# Ηλεκτρικό ρεύμα και κανόνες του Kirchhoff

> Πηγές, ένταση ρεύματος, και δύο κανόνες: ό,τι μπαίνει σε κόμβο βγαίνει, και κάθε βρόχος κλείνει στο μηδέν.

Φυσική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/current-kirchhoff

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι κάνει μια ηλεκτρική πηγή και πώς κινούνται τα ηλεκτρόνια σε ένα μεταλλικό αγωγό.
- Να ορίζεις την ένταση του ρεύματος I = q/t και να υπολογίζεις φορτίο και πλήθος ηλεκτρονίων.
- Να συνδέεις σωστά αμπερόμετρο και βολτόμετρο σε ένα κύκλωμα.
- Να εφαρμόζεις τον 1ο κανόνα του Kirchhoff σε κόμβους και τον 2ο σε βρόχους.

## Η πηγή δεν φτιάχνει φορτία

Μπαταρία κινητού, συσσωρευτής αυτοκινήτου, φωτοστοιχείο αριθμομηχανής, γεννήτρια: όλα είναι **ηλεκτρικές πηγές**. Μια πηγή κάνει δύο πράγματα: δημιουργεί στα άκρα της **διαφορά δυναμικού** (τάση) και **προσφέρει ενέργεια** στο κύκλωμα.

Τα άκρα της λέγονται **πόλοι**. Ο **θετικός** (+) είναι σε υψηλότερο δυναμικό, ο **αρνητικός** (−) σε χαμηλότερο. Στις πηγές **συνεχούς** τάσης οι πόλοι είναι σταθεροί· στις πηγές **εναλλασσόμενης** τάσης, όπως η πρίζα του σπιτιού, εναλλάσσονται.

Η πηγή **δεν παράγει** ηλεκτρικά φορτία. Τα φορτία υπάρχουν ήδη μέσα στους αγωγούς· η πηγή τα βάζει σε κίνηση. Όπως μια αντλία δεν φτιάχνει νερό, αλλά δημιουργεί διαφορά πίεσης που κάνει το νερό του σωλήνα να κυλήσει.

## Το ρεύμα σε ένα μέταλλο

Συνδέεις τα άκρα ενός μεταλλικού σύρματος με μια πηγή. Μέσα στο σύρμα δημιουργείται ηλεκτρικό πεδίο, που ασκεί δύναμη στα **ελεύθερα ηλεκτρόνια**. Αυτά κινούνται **προσανατολισμένα**, από τον αρνητικό πόλο προς τον θετικό, δηλαδή αντίθετα από την ένταση του πεδίου.

**Ηλεκτρικό ρεύμα** είναι η προσανατολισμένη κίνηση ηλεκτρικών φορτίων.

> **Πρόσεχε**
>
> Η φορά κίνησης των ηλεκτρονίων είναι η **πραγματική** φορά του ρεύματος. Στα κυκλώματα όμως σχεδιάζουμε την **συμβατική** φορά, την αντίθετη: έξω από την πηγή, από τον θετικό πόλο προς τον αρνητικό. Είναι κληρονομιά από την εποχή που δεν ήταν γνωστή η δομή του ατόμου, και θεωρούσαν ότι κινείται θετικό φορτίο. Όταν σε αυτή την ενότητα λέμε «φορά του ρεύματος», εννοούμε τη συμβατική.

Τα ηλεκτρόνια δεν επιταχύνονται συνέχεια. Συγκρούονται με τα θετικά ιόντα του μετάλλου, χάνουν ενέργεια, ξαναεπιταχύνονται. Στο σύνολο η κίνησή τους μοιάζει με ομαλή, με **ταχύτητα διολίσθησης** της τάξης των **χιλιοστών ανά δευτερόλεπτο**, πάνω στην άτακτη θερμική τους κίνηση, που είναι της τάξης των χιλιομέτρων ανά δευτερόλεπτο.

Η ενέργεια που χάνουν στις συγκρούσεις κάνει τα ιόντα να ταλαντώνονται εντονότερα: ο αγωγός **ζεσταίνεται**. Αυτό είναι το **φαινόμενο Joule**, και γι' αυτό η πηγή πρέπει να δίνει ενέργεια συνεχώς.

Το ρεύμα έχει τρία είδη **αποτελεσμάτων**:

| Αποτέλεσμα | Τι συμβαίνει                       | Παράδειγμα                            |
| ---------- | ---------------------------------- | ------------------------------------- |
| θερμικό    | ανεβαίνει η θερμοκρασία του αγωγού | θερμοσίφωνας, ηλεκτρική κουζίνα       |
| χημικό     | γίνονται χημικές αντιδράσεις       | ηλεκτρόλυση, φόρτιση μπαταρίας        |
| μαγνητικό  | το ρεύμα αλληλεπιδρά με μαγνήτες   | ηλεκτρικός κινητήρας, εκτροπή πυξίδας |

## Η ένταση του ρεύματος

Δεν σε ενδιαφέρει μόνο πόσο φορτίο πέρασε από μια διατομή του αγωγού, αλλά και **σε πόσο χρόνο**. Για συνεχές και χρονικά σταθερό ρεύμα:

$$
I = \frac{q}{t}
$$

Η **ένταση** $I$ είναι ο **ρυθμός** με τον οποίο περνάει φορτίο. Μονάδα της είναι το **ampere** (A), θεμελιώδης μονάδα του S.I. Από τον ορισμό προκύπτει το coulomb: $1\ \text{C} = 1\ \text{A} \cdot 1\ \text{s}$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φορτίο που περνάει από μια διατομή*

Το φορτίο $q$ το μεταφέρουν ηλεκτρόνια, το καθένα με φορτίο $|q_e| = 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ C. Άρα $N$ ηλεκτρόνια μεταφέρουν $q = N\,|q_e|$.

## Αμπερόμετρο και βολτόμετρο

Το **αμπερόμετρο** μετράει ένταση ρεύματος. Για να μετρήσεις το ρεύμα σε ένα σημείο, **κόβεις** τον αγωγό εκεί και βάζεις το αμπερόμετρο στο κενό: το ρεύμα πρέπει να περάσει **μέσα** από το όργανο. Αυτή είναι σύνδεση **σε σειρά**. Ένα ιδανικό αμπερόμετρο έχει μηδενική αντίσταση και δεν αλλάζει το κύκλωμα.

Το **βολτόμετρο** μετράει διαφορά δυναμικού ανάμεσα σε δύο σημεία. Δεν κόβεις τίποτα: ακουμπάς τους ακροδέκτες του στα δύο σημεία. Αυτή είναι σύνδεση **παράλληλη** ή **σε διακλάδωση**. Ένα ιδανικό βολτόμετρο έχει άπειρη αντίσταση και δεν τραβάει ρεύμα.

*Πηγή E με λαμπτήρα Λ: το αμπερόμετρο A είναι μέσα στο κύκλωμα, σε σειρά, και το βολτόμετρο V ακουμπά στα δύο άκρα του λαμπτήρα, παράλληλα.*

Αν βάλεις το αμπερόμετρο σε δύο διαφορετικά σημεία του ίδιου αγωγού, δείχνει **το ίδιο**. Το φορτίο διατηρείται: όσο περνάει από μια διατομή κάθε δευτερόλεπτο, τόσο περνάει και από κάθε άλλη. Μέσα σε έναν αγωγό δεν υπάρχουν ούτε «πηγές» ούτε «καταβόθρες» φορτίου.

## Ο 1ος κανόνας του Kirchhoff

Σε ένα κύκλωμα με διακλαδώσεις:

- **κόμβος** είναι σημείο όπου συναντιούνται **τουλάχιστον τρεις** αγωγοί με ρεύμα
- **κλάδος** είναι το τμήμα ανάμεσα σε δύο κόμβους· όλα τα στοιχεία ενός κλάδου έχουν **το ίδιο** ρεύμα

> **Θυμήσου**
>
> **1ος κανόνας του Kirchhoff:** σε κάθε κόμβο, το άθροισμα των εντάσεων των ρευμάτων που μπαίνουν είναι ίσο με το άθροισμα των εντάσεων των ρευμάτων που βγαίνουν.
>
> Ισοδύναμα, αν μετράς τα ρεύματα που μπαίνουν θετικά και αυτά που βγαίνουν αρνητικά, το αλγεβρικό τους άθροισμα είναι μηδέν: $\Sigma I = 0$.

Είναι η **αρχή διατήρησης του φορτίου** σε έναν κόμβο. Όσο φορτίο φτάνει κάθε δευτερόλεπτο, τόσο φεύγει· ο κόμβος δεν κρατάει και δεν παράγει φορτίο.

*Πηγή E με δύο λαμπτήρες Λ₁ και Λ₂ παράλληλα: το ρεύμα I φτάνει στον κόμβο και μοιράζεται στα ρεύματα I₁ και I₂ των δύο κλάδων.*

## Ο 2ος κανόνας του Kirchhoff

**Βρόχος** είναι κάθε **κλειστή διαδρομή** μέσα σε ένα κύκλωμα.

Σε ένα κύκλωμα με πηγή και δύο λαμπτήρες σε σειρά, τρία βολτόμετρα δείχνουν: στους πόλους της πηγής $V_{A\Gamma} = 12$ V, στον πρώτο λαμπτήρα $V_{AB} = 9$ V, στον δεύτερο $V_{B\Gamma} = 3$ V. Παρατηρείς ότι $V_{A\Gamma} = V_{AB} + V_{B\Gamma}$.

Γράψε τις διαφορές δυναμικού με τη σειρά που τις συναντάς **γυρίζοντας** τον βρόχο, από το $A$ στο $B$, στο $\Gamma$ και πάλι στο $A$:

$$
V_{AB} + V_{B\Gamma} + V_{\Gamma A} = 9 + 3 + (-12) = 0
$$

> **Κλειδί**
>
> **2ος κανόνας του Kirchhoff:** κατά μήκος κάθε κλειστής διαδρομής ενός κυκλώματος, το **αλγεβρικό** άθροισμα των διαφορών δυναμικού είναι μηδέν.
>
> $$
> \Sigma(\Delta V) = 0
> $$
>
> Είναι συνέπεια της **αρχής διατήρησης της ενέργειας**. Σκέψου το δυναμικό σαν υψόμετρο: σε μια βόλτα που ξεκινάει και τελειώνει στο ίδιο σημείο, όσο ανέβηκες τόσο κατέβηκες. Ένα φορτίο που κάνει τον γύρο του βρόχου γυρίζει στο ίδιο δυναμικό, άρα η ενέργεια που πήρε από την πηγή είναι ακριβώς όση έδωσε στα στοιχεία του κυκλώματος.

Η πιο χρήσιμη συνέπεια: **δύο στοιχεία συνδεδεμένα ανάμεσα στα ίδια δύο σημεία έχουν την ίδια τάση**. Πάρε τον βρόχο που πηγαίνει από το ένα σημείο στο άλλο μέσα από το πρώτο στοιχείο και γυρίζει πίσω μέσα από το δεύτερο: για να είναι το άθροισμα μηδέν, οι δύο τάσεις πρέπει να είναι ίσες.

> **Πρόσεχε**
>
> Το «αλγεβρικό» μετράει. $V_{AB} = V_A - V_B$, άρα $V_{BA} = -V_{AB}$. Όταν γυρίζεις τον βρόχο, η τάση της πηγής μπαίνει με **αντίθετο πρόσημο** από τις τάσεις των στοιχείων που τροφοδοτεί: στην πηγή ανεβαίνεις, στα στοιχεία κατεβαίνεις.

### Δίπολα

Λαμπτήρας, αντιστάτης, πυκνωτής, πηγή: όλα έχουν δύο άκρα, γι' αυτό λέγονται **δίπολα**. Η τάση στα άκρα ενός διπόλου καθορίζει το ρεύμα που το διαρρέει, δηλαδή υπάρχει μια συνάρτηση $I = f(V)$. Η γραφική της παράσταση είναι η **χαρακτηριστική καμπύλη** του διπόλου, και ξεχωρίζει το ένα δίπολο από το άλλο. Για έναν μεταλλικό αντιστάτη σε σταθερή θερμοκρασία είναι ευθεία που περνάει από την αρχή: αυτός είναι ο νόμος του Ohm, που έρχεται αμέσως μετά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Αγωγός διαρρέεται από ρεύμα \$4\$ A. Πόσο φορτίο και πόσα ηλεκτρόνια περνούν από μια διατομή του σε \$4\$ s;

1. **Φορτίο**, από τον ορισμό της έντασης:

   $q = I \cdot t = 4 \cdot 4 = 16$ C
2. **Πλήθος ηλεκτρονίων**, από το $q = N\,|q_e|$:

   $N = \frac{q}{|q_e|} = \frac{16}{1{,}6 \cdot 10^{-19}} = 10^{20}$
3. Εκατό δισεκατομμύρια δισεκατομμύρια ηλεκτρόνια σε τέσσερα δευτερόλεπτα, και όμως κινούνται με λίγα χιλιοστά το δευτερόλεπτο. Είναι τόσο πολλά που ακόμα κι αργά κουβαλούν μεγάλο φορτίο.

### Παράδειγμα 2: Σε έναν κόμβο φτάνει ρεύμα \$20\$ mA και φεύγει από δύο κλάδους. Ο ένας έχει \$8\$ mA. Πόσο έχει ο άλλος;

1. **1ος κανόνας:** ό,τι μπαίνει, βγαίνει.

   $I = I_1 + I_2$
2. $20 = 8 + I_2$, άρα $I_2 = 12$ mA.
3. **Στον επόμενο κόμβο**, όπου οι δύο κλάδοι ξαναενώνονται, μπαίνουν $8 + 12 = 20$ mA και βγαίνουν $20$ mA. Το ρεύμα που μοιράστηκε ξανασυγκεντρώνεται.

### Παράδειγμα 3: Πηγή με τάση \$12\$ V τροφοδοτεί τρεις λαμπτήρες σε σειρά. Οι δύο έχουν τάσεις \$5\$ V και \$4\$ V. Πόση τάση έχει ο τρίτος;

*Πηγή ΗΕΔ 12 V με τρεις λαμπτήρες σε σειρά· οι δύο έχουν τάσεις 5 V και 4 V, η τάση του τρίτου είναι V₃.*

1. **Ο βρόχος** περνάει από την πηγή και από τους τρεις λαμπτήρες. Στην πηγή το δυναμικό ανεβαίνει κατά $12$ V, σε κάθε λαμπτήρα κατεβαίνει.
2. **2ος κανόνας:** $12 - 5 - 4 - V_3 = 0$
3. $V_3 = 3$ V

   Οι τάσεις των λαμπτήρων αθροίζουν στην τάση της πηγής: $5 + 4 + 3 = 12$ V.

### Παράδειγμα 4: Δύο λαμπτήρες συνδέονται και οι δύο ανάμεσα στα σημεία \$K\$ και \$\Lambda\$. Ο πρώτος έχει τάση \$6\$ V. Πόση έχει ο δεύτερος;

1. **Διάλεξε βρόχο:** από το $K$ στο $\Lambda$ μέσα από τον πρώτο λαμπτήρα, και πίσω από το $\Lambda$ στο $K$ μέσα από τον δεύτερο.
2. **2ος κανόνας:** $V_{K\Lambda}^{(1)} + V_{\Lambda K}^{(2)} = 0$, δηλαδή $6 - V_2 = 0$.
3. $V_2 = 6$ V

   Δεν χρειάστηκε να ξέρεις τίποτα για τους λαμπτήρες. Ό,τι συνδέεται ανάμεσα στα ίδια δύο σημεία έχει την ίδια τάση: γι' αυτό όλες οι συσκευές του σπιτιού δουλεύουν στα ίδια $230$ V.

### Παράδειγμα 5: Σε ένα σημείο \$\Delta\$ ενός κυκλώματος το δυναμικό είναι \$V\_\Delta = 0\$ (γείωση). Ισχύουν \$V\_{AB} = 7\$ V και \$V\_{B\Delta} = 5\$ V. Πόσο είναι το δυναμικό του \$A\$;

1. **Από τον ορισμό** $V_{XY} = V_X - V_Y$:

   $V_B - V_\Delta = 5$, άρα $V_B = 5$ V.
2. $V_A - V_B = 7$, άρα $V_A = 12$ V.
3. **Έλεγχος με τον 2ο κανόνα** στη διαδρομή $A \to B \to \Delta \to A$:

   $V_{AB} + V_{B\Delta} + V_{\Delta A} = 7 + 5 + (0 - 12) = 0$ ✓

## Ερωτήσεις

1. Τι κάνει μια ηλεκτρική πηγή σε ένα κλειστό κύκλωμα;
   - Παράγει τα ηλεκτρόνια που κυκλοφορούν στους αγωγούς
   - Αποθηκεύει τα ηλεκτρόνια που επιστρέφουν από το κύκλωμα
   - Δημιουργεί διαφορά δυναμικού και προσφέρει ενέργεια
   - Καταναλώνει το φορτίο που περνάει μέσα από τους λαμπτήρες
2. Έξω από την πηγή, ποια είναι η συμβατική φορά του ρεύματος;
   - Από τον αρνητικό πόλο προς τον θετικό
   - Από τον θετικό πόλο προς τον αρνητικό
   - Εναλλάσσεται συνεχώς ανάμεσα στους δύο πόλους
   - Από το ψηλότερο σημείο του κυκλώματος προς το χαμηλότερο
3. Από μια διατομή αγωγού περνούν $30$ C σε $1$ λεπτό. Πόση είναι η ένταση του ρεύματος;
   - $30$ A
   - $2$ A
   - $1800$ A
   - $0{,}5$ A
4. Πώς συνδέεις ένα αμπερόμετρο για να μετρήσεις το ρεύμα σε έναν λαμπτήρα;
   - Σε σειρά με τον λαμπτήρα, κόβοντας τον αγωγό
   - Παράλληλα με τον λαμπτήρα, στα δύο άκρα του
   - Απευθείας στους δύο πόλους της πηγής
   - Οπουδήποτε, αρκεί να ακουμπάει ένα καλώδιο
5. Σε έναν κόμβο μπαίνουν ρεύματα $3$ A και $2$ A, και βγαίνει ρεύμα $4$ A από έναν κλάδο. Τι γίνεται στον τέταρτο κλάδο;
   - Μπαίνει ρεύμα $1$ A
   - Βγαίνει ρεύμα $1$ A
   - Βγαίνει ρεύμα $9$ A
   - Δεν περνάει ρεύμα
6. Ο 2ος κανόνας του Kirchhoff είναι συνέπεια της αρχής διατήρησης:
   - του ηλεκτρικού φορτίου
   - της ορμής
   - της ενέργειας
   - της μάζας
7. Πηγή $9$ V τροφοδοτεί δύο λαμπτήρες σε σειρά. Ο πρώτος έχει τάση $6$ V. Πόση έχει ο δεύτερος;
   - $9$ V
   - $6$ V
   - $15$ V
   - $3$ V
8. Δύο διαφορετικοί λαμπτήρες συνδέονται και οι δύο ανάμεσα στα ίδια σημεία $K$ και $\Lambda$. Τι ισχύει για τις τάσεις τους;
   - Είναι ίσες, ό,τι κι αν είναι οι λαμπτήρες
   - Ο πιο φωτεινός λαμπτήρας έχει μεγαλύτερη τάση
   - Αθροίζουν στην τάση ανάμεσα στο $K$ και το $\Lambda$
   - Εξαρτώνται από το ρεύμα του καθενός

## Ασκήσεις

1. Αγωγός διαρρέεται από ρεύμα $2$ A. Πόσο φορτίο περνάει από μια διατομή του σε $10$ s;
2. Αγωγός διαρρέεται από ρεύμα $0{,}8$ A. Σε πόσο χρόνο περνούν $10^{20}$ ηλεκτρόνια από μια διατομή του; ($|q_e| = 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ C)
3. Η μπαταρία ενός κινητού γράφει τη χωρητικότητά της σε mAh: $1$ mAh είναι το φορτίο που περνάει όταν ρεύμα $1$ mA κυλάει για μία ώρα. Τη χωρητικότητα την εκτιμάς εσύ. ($|q_e| = 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ C)
   α) Πόσο φορτίο περνάει από το κύκλωμα του κινητού ώσπου να αδειάσει μια γεμάτη μπαταρία;
   β) Πόσα ηλεκτρόνια είναι αυτά;
4. Πηγή $12$ V τροφοδοτεί λαμπτήρα $\Lambda_1$ σε σειρά με δύο λαμπτήρες $\Lambda_2$ και $\Lambda_3$ που είναι συνδεδεμένοι μεταξύ τους παράλληλα. Ένας μαθητής μετρά με το βολτόμετρο $8$ V στον $\Lambda_1$, $5$ V στον $\Lambda_2$ και $4$ V στον $\Lambda_3$. Μία μόνο από τις τρεις μετρήσεις είναι λάθος.
   *Πηγή ΗΕΔ 12 V με τον λαμπτήρα Λ₁ σε σειρά με τους λαμπτήρες Λ₂ και Λ₃, που είναι μεταξύ τους παράλληλα.*
   α) Ποια μέτρηση είναι λάθος, και ποια είναι η σωστή τιμή;
   β) Τα αμπερόμετρα δείχνουν $0{,}5$ A στον $\Lambda_1$ και $0{,}3$ A στον $\Lambda_3$. Πόσο ρεύμα περνά από τον $\Lambda_2$;
   γ) Πόσο φορτίο περνά από τον $\Lambda_2$ σε ένα λεπτό;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/current-kirchhoff
