# Διατήρηση της ορμής

> Το εργαλείο που λύνει κρούσεις και εκρήξεις.

Φυσική Προσανατολισμού, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/momentum-conservation

## Τι θα μάθεις

- Να διατυπώνεις την αρχή διατήρησης της ορμής και να αναγνωρίζεις πότε ισχύει.
- Να λύνεις πλαστικές και ελαστικές κρούσεις σε μία διάσταση.
- Να ξεχωρίζεις τι διατηρείται πάντα από τι διατηρείται μόνο στις ελαστικές.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση της ορμής σε εκρήξεις και ανάκρουση.

## Ένα μέγεθος που δεν χάνεται ποτέ

Η **ορμή** ενός σώματος είναι το γινόμενο μάζας επί ταχύτητα:

$$
\vec{p} = m\vec{u}
$$

Είναι **διάνυσμα**, με την κατεύθυνση της ταχύτητας, και μονάδα το $\text{kg} \cdot \text{m/s}$.

Η σημασία της δεν φαίνεται από τον ορισμό αλλά από τη συμπεριφορά της: σε ένα **μονωμένο σύστημα**, όπου δεν ασκούνται εξωτερικές δυνάμεις, η συνολική ορμή **δεν αλλάζει ποτέ**.

$$
\vec{p}_{1} + \vec{p}_{2} = \vec{p}_{1}' + \vec{p}_{2}'
$$

Ό,τι κι αν συμβεί ανάμεσα στα σώματα — σύγκρουση, έκρηξη, κόλλημα — το άθροισμα πριν ισούται με το άθροισμα μετά.

> **Κλειδί**
>
> Γιατί ισχύει: στην κρούση το ένα σώμα ασκεί δύναμη στο άλλο, και από τον **τρίτο νόμο** το δεύτερο ασκεί ίση και αντίθετη στο πρώτο.
>
> Ίδιος χρόνος επαφής, αντίθετες δυνάμεις — άρα αντίθετες μεταβολές ορμής. Ό,τι κερδίζει το ένα, το χάνει το άλλο. Το άθροισμα μένει.
>
> Η διατήρηση της ορμής **είναι** ο τρίτος νόμος, ειπωμένος σε άλλη γλώσσα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πριν και μετά την κρούση*

## Τι διατηρείται και τι όχι

|                     | Ορμή        | Κινητική ενέργεια     |
| ------------------- | ----------- | --------------------- |
| **Ελαστική** κρούση | διατηρείται | διατηρείται           |
| **Πλαστική** κρούση | διατηρείται | **χάνεται** μέρος της |
| Έκρηξη              | διατηρείται | **αυξάνεται**         |

Η ορμή είναι στην πρώτη στήλη πάντα. Η ενέργεια όχι — και αυτό δεν είναι παραβίαση καμίας αρχής: η κινητική ενέργεια που «χάνεται» γίνεται θερμότητα, ήχος και μόνιμη παραμόρφωση.

> **Πρόσεχε**
>
> Η ορμή είναι **διάνυσμα**, άρα το πρόσημο μετράει. Σε κίνηση σε μία διάσταση, διάλεξε θετική κατεύθυνση πριν από οτιδήποτε άλλο και γράψ' το.
>
> Ένα σώμα $2$ kg με $3$ m/s δεξιά και ένα $2$ kg με $3$ m/s αριστερά έχουν **συνολική ορμή μηδέν**, όχι $12$. Αν κολλήσουν, σταματούν και τα δύο.

## Πλαστική κρούση

Τα σώματα μένουν μαζί και κινούνται με **κοινή** ταχύτητα:

$$
m_1 u_1 + m_2 u_2 = (m_1 + m_2) u'
$$

Ένας άγνωστος, μία εξίσωση. Πάντα λύνεται.

## Ελαστική κρούση

Εδώ έχεις δύο αγνώστους, οπότε χρειάζεσαι και δεύτερη εξίσωση — τη διατήρηση της κινητικής ενέργειας:

$$
\frac{1}{2}m_1u_1^2 + \frac{1}{2}m_2u_2^2 = \frac{1}{2}m_1u_1'^2 + \frac{1}{2}m_2u_2'^2
$$

Το σύστημα λύνεται, αλλά η αλγεβρική διαδρομή είναι μακριά. Για την ειδική περίπτωση όπου το δεύτερο σώμα είναι **ακίνητο**, αξίζει να ξέρεις το αποτέλεσμα:

- **Ίσες μάζες:** ανταλλάσσουν ταχύτητες. Το πρώτο σταματάει, το δεύτερο φεύγει με $u_1$.
- **Βαρύ χτυπάει ελαφρύ:** το ελαφρύ φεύγει με σχεδόν $2u_1$.
- **Ελαφρύ χτυπάει βαρύ:** το ελαφρύ **αναπηδά** πίσω με σχεδόν την ίδια ταχύτητα.

*Το εκκρεμές του Νεύτωνα. Όταν μια ακριανή μπάλα χτυπήσει τις υπόλοιπες, σταματά, και από την άλλη άκρη φεύγει μία μπάλα με την ίδια ταχύτητα: ίσες μάζες σε ελαστική κρούση ανταλλάσσουν ταχύτητες. Εδώ αφέθηκαν και οι δύο ακριανές μαζί, οπότε αναπηδούν και οι δύο, ενώ οι τρεις μεσαίες μένουν ακίνητες.*

> **Θυμήσου**
>
> Η τρίτη περίπτωση είναι το μπαλάκι που χτυπάει στον τοίχο. Ο «τοίχος» έχει άπειρη μάζα, οπότε το μπαλάκι γυρίζει πίσω με το ίδιο μέτρο ταχύτητας.
>
> Η ορμή του άλλαξε από $+p$ σε $-p$, δηλαδή κατά $2p$. Αυτή τη μεταβολή την πήρε η Γη — και επειδή η μάζα της είναι αστρονομική, η ταχύτητά της άλλαξε κατά ένα ποσό που κανένα όργανο δεν μετράει.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βαγόνι \$3000\$ kg στα \$4\$ m/s κουμπώνει σε ακίνητο \$2000\$ kg. Κοινή ταχύτητα;

1. **Πλαστική κρούση:** μένουν μαζί.

   Θετική κατεύθυνση: η κίνηση του πρώτου βαγονιού.
2. **Ορμή πριν:**

   $p = 3000 \cdot 4 + 2000 \cdot 0 = 12.000 \ \text{kg} \cdot \text{m/s}$
3. **Ορμή μετά:** κοινή μάζα $5000$ kg με ταχύτητα $u'$.

   $5000 \, u' = 12.000 \implies u' = 2{,}4$ m/s
4. **Πόση ενέργεια χάθηκε;**

   Πριν: $\frac{1}{2} \cdot 3000 \cdot 16 = 24.000$ J

   Μετά: $\frac{1}{2} \cdot 5000 \cdot 5{,}76 = 14.400$ J

   Χάθηκαν $9600$ J, δηλαδή το $40\%$ — σε θερμότητα, ήχο και παραμόρφωση των κουμπωμάτων. Η ορμή όμως δεν έχασε ούτε μονάδα.

### Παράδειγμα 2: Κανόνι \$800\$ kg εκτοξεύει οβίδα \$10\$ kg με \$400\$ m/s. Ταχύτητα ανάκρουσης;

1. **Πριν την εκπυρσοκρότηση όλα ακίνητα**, άρα η συνολική ορμή είναι **μηδέν**.
2. Μετά, το άθροισμα πρέπει να είναι πάλι μηδέν:

   $10 \cdot 400 + 800 \cdot u' = 0$
3. $u' = -\frac{4000}{800} = -5$ m/s
4. **Το πρόσημο είναι η απάντηση.** Αρνητικό σημαίνει αντίθετη κατεύθυνση από την οβίδα: το κανόνι κλωτσάει πίσω με $5$ m/s.

   **Και η ενέργεια;** Πριν ήταν μηδέν, μετά είναι $800.000 + 10.000 = 810.000$ J. Αυξήθηκε — από τη χημική ενέργεια της πυρίτιδας.

   Η ορμή δεν αυξάνεται ποτέ έτσι, γιατί είναι διάνυσμα και οι δύο συνεισφορές αλληλοαναιρούνται.

### Παράδειγμα 3: Δύο σώματα ίσης μάζας, το ένα ακίνητο. Ελαστική κρούση — τι γίνεται;

1. **Δύο εξισώσεις.** Ορμή: $mu_1 = mu_1' + mu_2'$, δηλαδή $u_1 = u_1' + u_2'$.
2. Ενέργεια: $u_1^2 = u_1'^2 + u_2'^2$.
3. Υψώνω την πρώτη στο τετράγωνο: $u_1^2 = u_1'^2 + 2u_1'u_2' + u_2'^2$.

   Συγκρίνοντας με τη δεύτερη: $2u_1'u_2' = 0$.
4. Άρα ένα από τα δύο μηδενίζεται. Το $u_2' = 0$ θα σήμαινε ότι δεν συνέβη κρούση, οπότε $u_1' = 0$ και $u_2' = u_1$.

   **Ανταλλάσσουν ταχύτητες.** Το πρώτο σταματάει ακαριαία, το δεύτερο φεύγει με όλη την ταχύτητα.

   Αυτό ακριβώς βλέπεις στο μπιλιάρδο, και στο εκκρεμές του Νεύτωνα: η μία μπάλα σταματάει και η άλλη φεύγει.

### Παράδειγμα 4: Γιατί ο αερόσακος μειώνει τον τραυματισμό, αφού η μεταβολή της ορμής είναι η ίδια;

1. **Η μεταβολή της ορμής όντως δεν αλλάζει.** Ο επιβάτης πάει από $u$ σε $0$ είτε υπάρχει αερόσακος είτε όχι.

   $\Delta p = m u$, ίδιο και στις δύο περιπτώσεις.
2. **Αυτό που αλλάζει είναι ο χρόνος.** Από τον δεύτερο νόμο:

   $F \cdot \Delta t = \Delta p$
3. Με σταθερό $\Delta p$, η δύναμη είναι **αντιστρόφως ανάλογη** του χρόνου.
4. Ο αερόσακος επιμηκύνει την επιβράδυνση από περίπου $0{,}01$ s σε $0{,}1$ s — δεκαπλάσιος χρόνος, άρα **ένα δέκατο** της δύναμης.

   Το ίδιο κάνει το κράνος, το δίχτυ του ακροβάτη και η λυγισμένη φτέρνα όταν πηδάς: κανένα δεν αλλάζει την ορμή που πρέπει να φύγει. Όλα αγοράζουν **χρόνο**.

## Ερωτήσεις

1. Σε μια **πλαστική** κρούση, τι διατηρείται;
   - Η ορμή, αλλά όχι η κινητική ενέργεια
   - Και η ορμή και η κινητική ενέργεια
   - Η κινητική ενέργεια, αλλά όχι η ορμή
   - Τίποτα από τα δύο
2. Κανόνι $800$ kg εκτοξεύει οβίδα $10$ kg με $400$ m/s. Ταχύτητα ανάκρουσης;
   - $5$ m/s αντίθετα
   - $400$ m/s αντίθετα
   - $50$ m/s αντίθετα
   - Μηδέν — το κανόνι δεν κινείται
3. Ελαστική κρούση δύο σωμάτων ίσης μάζας, με το δεύτερο ακίνητο. Τι συμβαίνει;
   - Ανταλλάσσουν ταχύτητες: το πρώτο σταματά, το δεύτερο φεύγει
   - Κινούνται και τα δύο με τη μισή ταχύτητα
   - Το πρώτο αναπηδά πίσω
   - Μένουν και τα δύο ακίνητα
4. Δύο σώματα $2$ kg το καθένα κινούνται με $3$ m/s το ένα προς το άλλο. Πόση είναι η συνολική ορμή;
   - Μηδέν
   - $12 \ \text{kg} \cdot \text{m/s}$
   - $6 \ \text{kg} \cdot \text{m/s}$
   - Εξαρτάται από το είδος της κρούσης
5. Γιατί ο αερόσακος μειώνει τον τραυματισμό;
   - Επιμηκύνει τον χρόνο επιβράδυνσης, άρα μειώνει τη δύναμη
   - Μειώνει τη μεταβολή της ορμής, άρα μειώνει τη δύναμη
   - Απορροφά την ορμή του επιβάτη πριν φτάσει στο τιμόνι
   - Μειώνει τη μάζα που κινείται, άρα και την ορμή
6. Ποια είναι η μονάδα της ορμής στο SI;
   - $\text{kg} \cdot \text{m/s}$
   - $\text{N}$
   - $\text{J}$
   - $\text{kg} \cdot \text{m/s}^2$
7. Ακίνητη βόμβα εκρήγνυται σε δύο κομμάτια. Πόση είναι η συνολική ορμή αμέσως μετά;
   - Μηδέν — τα δύο κομμάτια έχουν αντίθετες ορμές.
   - Ίση με την ενέργεια της έκρηξης.
   - Διπλάσια από την ορμή κάθε κομματιού.
   - Δεν μπορεί να προσδιοριστεί χωρίς τις μάζες.
8. Τι διατηρείται σε μια **ελαστική** κρούση και όχι σε μια πλαστική;
   - Η κινητική ενέργεια
   - Η ορμή
   - Η μάζα
   - Η ταχύτητα κάθε σώματος

## Ασκήσεις

1. Σώμα μάζας $4$ kg κινείται με ταχύτητα $5$ m/s. Πόση είναι η ορμή του;
2. Σώμα $2$ kg κινείται δεξιά με $6$ m/s και σώμα $4$ kg αριστερά με $1{,}5$ m/s. Συγκρούονται πλαστικά. Πόση είναι η κοινή τους ταχύτητα;
3. Κανόνι μάζας $600$ kg εκτοξεύει οβίδα $5$ kg με ταχύτητα $360$ m/s. Πόση είναι η ταχύτητα ανάκρουσης;
4. Σφαίρα $2$ kg κινείται με $5$ m/s και χτυπά κεντρικά μια ακίνητη σφαίρα άγνωστης μάζας. Μετά την κρούση η πρώτη γυρίζει πίσω με $1$ m/s και η δεύτερη φεύγει μπροστά με $3$ m/s.
   α) Πόση είναι η μάζα της δεύτερης σφαίρας;
   β) Ήταν η κρούση ελαστική;
5. Μια βάρκα μάζας $120$ kg και μήκους $5$ m ακινητεί σε ήσυχη λίμνη. Η Άννα, $50$ kg, κάθεται στην πρύμνη και ο Βασίλης, $80$ kg, στην πλώρη. Αλλάζουν θέσεις περπατώντας μέσα στη βάρκα, και ο καθένας μετακινείται $5$ m σε σχέση με αυτήν. Αγνόησε την αντίσταση του νερού.
   α) Πόσο και προς τα πού μετακινείται η βάρκα;
   β) Αλλάζει το αποτέλεσμα αν περπατήσουν ταυτόχρονα ή ο ένας μετά τον άλλον, γρήγορα ή αργά;
   γ) Πόσο θα μετακινούνταν η βάρκα αν ζύγιζαν και οι δύο $65$ kg;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/momentum-conservation
