# Οριζόντια βολή

> Δύο ανεξάρτητες κινήσεις που συμβαίνουν ταυτόχρονα.

Φυσική Προσανατολισμού, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/projectile-motion

## Τι θα μάθεις

- Να αναλύεις την οριζόντια βολή σε δύο ανεξάρτητες κινήσεις.
- Να εξηγείς γιατί ο χρόνος πτώσης δεν εξαρτάται από την αρχική οριζόντια ταχύτητα.
- Να υπολογίζεις χρόνο, βεληνεκές και ταχύτητα πρόσκρουσης.
- Να συνθέτεις τις δύο συνιστώσες της ταχύτητας σε μέτρο και κατεύθυνση.

## Δύο κινήσεις που δεν μιλάνε μεταξύ τους

Μια μπάλα φεύγει οριζόντια από ένα τραπέζι. Η τροχιά της είναι καμπύλη, και η καμπύλη μοιάζει περίπλοκη. Δεν είναι.

Η **αρχή της ανεξαρτησίας των κινήσεων** λέει ότι μπορείς να αναλύσεις κάθε τέτοια κίνηση σε δύο ξεχωριστές, που συμβαίνουν ταυτόχρονα και **δεν επηρεάζουν η μία την άλλη**:

- **Οριζόντια:** καμία δύναμη δεν δρα σε αυτή την κατεύθυνση, άρα η κίνηση είναι **ευθύγραμμη ομαλή**.
- **Κατακόρυφη:** δρα το βάρος, άρα είναι **ελεύθερη πτώση** από την ηρεμία.

$$
x = \upsilon_0 t, \qquad y = \frac{1}{2}g t^2
$$

Η μία εξίσωση δεν περιέχει το $g$. Η άλλη δεν περιέχει το $\upsilon_0$. Αυτό δεν είναι απλοποίηση — είναι η ουσία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Εκτόξευση και απλή πτώση, ταυτόχρονα*

> **Κλειδί**
>
> Οι δύο μπάλες φτάνουν στο έδαφος **ταυτόχρονα**. Αυτό ξενίζει την πρώτη φορά, και είναι το πιο σημαντικό συμπέρασμα του κεφαλαίου.
>
> Ο χρόνος πτώσης βγαίνει **μόνο** από την κατακόρυφη εξίσωση:
>
> $$
> h = \frac{1}{2}g t^2 \implies t = \sqrt{\frac{2h}{g}}
> $$
>
> Στον τύπο δεν εμφανίζεται πουθενά η $\upsilon_0$. Η οριζόντια ταχύτητα δεν κρατάει την μπάλα στον αέρα ούτε μια στιγμή παραπάνω.

## Βεληνεκές

Το **βεληνεκές** είναι η οριζόντια απόσταση ως την πρόσκρουση. Υπολογίζεται πάντα με τον ίδιο τρόπο: βρίσκεις πρώτα τον χρόνο από την κατακόρυφη, και τον βάζεις στην οριζόντια.

$$
S = \upsilon_0 t = \upsilon_0 \sqrt{\frac{2h}{g}}
$$

Διπλάσια αρχική ταχύτητα σημαίνει διπλάσιο βεληνεκές. Τετραπλάσιο **ύψος** όμως σημαίνει μόνο διπλάσιο βεληνεκές, γιατί το ύψος μπαίνει κάτω από ρίζα.

*Πίδακες σε σιντριβάνι στους κήπους του βασιλικού ανακτόρου του Αρανχουέθ, στην Ισπανία. Κάθε τόξο είναι σχεδόν παραβολή. Από την κορυφή του και μετά, όπου η ταχύτητα του νερού είναι οριζόντια, το νερό κάνει ακριβώς οριζόντια βολή: σταθερή ταχύτητα στην οριζόντια διεύθυνση και ελεύθερη πτώση στην κατακόρυφη.*

## Η ταχύτητα κατά την πρόσκρουση

Η οριζόντια συνιστώσα μένει σταθερή, η κατακόρυφη μεγαλώνει:

$$
\upsilon_x = \upsilon_0, \qquad \upsilon_y = g t
$$

Η συνολική ταχύτητα είναι το **διάνυσμα** που τις συνθέτει:

$$
\upsilon = \sqrt{\upsilon_x^2 + \upsilon_y^2}, \qquad \varepsilon\varphi\,\theta = \frac{\upsilon_y}{\upsilon_x}
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν προσθέτεις τις δύο ταχύτητες. Η $\upsilon_x = 10$ m/s με $\upsilon_y = 10$ m/s δεν δίνει $20$ m/s αλλά $\sqrt{200} \approx 14{,}1$ m/s.
>
> Το ίδιο λάθος με τα διανύσματα: τα **μέτρα** δεν προστίθενται όταν οι κατευθύνσεις διαφέρουν.

> **Θυμήσου**
>
> Η **στρατηγική** για κάθε άσκηση οριζόντιας βολής:
>
> 1. Χώρισε τα δεδομένα σε οριζόντια και κατακόρυφα. Φτιάξε δύο στήλες.
> 2. Ο **χρόνος** είναι το μόνο κοινό μέγεθος. Βρες τον από όποια στήλη είναι πλήρης.
> 3. Πέρνα τον χρόνο στην άλλη στήλη.
>
> Το βήμα 2 είναι σχεδόν πάντα η κατακόρυφη, γιατί το ύψος δίνεται.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μπάλα φεύγει οριζόντια με \$15\$ m/s από ύψος \$20\$ m. Χρόνος και βεληνεκές;

1. **Δύο στήλες.**

   Κατακόρυφα: $h = 20$ m, αρχική ταχύτητα $0$, επιτάχυνση $g = 10$ m/s².

   Οριζόντια: $\upsilon_0 = 15$ m/s, σταθερή.
2. **Χρόνος από την κατακόρυφη**, η μόνη πλήρης στήλη:

   $20 = \frac{1}{2} \cdot 10 \cdot t^2 \implies t^2 = 4 \implies t = 2$ s
3. **Βεληνεκές από την οριζόντια**, με τον ίδιο χρόνο:

   $S = 15 \cdot 2 = 30$ m
4. **Έλεγχος με σκέψη.** Αν η μπάλα απλώς έπεφτε, θα έκανε τα ίδια $2$ s.

   Αν έφευγε με $30$ m/s, ο χρόνος θα ήταν πάλι $2$ s και το βεληνεκές $60$ m. Το ύψος καθορίζει τον χρόνο, η ταχύτητα την απόσταση ✓

### Παράδειγμα 2: Δύο σφαίρες αφήνονται ταυτόχρονα από το ίδιο ύψος: η μία πέφτει, η άλλη εκτοξεύεται οριζόντια. Ποια φτάνει πρώτη;

1. **Κατακόρυφα, και για τις δύο:** αρχική ταχύτητα $0$, επιτάχυνση $g$.

   Οι δύο κατακόρυφες κινήσεις είναι **πανομοιότυπες**.
2. $t = \sqrt{\frac{2h}{g}}$ και για τις δύο, γιατί ο τύπος δεν περιέχει $\upsilon_0$.
3. Φτάνουν **ταυτόχρονα**.
4. **Γιατί ξενίζει.** Η διαίσθηση λέει ότι η εκτοξευμένη «ταξιδεύει περισσότερο», άρα θα αργήσει.

   Ταξιδεύει πράγματι μεγαλύτερη διαδρομή, αλλά η επιπλέον διαδρομή είναι **οριζόντια**, και η οριζόντια κίνηση δεν κοστίζει τίποτα σε κατακόρυφο χρόνο. Η βαρύτητα δεν ξέρει καν ότι υπάρχει.

   Το πείραμα έγινε πρώτη φορά με ακρίβεια από τον Γαλιλαίο, και είναι από τα λίγα που αλλάζουν τη διαίσθηση όταν τα δεις.

### Παράδειγμα 3: Από ύψος \$45\$ m, με ποια ταχύτητα προσκρούει μπάλα που έφυγε οριζόντια με \$20\$ m/s;

1. **Χρόνος:**

   $45 = \frac{1}{2} \cdot 10 \cdot t^2 \implies t^2 = 9 \implies t = 3$ s
2. **Οι δύο συνιστώσες τη στιγμή της πρόσκρουσης:**

   $\upsilon_x = 20$ m/s, αμετάβλητη

   $\upsilon_y = g t = 10 \cdot 3 = 30$ m/s
3. **Σύνθεση:**

   $\upsilon = \sqrt{400 + 900} = \sqrt{1300} \approx 36$ m/s
4. **Κατεύθυνση:** $\varepsilon\varphi\,\theta = \frac{30}{20} = 1{,}5$, άρα $\theta \approx 56°$ κάτω από την οριζόντια.

   **Πρόσεξε:** $36 < 20 + 30 = 50$. Η σύνθεση διανυσμάτων δίνει πάντα λιγότερο από το άθροισμα των μέτρων, εκτός αν έχουν την ίδια κατεύθυνση.

### Παράδειγμα 4: Αεροπλάνο στα \$500\$ m ρίχνει δέμα με ταχύτητα \$100\$ m/s. Πού πρέπει να το ρίξει;

1. **Χρόνος πτώσης:**

   $500 = 5t^2 \implies t^2 = 100 \implies t = 10$ s
2. Το δέμα **κρατάει** την οριζόντια ταχύτητα του αεροπλάνου, γιατί τίποτα δεν την αλλάζει.

   $S = 100 \cdot 10 = 1000$ m
3. Ο πιλότος πρέπει να το ρίξει **$1$ km πριν** από τον στόχο.
4. **Και κάτι ακόμη:** το δέμα μένει συνεχώς **κάτω ακριβώς από το αεροπλάνο**, όσο το αεροπλάνο πετάει ευθεία με σταθερή ταχύτητα.

   Και τα δύο έχουν την ίδια οριζόντια ταχύτητα και την κρατούν. Από το πιλοτήριο, το δέμα φαίνεται να πέφτει κατακόρυφα — από το έδαφος, να γράφει παραβολή. Ίδια κίνηση, δύο συστήματα αναφοράς.

## Ερωτήσεις

1. Δύο σφαίρες αφήνονται ταυτόχρονα από ύψος $20$ m: η μία πέφτει, η άλλη εκτοξεύεται οριζόντια με $15$ m/s. Ποια φτάνει πρώτη;
   - Φτάνουν ταυτόχρονα
   - Αυτή που πέφτει απλώς
   - Αυτή που εκτοξεύεται
   - Εξαρτάται από τις μάζες τους
2. Τι είδους είναι η οριζόντια κίνηση στην οριζόντια βολή;
   - Ευθύγραμμη ομαλή — σταθερή ταχύτητα
   - Επιταχυνόμενη, όπως και η κατακόρυφη
   - Επιβραδυνόμενη
   - Δεν υπάρχει οριζόντια κίνηση
3. Μπάλα φεύγει οριζόντια με $15$ m/s από $20$ m. Πόσο είναι το βεληνεκές;
   - $30$ m
   - $15$ m
   - $20$ m
   - $300$ m
4. Τη στιγμή της πρόσκρουσης $\upsilon_x = 20$ m/s και $\upsilon_y = 30$ m/s. Πόσο είναι η ταχύτητα;
   - $\approx 36$ m/s
   - $50$ m/s
   - $10$ m/s
   - $30$ m/s
5. Αεροπλάνο πετάει ευθεία με σταθερή ταχύτητα και ρίχνει δέμα. Πού βρίσκεται το δέμα σε σχέση με το αεροπλάνο, καθώς πέφτει;
   - Ακριβώς από κάτω του, σε όλη τη διάρκεια της πτώσης
   - Πίσω του, γιατί επιβραδύνεται
   - Μπροστά του
   - Πέφτει κατακόρυφα από το σημείο που αφέθηκε
6. Στην οριζόντια βολή, η κατακόρυφη κίνηση του σώματος είναι:
   - ελεύθερη πτώση, δηλαδή ομαλά επιταχυνόμενη με επιτάχυνση $g$
   - ομαλή, με σταθερή ταχύτητα
   - επιταχυνόμενη, αλλά με μικρότερη επιτάχυνση από την ελεύθερη πτώση
   - επιβραδυνόμενη
7. Διπλασιάζεις την αρχική οριζόντια ταχύτητα, από το ίδιο ύψος. Τι γίνεται το βεληνεκές;
   - Διπλασιάζεται.
   - Τετραπλασιάζεται.
   - Μένει ίδιο.
   - Υποδιπλασιάζεται.
8. Τι σχήμα έχει η τροχιά ενός σώματος στην οριζόντια βολή;
   - Παραβολή
   - Ευθεία
   - Κύκλος
   - Υπερβολή

## Ασκήσεις

1. Σώμα αφήνεται από ύψος $45$ m. Σε πόσο χρόνο φτάνει στο έδαφος; (Πάρε $g = 10$ m/s².)
2. Μπάλα φεύγει οριζόντια με $20$ m/s από ύψος $20$ m. Πόσο είναι το βεληνεκές; (Πάρε $g = 10$ m/s².)
3. Σώμα εκτοξεύεται οριζόντια από ύψος $80$ m. Πόση είναι η κατακόρυφη συνιστώσα της ταχύτητας μόλις φτάσει στο έδαφος; (Πάρε $g = 10$ m/s².)
4. Μια μπάλα εκτοξεύεται οριζόντια από την άκρη ενός βράχου. Χτυπά το έδαφος σε οριζόντια απόσταση $40$ m από τη βάση του βράχου, και τη στιγμή της πρόσκρουσης η ταχύτητά της σχηματίζει γωνία $45°$ με την οριζόντια. (Πάρε $g = 10$ m/s².)
   α) Με ποια ταχύτητα εκτοξεύτηκε;
   β) Από πόσο ύψος εκτοξεύτηκε;
5. Μια μπάλα κυλά πάνω στο πλατύσκαλο, στην κορυφή μιας μεγάλης σκάλας, και φεύγει οριζόντια από την άκρη του. Κάθε σκαλί έχει ύψος $20$ cm και πλάτος $30$ cm. Θεώρησε την μπάλα σημειακή, αγνόησε την αντίσταση του αέρα, και άφησε έξω την περίπτωση να πέσει ακριβώς σε ακμή. (Πάρε $g = 10$ m/s².)
   α) Η μπάλα φεύγει με $2{,}5$ m/s. Σε ποιο σκαλί πέφτει πρώτα;
   β) Με πόση ταχύτητα το πολύ πρέπει να φύγει για να πέσει στο πρώτο σκαλί;
   γ) Σε ποιο διάστημα πρέπει να είναι η ταχύτητά της, ώστε να περάσει πάνω από τα εννιά πρώτα σκαλιά και να πέσει στο δέκατο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/projectile-motion
