# Ηλεκτρικό πεδίο και νόμος Coulomb

> Το πεδίο ως χάρτης δυνάμεων γύρω από ένα φορτίο.

Φυσική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/coulombs-law

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις τη δύναμη Coulomb ανάμεσα σε δύο φορτία και να κρίνεις αν είναι έλξη ή άπωση.
- Να εξηγείς γιατί η δύναμη πέφτει με το τετράγωνο της απόστασης.
- Να ορίζεις το ηλεκτρικό πεδίο ως δύναμη ανά μονάδα φορτίου.
- Να σχεδιάζεις και να διαβάζεις δυναμικές γραμμές.

## Ο νόμος του Coulomb

Δύο ακίνητα σημειακά φορτία ασκούν το ένα στο άλλο δύναμη με μέτρο

$$
F = k \frac{|q_1 q_2|}{r^2}, \qquad k \approx 9 \cdot 10^9 \ \frac{\text{N} \cdot \text{m}^2}{\text{C}^2}
$$

Η κατεύθυνση κρίνεται από τα πρόσημα: **ομώνυμα απωθούνται, ετερώνυμα έλκονται**.

Η μορφή του τύπου είναι πανομοιότυπη με τον νόμο της παγκόσμιας έλξης. Δύο διαφορές όμως είναι ουσιαστικές: η βαρύτητα είναι **μόνο** ελκτική, και η σταθερά $k$ είναι αστρονομικά μεγαλύτερη από τη $G$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Έλξη, άπωση, και ο ρόλος της απόστασης*

> **Κλειδί**
>
> Το $r^2$ στον παρονομαστή δεν είναι σύμβαση. Η επίδραση ενός σημειακού φορτίου απλώνεται σε **σφαίρα**, και το εμβαδόν της σφαίρας είναι $4\pi r^2$.
>
> Διπλασιάζοντας την ακτίνα, η ίδια επίδραση μοιράζεται σε **τετραπλάσια** επιφάνεια. Γι' αυτό η δύναμη πέφτει στο ένα τέταρτο — και γι' αυτό ο ίδιος νόμος ισχύει και για το φως και για τον ήχο.

## Το πεδίο: από τη δύναμη στον χάρτη

Η δύναμη Coulomb περιγράφει ένα **ζεύγος**. Αλλά ένα φορτίο «περιμένει» κάτι να έρθει κοντά του, και αυτή η αναμονή είναι φυσική πραγματικότητα.

Ορίζουμε **ένταση ηλεκτρικού πεδίου** σε ένα σημείο ως τη δύναμη ανά μονάδα φορτίου:

$$
\vec{E} = \frac{\vec{F}}{q}
$$

με μονάδα το N/C. Για ένα σημειακό φορτίο $Q$:

$$
E = k\frac{|Q|}{r^2}
$$

Ο ορισμός χρησιμοποιεί ένα **δοκιμαστικό** φορτίο, αλλά το αποτέλεσμα δεν εξαρτάται από αυτό: αν διπλασιάσεις το $q$, διπλασιάζεται και η $F$, οπότε ο λόγος μένει. Το πεδίο ανήκει στον χώρο, όχι στο φορτίο που το δοκιμάζει.

> **Πρόσεχε**
>
> Το $\vec{E}$ είναι **διάνυσμα**. Όταν υπάρχουν πολλά φορτία, το συνολικό πεδίο σε ένα σημείο είναι η **διανυσματική** συνισταμένη, όχι το άθροισμα των μέτρων.
>
> Δύο ίσα πεδία αντίθετης κατεύθυνσης δίνουν μηδέν — και αυτό είναι ακριβώς το ερώτημα «πού μηδενίζεται το πεδίο;» που εμφανίζεται σε κάθε άσκηση.

*Ένα θετικό φορτίο q₁ και ένα αρνητικό q₂. Στο σημείο Α η ένταση E₁ δείχνει μακριά από το q₁, η E₂ προς το q₂, και η συνολική ένταση E\_ολ είναι η διανυσματική τους συνισταμένη.*

## Δυναμικές γραμμές

Οι δυναμικές γραμμές είναι ο **χάρτης** του πεδίου. Τρεις κανόνες τις διαβάζουν:

- Ξεκινούν από **θετικά** φορτία και καταλήγουν σε **αρνητικά**.
- Η εφαπτομένη σε κάθε σημείο δίνει την κατεύθυνση του $\vec{E}$ εκεί.
- Όπου είναι **πυκνές**, το πεδίο είναι ισχυρό.

Δύο δυναμικές γραμμές δεν τέμνονται ποτέ. Αν τέμνονταν, στο σημείο τομής το πεδίο θα είχε δύο κατευθύνσεις ταυτόχρονα — και δεν έχει.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δύο φορτία \$+3\ \mu\text{C}\$ και \$-2\ \mu\text{C}\$ απέχουν \$30\$ cm. Πόση δύναμη;

*Τα φορτία +3 μC και −2 μC σε απόσταση 30 cm, που έλκονται με τις δυνάμεις F₂₁ και F₁₂.*

1. **Μονάδες σε SI.** $3\ \mu\text{C} = 3 \cdot 10^{-6}$ C, $2\ \mu\text{C} = 2 \cdot 10^{-6}$ C, $30$ cm $= 0{,}3$ m.

   Η μετατροπή των μικροκουλόμπ είναι η πιο συχνή αιτία λάθους τάξης μεγέθους.
2. $F = 9 \cdot 10^9 \cdot \frac{3 \cdot 10^{-6} \cdot 2 \cdot 10^{-6}}{0{,}09}$
3. $= 9 \cdot 10^9 \cdot \frac{6 \cdot 10^{-12}}{0{,}09} = \frac{54 \cdot 10^{-3}}{0{,}09} = 0{,}6$ N
4. **Κατεύθυνση:** ετερώνυμα, άρα **έλξη**.

   **Τάξη μεγέθους:** $0{,}6$ N είναι το βάρος περίπου $60$ γραμμαρίων. Για φορτία μικροσκοπικά σε απόσταση $30$ cm, αυτό είναι τεράστιο — και δείχνει πόσο ισχυρότερη είναι η ηλεκτρική αλληλεπίδραση από τη βαρυτική.

### Παράδειγμα 2: Η απόσταση δύο φορτίων τριπλασιάζεται. Τι γίνεται η δύναμη;

1. $F \propto \frac{1}{r^2}$, άρα τριπλάσιο $r$ σημαίνει $r^2$ **εννιαπλάσιο**.
2. $F' = \frac{F}{9}$
3. **Το κλασικό λάθος** είναι η απάντηση «το ένα τρίτο». Ο νόμος δεν είναι αντιστρόφως ανάλογος της απόστασης αλλά του **τετραγώνου** της.
4. **Γιατί έχει σημασία η διαφορά.** Σε απόσταση δέκα φορές μεγαλύτερη, η δύναμη δεν είναι το ένα δέκατο αλλά το **ένα εκατοστό**.

   Γι' αυτό οι ηλεκτρικές δυνάμεις κυριαρχούν μέσα στο άτομο και εξαφανίζονται σε ανθρώπινες αποστάσεις.

### Παράδειγμα 3: Πόση είναι η ένταση σε απόσταση \$20\$ cm από φορτίο \$+5\ \mu\text{C}\$;

1. $E = k\frac{|Q|}{r^2} = 9 \cdot 10^9 \cdot \frac{5 \cdot 10^{-6}}{0{,}04}$
2. $= \frac{45 \cdot 10^{3}}{0{,}04} = 1{,}125 \cdot 10^{6}$ N/C
3. **Κατεύθυνση:** το φορτίο είναι θετικό, άρα το πεδίο δείχνει **μακριά** από αυτό, ακτινικά.
4. **Τι σημαίνει πρακτικά.** Αν βάλεις εκεί φορτίο $q = 1$ nC, θα δεχτεί δύναμη

   $F = qE = 10^{-9} \cdot 1{,}125 \cdot 10^{6} \approx 1{,}1 \cdot 10^{-3}$ N

   Το πεδίο υπάρχει και χωρίς αυτό το φορτίο. Απλώς δεν φαίνεται μέχρι να βάλεις κάτι να το νιώσει.

### Παράδειγμα 4: Δύο ίσα θετικά φορτία απέχουν \$d\$. Πού μηδενίζεται το πεδίο;

*Δύο ίσα θετικά φορτία +Q σε απόσταση d.*

1. **Πρώτα ποιοτικά.** Έξω από το ευθύγραμμο τμήμα, και τα δύο πεδία δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση — δεν μπορούν να αλληλοαναιρεθούν.

   Άρα το σημείο, αν υπάρχει, είναι **ανάμεσά** τους.
2. Ανάμεσα, το πεδίο του αριστερού δείχνει δεξιά και του δεξιού αριστερά: αντίθετα. Μηδενίζονται όταν έχουν ίσα μέτρα.
3. $k\frac{Q}{x^2} = k\frac{Q}{(d-x)^2} \implies x^2 = (d-x)^2 \implies x = \frac{d}{2}$
4. **Στο μέσο** — λογικό, λόγω συμμετρίας.

   **Τι θα άλλαζε αν τα φορτία ήταν ετερώνυμα;** Ανάμεσά τους τα δύο πεδία θα είχαν την **ίδια** κατεύθυνση, άρα δεν θα μηδενίζονταν πουθενά εκεί. Το σημείο μηδενισμού θα ήταν έξω, από την πλευρά του **μικρότερου** φορτίου — και αν ήταν ακριβώς ίσα, πουθενά.

## Ερωτήσεις

1. Η απόσταση δύο φορτίων τριπλασιάζεται. Τι γίνεται η δύναμη;
   - Γίνεται το ένα ένατο
   - Γίνεται το ένα τρίτο
   - Τριπλασιάζεται
   - Δεν αλλάζει
2. Γιατί η δύναμη πέφτει με το **τετράγωνο** της απόστασης;
   - Γιατί η επίδραση απλώνεται σε σφαίρα, και το εμβαδόν της σφαίρας είναι ανάλογο του $r^2$
   - Είναι πειραματική διαπίστωση του Coulomb, χωρίς κάποια βαθύτερη εξήγηση
   - Γιατί τα φορτία είναι δύο, και η απόσταση μετριέται μία φορά για το καθένα
   - Γιατί η σταθερά $k$ είναι τετραγωνική και μεταφέρει τον εκθέτη στο $r$
3. Τι είναι η ένταση του ηλεκτρικού πεδίου;
   - Η δύναμη ανά μονάδα φορτίου
   - Η δύναμη ανάμεσα σε δύο φορτία
   - Το φορτίο ανά μονάδα απόστασης
   - Η ενέργεια ανά μονάδα φορτίου
4. Γιατί δύο δυναμικές γραμμές δεν τέμνονται ποτέ;
   - Γιατί στο σημείο τομής το πεδίο θα είχε δύο κατευθύνσεις ταυτόχρονα
   - Γιατί στο σημείο τομής θα δημιουργούνταν άπειρη δύναμη
   - Γιατί ξεκινούν όλες από το ίδιο φορτίο και απομακρύνονται
   - Τέμνονται, αλλά μόνο πάνω στα φορτία, όπου συναντιούνται
5. Δύο **ίσα θετικά** φορτία απέχουν $d$. Πού μηδενίζεται το συνολικό πεδίο;
   - Στο μέσο της απόστασής τους
   - Πουθενά
   - Έξω από το τμήμα, δίπλα στο ένα φορτίο
   - Πάνω στα ίδια τα φορτία
6. Δύο φορτία απωθούνται. Τι συμπεραίνεις;
   - Έχουν το ίδιο πρόσημο.
   - Έχουν αντίθετα πρόσημα.
   - Έχουν ίσα μέτρα.
   - Το ένα είναι ουδέτερο.
7. Ποια είναι η μονάδα της έντασης του ηλεκτρικού πεδίου στο SI;
   - $\text{N/C}$
   - $\text{N} \cdot \text{C}$
   - $\text{C/N}$
   - $\text{V}$
8. Διπλασιάζεις **και τα δύο** φορτία, κρατώντας την ίδια απόσταση. Τι γίνεται η δύναμη;
   - Τετραπλασιάζεται.
   - Διπλασιάζεται.
   - Μένει ίδια.
   - Οκταπλασιάζεται.

## Ασκήσεις

1. Φορτίο $q = 4 \cdot 10^{-6}$ C βρίσκεται σε πεδίο έντασης $E = 2 \cdot 10^5$ N/C. Πόση δύναμη δέχεται;
2. Δύο φορτία του $1\ \mu\text{C}$ απέχουν $3$ m, όπως στο σχήμα. Πόση γίνεται η δύναμη μεταξύ τους αν τα φέρεις σε απόσταση $30$ cm; (Πάρε $k = 9 \cdot 10^9$ SI.)
   *Δύο φορτία του 1 μC σε απόσταση 3 m.*
3. Σημειακό φορτίο $5 \cdot 10^{-6}$ C. Πόση είναι η ένταση του πεδίου σε απόσταση $3$ m;
4. Δύο μικρές σφαίρες έχουν θετικά φορτία $q_1 > q_2$ με άθροισμα $25\ \mu\text{C}$. Όταν απέχουν $1$ m, απωθούνται με δύναμη $0{,}9$ N. (Πάρε $k = 9 \cdot 10^9$ SI.)
   α) Πόσο είναι το γινόμενο $q_1 q_2$;
   β) Πόσο είναι κάθε φορτίο;
   γ) Αν το ίδιο συνολικό φορτίο ήταν μοιρασμένο εξίσου στις δύο σφαίρες, πόση θα ήταν η δύναμη στην ίδια απόσταση;
5. Στις έξι κορυφές ενός κανονικού εξαγώνου με πλευρά $10$ cm μπορείς να βάλεις σημειακά φορτία. Το κέντρο του εξαγώνου απέχει από κάθε κορυφή όσο η πλευρά. (Πάρε $k = 9 \cdot 10^9$ SI.)
   α) Σε πέντε κορυφές βάζεις από $+2\ \mu\text{C}$ και η έκτη μένει άδεια. Πόση είναι η ένταση του πεδίου στο κέντρο, και προς τα πού;
   β) Στην έκτη κορυφή βάζεις $-2\ \mu\text{C}$. Πόση γίνεται η ένταση;
   γ) Αν αντί γι' αυτό η έκτη κορυφή έχει $+6\ \mu\text{C}$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/coulombs-law
