# Συνεχές ρεύμα και νόμος του Ohm

> Αντιστάτες, ΗΕΔ και εσωτερική αντίσταση.

Φυσική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/dc-circuits

## Τι θα μάθεις

- Να εφαρμόζεις τον νόμο του Ohm και να ξέρεις πότε ισχύει.
- Να υπολογίζεις ισοδύναμη αντίσταση σε σειρά και παράλληλα.
- Να εξηγείς τι μοιράζεται και τι είναι κοινό σε κάθε συνδεσμολογία.
- Να λαμβάνεις υπόψη την εσωτερική αντίσταση μιας πηγής.

## Ο νόμος του Ohm

$$
V = I R
$$

Τρία μεγέθη, μία σχέση. Η **τάση** $V$ σε volt είναι η αιτία, το **ρεύμα** $I$ σε ampere το αποτέλεσμα, και η **αντίσταση** $R$ σε ohm το πόσο δύσκολα περνάει.

Ο νόμος **δεν είναι καθολικός**. Ισχύει για τους ωμικούς αγωγούς — μέταλλα σε σταθερή θερμοκρασία. Ένας λαμπτήρας πυρακτώσεως, μια δίοδος ή ένα ηλεκτρολυτικό διάλυμα δεν τον ακολουθούν: η αντίστασή τους αλλάζει με την τάση.

> **Κλειδί**
>
> Η αντίσταση ενός σύρματος εξαρτάται από **τι** είναι και από **τι σχήμα** έχει:
>
> $$
> R = \rho\frac{\ell}{S}
> $$
>
> Μακρύτερο σύρμα, μεγαλύτερη αντίσταση. Παχύτερο σύρμα, μικρότερη. Η **ειδική αντίσταση** $\rho$ είναι η ιδιότητα του υλικού και μόνο — ο χαλκός την έχει μικρή, γι' αυτό φτιάχνουμε καλώδια από χαλκό.

## Σε σειρά και παράλληλα

**Σε σειρά:**

$$
R = R_1 + R_2
$$

**Παράλληλα:**

$$
\frac{1}{R} = \frac{1}{R_1} + \frac{1}{R_2}
$$

Οι δύο τύποι είναι εύκολο να μπερδευτούν. Το αποτέλεσμά τους όχι:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι ίδιες δύο αντιστάσεις, δύο συνδέσεις*

> **Πρόσεχε**
>
> Το παράλληλα αποτέλεσμα ξενίζει: **προσθέτεις** αντιστάσεις και παίρνεις κάτι **μικρότερο** από καθεμιά.
>
> Σκέψου το ως δρόμους: προσθέτοντας μια δεύτερη λωρίδα, η κυκλοφορία περνάει ευκολότερα, όχι δυσκολότερα. Κάθε νέος παράλληλος κλάδος είναι ένας ακόμη δρόμος για το ρεύμα.

## Τι είναι κοινό σε κάθε σύνδεση

Αυτή η μία γραμμή λύνει τα περισσότερα κυκλώματα:

|               | Κοινό        | Μοιράζεται |
| ------------- | ------------ | ---------- |
| **Σε σειρά**  | το **ρεύμα** | η τάση     |
| **Παράλληλα** | η **τάση**   | το ρεύμα   |

Σε σειρά, το ρεύμα δεν έχει πού αλλού να πάει: ό,τι μπαίνει σε μια αντίσταση βγαίνει από την άλλη. Παράλληλα, και οι δύο κλάδοι ενώνουν τα **ίδια δύο σημεία**, άρα βλέπουν την ίδια διαφορά δυναμικού.

## Εσωτερική αντίσταση

Μια πραγματική μπαταρία δεν είναι ιδανική. Έχει **ηλεκτρεγερτική δύναμη** $E$ και **εσωτερική αντίσταση** $r$:

$$
I = \frac{E}{R + r}
$$

Η τάση $V$ στους πόλους της είναι μικρότερη από την ΗΕΔ, και πέφτει όσο τραβάς περισσότερο ρεύμα:

$$
V = E - I r
$$

*Μπαταρία με ΗΕΔ E και εσωτερική αντίσταση r, σχεδιασμένη σε σειρά με την πηγή, που τροφοδοτεί αντιστάτη R με ρεύμα I· το βολτόμετρο στους πόλους της μετράει την τάση V.*

Γι' αυτό τα φώτα του αυτοκινήτου χαμηλώνουν τη στιγμή που γυρίζεις τη μίζα: η μίζα τραβάει τεράστιο ρεύμα, και η πτώση $Ir$ μέσα στην μπαταρία αφήνει λιγότερα volt για όλα τα υπόλοιπα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δύο αντιστάσεις \$4\ \Omega\$ και \$6\ \Omega\$ σε σειρά, με πηγή \$12\$ V. Ρεύμα και τάσεις;

*Πηγή 12 V με δύο αντιστάτες σε σειρά, 4 Ω και 6 Ω.*

1. **Ολική αντίσταση:**

   $R = 4 + 6 = 10\ \Omega$
2. **Ρεύμα**, κοινό σε όλο το κύκλωμα:

   $I = \frac{12}{10} = 1{,}2$ A
3. **Τάσεις σε κάθε αντίσταση:**

   $V_1 = 1{,}2 \cdot 4 = 4{,}8$ V

   $V_2 = 1{,}2 \cdot 6 = 7{,}2$ V
4. **Έλεγχος:** $4{,}8 + 7{,}2 = 12$ V ✓

   Το άθροισμα των τάσεων ισούται με την τάση της πηγής — αυτό είναι που σημαίνει «μοιράζεται η τάση», και ισχύει πάντα σε σειρά.

### Παράδειγμα 2: Οι ίδιες αντιστάσεις παράλληλα, με την ίδια πηγή. Τι αλλάζει;

*Πηγή 12 V με δύο αντιστάτες παράλληλα, 4 Ω και 6 Ω.*

1. **Ολική αντίσταση:**

   $\frac{1}{R} = \frac{1}{4} + \frac{1}{6} = \frac{3 + 2}{12} = \frac{5}{12} \implies R = 2{,}4\ \Omega$
2. Μικρότερη και από τα $4\ \Omega$. Το ρεύμα έχει τώρα δύο δρόμους.
3. **Ρεύματα σε κάθε κλάδο**, με κοινή τάση $12$ V:

   $I_1 = \frac{12}{4} = 3$ A και $I_2 = \frac{12}{6} = 2$ A
4. **Ολικό ρεύμα:** $3 + 2 = 5$ A.

   **Έλεγχος με τον νόμο του Ohm στο σύνολο:** $\frac{12}{2{,}4} = 5$ A ✓

   Πρόσεξε τη διαφορά από τη σειρά: εκεί το ρεύμα ήταν $1{,}2$ A, εδώ $5$ A. Η ίδια πηγή, οι ίδιες αντιστάσεις, τετραπλάσιο ρεύμα.

### Παράδειγμα 3: Μπαταρία με ΗΕΔ \$9\$ V και \$r = 0{,}5\ \Omega\$ τροφοδοτεί αντίσταση \$4\ \Omega\$. Τάση πόλων;

*Μπαταρία ΗΕΔ 9 V με εσωτερική αντίσταση r = 0,5 Ω, που τροφοδοτεί αντιστάτη 4 Ω.*

1. **Ρεύμα**, με την εσωτερική αντίσταση στο κύκλωμα:

   $I = \frac{9}{4 + 0{,}5} = \frac{9}{4{,}5} = 2$ A
2. **Πτώση τάσης μέσα στην μπαταρία:**

   $I r = 2 \cdot 0{,}5 = 1$ V
3. $V = 9 - 1 = 8$ V
4. **Ένα volt χάθηκε μέσα στην ίδια την μπαταρία**, και έγινε θερμότητα εκεί.

   Όσο η μπαταρία παλιώνει, η $r$ μεγαλώνει. Μια εξαντλημένη μπαταρία μπορεί να δείχνει κανονική τάση με το βολτόμετρο — που τραβάει σχεδόν μηδενικό ρεύμα — και να καταρρέει μόλις της ζητήσεις πραγματικό φορτίο.

### Παράδειγμα 4: Γιατί τα φώτα του σπιτιού είναι συνδεδεμένα παράλληλα και όχι σε σειρά;

1. **Σε σειρά:** το ρεύμα είναι κοινό, άρα αν καεί μία λάμπα το κύκλωμα ανοίγει και **σβήνουν όλες**.

   Τα παλιά χριστουγεννιάτικα λαμπάκια δούλευαν έτσι, με το γνωστό αποτέλεσμα.
2. **Σε σειρά, δεύτερο πρόβλημα:** η τάση μοιράζεται. Κάθε λάμπα παίρνει κλάσμα των $230$ V, και όσο περισσότερες προσθέτεις τόσο πιο αδύναμα φωτίζουν όλες.
3. **Παράλληλα:** κάθε συσκευή βλέπει ολόκληρα τα $230$ V, ανεξάρτητα από το πόσες άλλες λειτουργούν.

   Και κάθε κλάδος είναι ανεξάρτητος: μία λάμπα που καίγεται δεν επηρεάζει τις υπόλοιπες.
4. **Το τίμημα.** Κάθε συσκευή που ανάβεις μειώνει την ολική αντίσταση, άρα **αυξάνει** το συνολικό ρεύμα.

   Γι' αυτό υπάρχει ασφάλεια στον πίνακα: πάνω από κάποιο ρεύμα, τα καλώδια υπερθερμαίνονται. Η ασφάλεια δεν προστατεύει τις συσκευές — προστατεύει την εγκατάσταση.

## Ερωτήσεις

1. Δύο αντιστάσεις $4\ \Omega$ και $6\ \Omega$ συνδέονται παράλληλα. Πόση είναι η ολική;
   - $2{,}4\ \Omega$
   - $10\ \Omega$
   - $5\ \Omega$
   - $24\ \Omega$
2. Σε σύνδεση **σε σειρά**, τι είναι κοινό για όλες τις αντιστάσεις;
   - Το ρεύμα
   - Η τάση
   - Η ισχύς
   - Η αντίσταση
3. Μπαταρία με ΗΕΔ $9$ V και $r = 0{,}5\ \Omega$ τροφοδοτεί $4\ \Omega$. Πόση είναι η τάση στους πόλους;
   - $8$ V
   - $9$ V
   - $4{,}5$ V
   - $10$ V
4. Γιατί οι συσκευές του σπιτιού συνδέονται παράλληλα;
   - Για να βλέπει κάθε συσκευή ολόκληρη την τάση, ανεξάρτητα από τις υπόλοιπες
   - Για να τραβάει λιγότερο ρεύμα κάθε συσκευή και να μη ζεσταίνονται τα καλώδια
   - Για να είναι φθηνότερη η καλωδίωση, με ένα μόνο καλώδιο για όλες
   - Για να μοιράζεται η τάση εξίσου ανάμεσα σε όλες τις συσκευές
5. Πού **δεν** ισχύει ο νόμος του Ohm;
   - Σε λαμπτήρα πυρακτώσεως που ζεσταίνεται
   - Σε χάλκινο σύρμα σε σταθερή θερμοκρασία
   - Σε αντιστάτη άνθρακα
   - Ισχύει πάντα
6. Σε παράλληλη σύνδεση, τι είναι κοινό για όλους τους αντιστάτες;
   - Η τάση στα άκρα τους
   - Η ένταση του ρεύματος
   - Η ισχύς που καταναλώνουν
   - Η αντίστασή τους
7. Προσθέτεις έναν ακόμη αντιστάτη **παράλληλα** σε ένα κύκλωμα. Τι γίνεται η ολική αντίσταση;
   - Μικραίνει.
   - Μεγαλώνει.
   - Μένει ίδια.
   - Εξαρτάται από την τιμή του νέου αντιστάτη.
8. Το κύκλωμα μιας μπαταρίας είναι ανοιχτό, οπότε δεν διαρρέεται από ρεύμα. Πόση είναι η τάση στους πόλους της;
   - Ίση με την ΗΕΔ της
   - Μηδέν
   - Μικρότερη από την ΗΕΔ
   - Μεγαλύτερη από την ΗΕΔ

## Ασκήσεις

1. Αντιστάτης $20\ \Omega$ έχει στα άκρα του τάση $10$ V. Πόση είναι η ένταση του ρεύματος;
2. Ένας αντιστάτης $2\ \Omega$ και ένας άγνωστος αντιστάτης $R$ συνδέονται σε σειρά με ιδανική πηγή $12$ V, και το ρεύμα είναι $1{,}5$ A. Πόση είναι η $R$, και πόση τάση έχει στα άκρα της;
3. Δύο αντιστάτες $12\ \Omega$ και $6\ \Omega$ συνδέονται παράλληλα. Πόση είναι η ολική αντίσταση;
4. Μια μπαταρία τροφοδοτεί αντιστάτη $5\ \Omega$, και η τάση στους πόλους της είναι τότε $10$ V. Τη συνδέεις μετά με αντιστάτη $2\ \Omega$, και η τάση στους πόλους της πέφτει στα $8$ V. Πόση είναι η ΗΕΔ $E$ της μπαταρίας και πόση η εσωτερική της αντίσταση $r$;
5. Μια «σκάλα» αντιστατών έχει δύο παράλληλα σύρματα, το πάνω και το κάτω, και βαθμίδες τη μία μετά την άλλη. Κάθε βαθμίδα έχει έναν αντιστάτη $2\ \Omega$ πάνω στο πάνω σύρμα και, αμέσως μετά, έναν αντιστάτη $12\ \Omega$ που ενώνει το πάνω σύρμα με το κάτω. Η πηγή συνδέεται στην αρχή των δύο συρμάτων. Στο τέλος τους, μετά την τελευταία βαθμίδα, ένας αντιστάτης $R$ ενώνει το πάνω σύρμα με το κάτω. Τα σύρματα έχουν αμελητέα αντίσταση.
   α) Πόση πρέπει να είναι η $R$, ώστε η ισοδύναμη αντίσταση που βλέπει η πηγή να μην αλλάζει, όσες βαθμίδες κι αν έχει η σκάλα;
   β) Με αυτή την $R$, η πηγή είναι ιδανική με ΗΕΔ $12$ V. Πόσες βαθμίδες χρειάζονται το λιγότερο, ώστε η τάση στην $R$ να είναι κάτω από $1$ V;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/dc-circuits
