# Πυκνωτές

> Δύο αγωγοί που κρατούν φορτίο: χωρητικότητα και αποθηκευμένη ενέργεια.

Φυσική, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/capacitors

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις τον επίπεδο πυκνωτή και τι σημαίνει ότι είναι φορτισμένος.
- Να ορίζεις τη χωρητικότητα ως λόγο φορτίου προς τάση και να ξέρεις ότι δεν εξαρτάται από το φορτίο ή την τάση.
- Να υπολογίζεις την ενέργεια που αποθηκεύει ένας φορτισμένος πυκνωτής.
- Να αναγνωρίζεις πού χρησιμοποιούνται οι πυκνωτές στην καθημερινή τεχνολογία.

## Μια αποθήκη για φορτίο

Το φλας ενός φωτογραφικού φακού ανάβει για ένα χιλιοστό του δευτερολέπτου, πολύ πιο δυνατά απ' όσο θα μπορούσε να το τροφοδοτήσει απευθείας μια μικρή μπαταρία. Το κόλπο είναι ότι η μπαταρία γεμίζει πρώτα, αργά, μια μικρή αποθήκη, και μετά η αποθήκη αδειάζει μονομιάς. Η αποθήκη αυτή λέγεται **πυκνωτής**.

Ο πυκνωτής είναι δύο **αγωγοί** που βρίσκονται κοντά ο ένας στον άλλο, χωρίς να αγγίζονται. Ανάμεσά τους υπάρχει **μονωτής**: αέρας, πλαστικό, κεραμικό. Οι δύο αγωγοί λέγονται **οπλισμοί** του πυκνωτή.

Η πιο απλή μορφή είναι ο **επίπεδος πυκνωτής**: δύο παράλληλες μεταλλικές πλάκες, ίδιες, σε μικρή απόσταση μεταξύ τους.

## Πώς φορτίζεται

Σύνδεσε τους δύο οπλισμούς με τους πόλους μιας μπαταρίας. Ηλεκτρόνια φεύγουν από τον οπλισμό που συνδέεται με τον θετικό πόλο και συγκεντρώνονται στον άλλο. Μέσα από τον μονωτή δεν περνάει τίποτα, οπότε τα φορτία μένουν στις πλάκες.

*Πυκνωτής C συνδεδεμένος με τους πόλους μιας πηγής E.*

Η μετακίνηση σταματά όταν η τάση ανάμεσα στους οπλισμούς γίνει ίση με την τάση της πηγής. Τότε:

- ο ένας οπλισμός έχει φορτίο $+Q$,
- ο άλλος έχει φορτίο $-Q$,
- ανάμεσά τους υπάρχει ηλεκτρικό πεδίο και διαφορά δυναμικού $V$.

Λέμε ότι ο πυκνωτής είναι **φορτισμένος** με φορτίο $Q$. Το συνολικό φορτίο του είναι μηδέν, αφού $+Q - Q = 0$· ως **φορτίο του πυκνωτή** εννοούμε πάντα το φορτίο του θετικού οπλισμού.

> **Πρόσεχε**
>
> Η φόρτιση δεν «δημιουργεί» φορτίο. Η πηγή απλώς μεταφέρει ηλεκτρόνια από τη μία πλάκα στην άλλη, μέσα από το εξωτερικό κύκλωμα. Αν αποσυνδέσεις την πηγή, τα φορτία μένουν στη θέση τους και ο πυκνωτής μένει φορτισμένος, έτοιμος να δώσει πίσω την ενέργειά του.

## Χωρητικότητα

Αν διπλασιάσεις την τάση της πηγής, ο πυκνωτής παίρνει διπλάσιο φορτίο. Αν την τριπλασιάσεις, τριπλάσιο. Το φορτίο είναι **ανάλογο** της τάσης, και ο σταθερός λόγος τους χαρακτηρίζει τον πυκνωτή:

$$
C = \frac{Q}{V}
$$

Ο λόγος $C$ λέγεται **χωρητικότητα** του πυκνωτή. Μονάδα της είναι το **farad** (F):

$$
1 \ \text{F} = 1 \ \frac{\text{C}}{\text{V}}
$$

Ένα farad είναι τεράστια χωρητικότητα. Οι πυκνωτές των κυκλωμάτων μετριούνται σε υποπολλαπλάσια:

| Υποπολλαπλάσιο | Σύμβολο | Σε farad     |
| -------------- | ------- | ------------ |
| μικροφαράντ    | μF      | $10^{-6}$ F  |
| νανοφαράντ     | nF      | $10^{-9}$ F  |
| πικοφαράντ     | pF      | $10^{-12}$ F |

> **Κλειδί**
>
> Η χωρητικότητα είναι ιδιότητα του **ίδιου του πυκνωτή**, όπως ο όγκος είναι ιδιότητα ενός μπουκαλιού. Δεν εξαρτάται από το πόσο φορτίο έχει ή από την τάση στην οποία τον συνδέεις.
>
> Εξαρτάται από την κατασκευή του: πόσο μεγάλοι είναι οι οπλισμοί, πόσο κοντά βρίσκονται και τι μονωτής υπάρχει ανάμεσά τους. Μεγαλύτερες πλάκες, πιο κοντά, με κατάλληλο μονωτή, δίνουν μεγαλύτερη χωρητικότητα.
>
> Η σχέση $C = Q/V$ λέει λοιπόν: για ορισμένο πυκνωτή, $Q$ και $V$ αλλάζουν **μαζί**, και ο λόγος τους μένει ίδιος.

## Η ενέργεια του φορτισμένου πυκνωτή

Για να φορτίσει τον πυκνωτή, η πηγή καταναλώνει ενέργεια: σπρώχνει ηλεκτρόνια προς μια πλάκα που ήδη τα απωθεί. Η ενέργεια αυτή δεν χάνεται. Αποθηκεύεται στο **ηλεκτρικό πεδίο** ανάμεσα στους οπλισμούς:

$$
U = \frac{1}{2} Q V = \frac{1}{2} C V^2 = \frac{Q^2}{2C}
$$

Οι τρεις μορφές είναι η ίδια σχέση· διαλέγεις αυτή που ταιριάζει στα δεδομένα σου, με τη βοήθεια του $Q = CV$.

Από πού βγαίνει το $\frac{1}{2}$; Στην αρχή της φόρτισης η τάση είναι μηδέν και τα πρώτα φορτία μεταφέρονται χωρίς κόπο. Στο τέλος η τάση είναι $V$. Κατά μέσο όρο, κάθε φορτίο μεταφέρθηκε με τάση $\frac{V}{2}$. Στο διάγραμμα $Q$–$V$ αυτό είναι το εμβαδόν του τριγώνου κάτω από την ευθεία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φορτίο και τάση σε έναν πυκνωτή*

> **Πρόσεχε**
>
> Αν διπλασιάσεις την τάση σε έναν πυκνωτή, η ενέργεια **τετραπλασιάζεται**, όχι διπλασιάζεται. Διπλασιάζεται και το φορτίο και η τάση, και η ενέργεια είναι το γινόμενό τους.
>
> Και πρόσεξε τις μονάδες: η χωρητικότητα μπαίνει στους τύπους σε **farad**. Τα $10 \ \mu\text{F}$ είναι $10 \cdot 10^{-6}$ F.

## Πού τους συναντάς

> **Θυμήσου**
>
> Ο πυκνωτής δεν παράγει ενέργεια, την **κρατάει** και την αποδίδει όταν χρειαστεί, συχνά πολύ πιο γρήγορα από μια μπαταρία.
>
> - **Φλας**: φορτίζεται σε μερικά δευτερόλεπτα, αδειάζει σε ένα χιλιοστό.
> - **Απινιδωτής**: δίνει στην καρδιά έναν σύντομο, ισχυρό παλμό ρεύματος.
> - **Πληκτρολόγια και οθόνες αφής**: το πάτημα ή το δάχτυλο αλλάζει τη χωρητικότητα, και το κύκλωμα το καταλαβαίνει.
> - **Τροφοδοτικά**: εξομαλύνουν την τάση, γεμίζοντας και αδειάζοντας συνεχώς.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πυκνωτής χωρητικότητας \$10\ \mu\text{F}\$ συνδέεται με πηγή \$12\$ V. Πόσο φορτίο και πόση ενέργεια αποθηκεύει;

*Πυκνωτής χωρητικότητας 10 μF συνδεδεμένος με πηγή 12 V.*

1. **Μετατροπή σε SI:** $C = 10\ \mu\text{F} = 10^{-5}$ F.
2. **Φορτίο:** $Q = CV = 10^{-5} \cdot 12 = 1{,}2 \cdot 10^{-4}$ C
3. **Ενέργεια:** $U = \frac{1}{2} C V^2 = \frac{1}{2} \cdot 10^{-5} \cdot 144 = 7{,}2 \cdot 10^{-4}$ J
4. **Έλεγχος με την άλλη μορφή:** $U = \frac{1}{2} Q V = \frac{1}{2} \cdot 1{,}2 \cdot 10^{-4} \cdot 12 = 7{,}2 \cdot 10^{-4}$ J. Ίδιο αποτέλεσμα, όπως πρέπει.

### Παράδειγμα 2: Ο ίδιος πυκνωτής συνδέεται τώρα με πηγή \$24\$ V. Τι αλλάζει στη χωρητικότητα, στο φορτίο και στην ενέργεια;

1. **Χωρητικότητα:** δεν αλλάζει. Είναι $10\ \mu\text{F}$, γιατί ο πυκνωτής είναι ο ίδιος.
2. **Φορτίο:** $Q = CV = 10^{-5} \cdot 24 = 2{,}4 \cdot 10^{-4}$ C, διπλάσιο.
3. **Ενέργεια:** $U = \frac{1}{2} \cdot 10^{-5} \cdot 576 = 2{,}88 \cdot 10^{-3}$ J.

   Σε σχέση με τα $7{,}2 \cdot 10^{-4}$ J είναι ακριβώς **τετραπλάσια**.
4. **Γιατί έχει σημασία.** Γι' αυτό κάθε πυκνωτής γράφει πάνω του και μια μέγιστη τάση λειτουργίας. Πάνω από αυτήν, το πεδίο γίνεται τόσο ισχυρό που ο μονωτής «σπάει» και περνάει σπινθήρας.

### Παράδειγμα 3: Ο πυκνωτής ενός απινιδωτή έχει χωρητικότητα \$32\ \mu\text{F}\$ και φορτίζεται σε \$5000\$ V. Πόση ενέργεια δίνει, και με πόση μέση ισχύ αν αδειάσει σε \$10\$ ms;

1. $U = \frac{1}{2} C V^2 = \frac{1}{2} \cdot 32 \cdot 10^{-6} \cdot (5 \cdot 10^3)^2$
2. $U = 16 \cdot 10^{-6} \cdot 25 \cdot 10^6 = 400$ J
3. **Μέση ισχύς:** $P = \frac{U}{t} = \frac{400}{10^{-2}} = 4 \cdot 10^4$ W, δηλαδή $40$ kW.
4. **Το νόημα.** Τα $400$ J δεν είναι πολλή ενέργεια: μια λάμπα $10$ W τα καταναλώνει σε $40$ s. Αυτό που κάνει τον πυκνωτή πολύτιμο είναι ότι τα δίνει σε **χιλιοστά** του δευτερολέπτου, με ισχύ που καμία φορητή μπαταρία δεν μπορεί να δώσει απευθείας.

### Παράδειγμα 4: Πυκνωτής \$2\ \mu\text{F}\$ έχει φορτίο \$6 \cdot 10^{-5}\$ C. Πόση είναι η τάση του και πόση η ενέργειά του;

1. **Τάση:** $V = \frac{Q}{C} = \frac{6 \cdot 10^{-5}}{2 \cdot 10^{-6}} = 30$ V
2. **Ενέργεια:** $U = \frac{Q^2}{2C} = \frac{36 \cdot 10^{-10}}{4 \cdot 10^{-6}} = 9 \cdot 10^{-4}$ J
3. **Έλεγχος:** $U = \frac{1}{2} Q V = \frac{1}{2} \cdot 6 \cdot 10^{-5} \cdot 30 = 9 \cdot 10^{-4}$ J.

## Ερωτήσεις

1. Από τι αποτελείται ένας πυκνωτής;
   - Από δύο αγωγούς χωρισμένους με μονωτή
   - Από δύο μονωτές που ακουμπούν ο ένας τον άλλο
   - Από δύο αγωγούς που ακουμπούν ο ένας τον άλλο
   - Από ένα σύρμα τυλιγμένο σε σπείρες
2. Ένας φορτισμένος πυκνωτής έχει φορτίο $Q$. Πόσο είναι το συνολικό φορτίο των δύο οπλισμών του;
   - Μηδέν
   - $Q$
   - $2Q$
   - $\frac{Q}{2}$
3. Διπλασιάζεις την τάση στην οποία είναι συνδεδεμένος ένας πυκνωτής. Τι παθαίνει η χωρητικότητά του;
   - Μένει ίδια
   - Διπλασιάζεται
   - Υποδιπλασιάζεται
   - Τετραπλασιάζεται
4. Ποια είναι η μονάδα της χωρητικότητας στο SI;
   - farad (F), δηλαδή C/V
   - volt (V), δηλαδή J/C
   - coulomb (C), δηλαδή A·s
   - joule (J), δηλαδή N·m
5. Πυκνωτής $5\ \mu\text{F}$ συνδέεται με πηγή $40$ V. Πόσο φορτίο αποκτά;
   - $2 \cdot 10^{-4}$ C
   - $200$ C
   - $8 \cdot 10^{-6}$ C
   - $4 \cdot 10^{-3}$ C
6. Ένας πυκνωτής φορτίζεται πρώτα σε τάση $V$ και μετά σε τάση $2V$. Πόσες φορές μεγαλύτερη ενέργεια αποθηκεύει τη δεύτερη φορά;
   - $4$ φορές
   - $2$ φορές
   - Ίδια ενέργεια
   - $8$ φορές
7. Πού είναι αποθηκευμένη η ενέργεια ενός φορτισμένου πυκνωτή;
   - Στο ηλεκτρικό πεδίο ανάμεσα στους οπλισμούς
   - Στην μπαταρία που τον φόρτισε
   - Στη θερμότητα των οπλισμών
   - Πουθενά, ο πυκνωτής δεν αποθηκεύει ενέργεια
8. Στο διάγραμμα φορτίου–τάσης ενός πυκνωτή, τι δείχνει η κλίση της ευθείας;
   - Τη χωρητικότητα
   - Την αποθηκευμένη ενέργεια
   - Την ένταση του ρεύματος
   - Την αντίσταση του πυκνωτή

## Ασκήσεις

1. Πυκνωτής χωρητικότητας $4\ \mu\text{F}$ συνδέεται με πηγή $50$ V. Πόσο φορτίο αποκτά;
   *Πυκνωτής χωρητικότητας 4 μF συνδεδεμένος με πηγή 50 V.*
2. Ένας πυκνωτής αποκτά φορτίο $3 \cdot 10^{-4}$ C όταν η τάση του είναι $60$ V. Σε πόση τάση πρέπει να φορτιστεί για να αποκτήσει φορτίο $5 \cdot 10^{-4}$ C;
3. Ένας πυκνωτής $20\ \mu\text{F}$ αποθηκεύει ενέργεια $0{,}1$ J. Σε πόση τάση είναι φορτισμένος;
4. Πυκνωτής χωρητικότητας $50\ \mu\text{F}$ φορτίζεται από πηγή $200$ V.
   *Πυκνωτής χωρητικότητας 50 μF συνδεδεμένος με πηγή 200 V.*
   α) Πόσο φορτίο αποκτά;
   β) Πόση ενέργεια αποθηκεύει;
   γ) Πόση ενέργεια θα αποθήκευε αν η πηγή ήταν $100$ V;
5. Ένας πυκνωτής $200\ \mu\text{F}$ φορτίζεται από πηγή $300$ V και μετά αποσυνδέεται από αυτήν. Έπειτα απομακρύνεις τους οπλισμούς του, ώσπου η χωρητικότητά του να γίνει $100\ \mu\text{F}$.
   α) Πόσο φορτίο έχει ο πυκνωτής μετά την απομάκρυνση;
   β) Πόση είναι τώρα η τάση του;
   γ) Πόση ενέργεια έχει τώρα αποθηκευμένη;
6. Ένας πυκνωτής $C_1 = 10\ \mu\text{F}$ φορτίζεται σε τάση $100$ V και αποσυνδέεται από την πηγή. Μετά ενώνεις με σύρματα τον θετικό οπλισμό του με τον έναν οπλισμό ενός αφόρτιστου πυκνωτή $C_2$, και τον αρνητικό με τον άλλον. Θεώρησε ότι φορτίο δεν χάνεται, και ότι όση ενέργεια λείπει στο τέλος έγινε θερμότητα στα σύρματα.
   α) Για $C_2 = 40\ \mu\text{F}$, ποια κοινή τάση αποκτούν, και πόσο φορτίο έχει ο καθένας;
   β) Τι ποσοστό της αρχικής ενέργειας έγινε θερμότητα;
   γ) Για ποιον $C_2$ η ενέργεια που καταλήγει στον $C_2$ είναι η μεγαλύτερη, και πόση είναι;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics/capacitors
