 3\$, σε eV και σε J;

1. $E_3 = \frac{E_1}{3^2} = \frac{-13{,}6}{9} \approx -1{,}51$ eV
2. **Σε joule:** $E_3 = -1{,}51 \cdot 1{,}6 \cdot 10^{-19} \approx -2{,}42 \cdot 10^{-19}$ J
3. **Γιατί προτιμάμε το eV.** Στον κόσμο του ατόμου οι ενέργειες σε joule είναι αριθμοί με $10^{-19}$. Σε eV είναι αριθμοί σαν το $13{,}6$, που διαβάζονται και συγκρίνονται εύκολα.

### Παράδειγμα 2: Πόση ενέργεια χρειάζεται για να ιονιστεί ένα άτομο υδρογόνου του οποίου το ηλεκτρόνιο βρίσκεται στη στάθμη \$n = 2\$;

1. **Ιονισμός** σημαίνει να φτάσει το ηλεκτρόνιο σε ενέργεια $0$.
2. $E_2 = \frac{-13{,}6}{4} = -3{,}4$ eV
3. Η ενέργεια που χρειάζεται είναι $0 - (-3{,}4) = 3{,}4$ eV, δηλαδή $3{,}4 \cdot 1{,}6 \cdot 10^{-19} = 5{,}44 \cdot 10^{-19}$ J.
4. **Σύγκριση:** από τη θεμελιώδη κατάσταση θα χρειαζόταν $13{,}6$ eV, τετραπλάσια. Ένα διεγερμένο ηλεκτρόνιο είναι πιο χαλαρά δεμένο και φεύγει πιο εύκολα.

### Παράδειγμα 3: Πόση είναι η ακτίνα της τροχιάς του ηλεκτρονίου στη στάθμη \$n = 3\$;

1. $r_3 = 3^2 \cdot r_1 = 9 \cdot 0{,}53 \cdot 10^{-10}$
2. $r_3 \approx 4{,}77 \cdot 10^{-10}$ m
3. Εννιά φορές μεγαλύτερη από τη θεμελιώδη. Ένα διεγερμένο άτομο υδρογόνου είναι, με την εικόνα του Μπορ, πολύ «φουσκωμένο».

### Παράδειγμα 4: Μπορεί το ηλεκτρόνιο του υδρογόνου να έχει ενέργεια \$-5\$ eV;

1. Αν μπορούσε, θα υπήρχε ακέραιος $n$ με $\frac{-13{,}6}{n^2} = -5$.
2. $n^2 = \frac{13{,}6}{5} = 2{,}72$, άρα $n \approx 1{,}65$.
3. Ο $n$ δεν είναι ακέραιος. Η τιμή $-5$ eV βρίσκεται **ανάμεσα** στη στάθμη $n = 1$ ($-13{,}6$ eV) και στη στάθμη $n = 2$ ($-3{,}4$ eV), και δεν επιτρέπεται.
4. **Αυτό είναι η κβάντωση.** Ένα ηλεκτρόνιο δεν μπορεί να «ανέβει λίγο»: ή μένει εκεί που είναι ή πηδά ολόκληρο το κενό ως την επόμενη στάθμη.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο ήταν το βασικό πρόβλημα του προτύπου του Ράδερφορντ;
   - Το ηλεκτρόνιο θα ακτινοβολούσε και θα έπεφτε στον πυρήνα
   - Δεν είχε πυρήνα
   - Το ηλεκτρόνιο θα έφευγε μακριά από τον πυρήνα
   - Τα ηλεκτρόνια ήταν θετικά φορτισμένα
2. Σύμφωνα με τον Μπορ, πότε το ηλεκτρόνιο του υδρογόνου δεν εκπέμπει ακτινοβολία;
   - Όσο κινείται σε επιτρεπόμενη τροχιά
   - Ποτέ, εκπέμπει συνεχώς
   - Μόνο όταν βρίσκεται στη θεμελιώδη κατάσταση
   - Όταν μεταβαίνει από μια τροχιά σε άλλη
3. Πόση είναι η ενέργεια του ηλεκτρονίου του υδρογόνου στη στάθμη $n = 2$;
   - $-3{,}4$ eV
   - $-6{,}8$ eV
   - $-27{,}2$ eV
   - $+3{,}4$ eV
4. Πόσες φορές μεγαλύτερη από την $r_1$ είναι η ακτίνα της τροχιάς $n = 3$;
   - $9$
   - $3$
   - $\frac{1}{9}$
   - $27$
5. Τι λέμε θεμελιώδη κατάσταση του ατόμου του υδρογόνου;
   - Την κατάσταση με τη μικρότερη ενέργεια, $n = 1$
   - Την κατάσταση με τη μεγαλύτερη ενέργεια
   - Την κατάσταση όπου το ηλεκτρόνιο είναι ακίνητο
   - Την κατάσταση $n = 0$
6. Πόση είναι η ενέργεια ιονισμού του υδρογόνου από τη θεμελιώδη κατάσταση;
   - $13{,}6$ eV
   - $10{,}2$ eV
   - $-13{,}6$ eV
   - $3{,}4$ eV
7. Γιατί οι ενέργειες του ηλεκτρονίου στο άτομο είναι αρνητικές;
   - Γιατί ως μηδέν παίρνουμε το ελεύθερο ηλεκτρόνιο
   - Γιατί το ηλεκτρόνιο έχει αρνητικό φορτίο
   - Γιατί η κινητική του ενέργεια είναι αρνητική
   - Γιατί το ηλεκτρόνιο κινείται αντίθετα από τον πυρήνα
8. Καθώς ο $n$ μεγαλώνει, τι συμβαίνει στις αποστάσεις ανάμεσα σε διαδοχικές ενεργειακές στάθμες;
   - Μικραίνουν, οι στάθμες πυκνώνουν
   - Μεγαλώνουν
   - Μένουν ίδιες
   - Γίνονται μηδέν από τη στάθμη $n = 3$ και πάνω

## Ασκήσεις

1. Πόση είναι η ενέργεια του ηλεκτρονίου του υδρογόνου στη στάθμη $n = 4$; (Πάρε $E_1 = -13{,}6$ eV.)
2. Το ηλεκτρόνιο του υδρογόνου ανεβαίνει από τη στάθμη $n = 2$ στη στάθμη $n = 3$. Κατά πόσο μεγαλώνει η ακτίνα της τροχιάς του; (Πάρε $r_1 = 0{,}53 \cdot 10^{-10}$ m.)
3. Πόση ενέργεια σε joule χρειάζεται για να ανέβει το ηλεκτρόνιο του υδρογόνου από τη θεμελιώδη κατάσταση στη στάθμη $n = 3$; (Πάρε $E_1 = -13{,}6$ eV και $1$ eV $= 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ J.)
4. Το ηλεκτρόνιο ενός ατόμου υδρογόνου έχει ενέργεια $-0{,}544$ eV. (Πάρε $E_1 = -13{,}6$ eV και $r_1 = 0{,}53 \cdot 10^{-10}$ m.)
   α) Σε ποια στάθμη βρίσκεται;
   β) Πόση είναι η ακτίνα της τροχιάς του;
   γ) Πόση ενέργεια χρειάζεται για να ιονιστεί το άτομο από αυτή τη στάθμη;
5. Στο άτομο του υδρογόνου ισχύουν $r_n = n^2 r_1$ και $E_n = \frac{E_1}{n^2}$, με $E_1 = -13{,}6$ eV.
   α) Σε μια μετάβαση το ηλεκτρόνιο καταλήγει στη στάθμη $n = 2$, και η ακτίνα της τροχιάς του μικραίνει $4$ φορές. Από ποια στάθμη ξεκίνησε;
   β) Πόση ενέργεια αποβάλλει το άτομο σε αυτή τη μετάβαση;
   γ) Υπάρχουν δύο στάθμες του υδρογόνου που να διαφέρουν κατά $11$ eV;
6. Το ιόν $\text{He}^+$ έχει ένα μόνο ηλεκτρόνιο γύρω από πυρήνα με φορτίο $+2e$. Το πρότυπο του Μπορ δίνει γι' αυτό $r_n = \frac{n^2 r_1}{2}$ και $E_n = \frac{4E_1}{n^2}$, όπου $r_1 = 0{,}53 \cdot 10^{-10}$ m και $E_1 = -13{,}6$ eV τα μεγέθη της θεμελιώδους κατάστασης του υδρογόνου.
   α) Ποιες στάθμες του $\text{He}^+$ έχουν ακριβώς την ίδια ενέργεια με κάποια στάθμη του υδρογόνου;
   β) Υπάρχει στάθμη του $\text{He}^+$ με την ίδια ακτίνα τροχιάς με κάποια στάθμη του υδρογόνου;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/hydrogen-energy-levels
