# Κινητική θεωρία των αερίων

> Η πίεση και η θερμοκρασία ως αποτέλεσμα μορίων που κινούνται.

Φυσική Προσανατολισμού, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/kinetic-theory

## Τι θα μάθεις

- Να απαριθμείς τις παραδοχές της κινητικής θεωρίας για το ιδανικό αέριο.
- Να εξηγείς την πίεση ως αποτέλεσμα των κρούσεων των μορίων στα τοιχώματα.
- Να χρησιμοποιείς τη σχέση p = (1/3)(N/V)m·(μέση τιμή του υ²).
- Να συνδέεις τη θερμοκρασία με τη μέση κινητική ενέργεια των μορίων, μέσω της (3/2)kT.

## Από τους νόμους στα μόρια

Οι νόμοι των αερίων λένε **τι** κάνει ένα αέριο, όχι **γιατί**. Γιατί ζεσταμένο αέριο πιέζει περισσότερο; Γιατί στον μισό όγκο η πίεση διπλασιάζεται;

Η **κινητική θεωρία** απαντά με μια εικόνα: το αέριο είναι ένα τεράστιο πλήθος μορίων που κινούνται συνεχώς και τυχαία, και όλα τα μακροσκοπικά μεγέθη, πίεση και θερμοκρασία, είναι μέσες τιμές αυτής της κίνησης.

## Οι παραδοχές

Για το **ιδανικό** αέριο η θεωρία δέχεται τα εξής:

- Το αέριο αποτελείται από πάρα πολλά μόρια, ίδια μεταξύ τους.
- Ο όγκος των ίδιων των μορίων είναι αμελητέος σε σχέση με τον όγκο του δοχείου.
- Τα μόρια κινούνται **άτακτα**, προς όλες τις κατευθύνσεις, και υπακούουν στους νόμους του Νεύτωνα.
- Δεν ασκούν δυνάμεις το ένα στο άλλο, εκτός από τη στιγμή της κρούσης. Ανάμεσα σε δύο κρούσεις κινούνται ευθύγραμμα και ομαλά.
- Οι κρούσεις, μεταξύ τους και με τα τοιχώματα, είναι **ελαστικές** και διαρκούν ελάχιστα.

Οι παραδοχές αυτές είναι καλή προσέγγιση για ένα αραιό αέριο. Σε υψηλές πιέσεις τα μόρια βρίσκονται κοντά, οι δυνάμεις ανάμεσά τους μετράνε, και το αέριο παύει να είναι ιδανικό.

## Η πίεση ως βροχή από κρούσεις

Κάθε φορά που ένα μόριο χτυπά ένα τοίχωμα και αναπηδά, η ορμή του αλλάζει κατεύθυνση. Από τον δεύτερο νόμο του Νεύτωνα, το τοίχωμα του άσκησε δύναμη, και από τον τρίτο, το μόριο ασκεί ίση και αντίθετη δύναμη στο τοίχωμα.

Ένα μόριο δίνει ένα ασήμαντο χτύπημα. Δισεκατομμύρια δισεκατομμυρίων χτυπήματα το δευτερόλεπτο δίνουν μια δύναμη που φαίνεται **σταθερή**: αυτή είναι η πίεση. Ο υπολογισμός, που ξεκινά από την ορμή ενός μορίου, καταλήγει στη σχέση:

$$
p = \frac{1}{3}\,\frac{N}{V}\,m\,\overline{\upsilon^2}
$$

όπου $N$ το πλήθος των μορίων, $m$ η μάζα κάθε μορίου και $\overline{\upsilon^2}$ η **μέση τιμή των τετραγώνων** των ταχυτήτων τους.

Επειδή $\frac{Nm}{V}$ είναι η πυκνότητα $\rho$ του αερίου, η ίδια σχέση γράφεται και:

$$
p = \frac{1}{3}\,\rho\,\overline{\upsilon^2}
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Το $\overline{\upsilon^2}$ είναι ο μέσος όρος των **τετραγώνων**, όχι το τετράγωνο της μέσης ταχύτητας. Αν τρία μόρια έχουν ταχύτητες $1$, $2$ και $3$ m/s, τότε $\overline{\upsilon^2} = \frac{1 + 4 + 9}{3} \approx 4{,}67\ \text{m}^2/\text{s}^2$, ενώ το τετράγωνο της μέσης ταχύτητας είναι $4$.
>
> Η σχέση περιέχει το $\upsilon^2$ γιατί η ταχύτητα μετράει **δύο φορές**: ένα γρηγορότερο μόριο χτυπά πιο δυνατά, και χτυπά και πιο συχνά.

Η σχέση εξηγεί αμέσως τον νόμο του Boyle. Αν η θερμοκρασία δεν αλλάζει, το $\overline{\upsilon^2}$ μένει ίδιο. Στον μισό όγκο, τα ίδια μόρια είναι διπλάσια πυκνά, χτυπούν τα τοιχώματα διπλάσιες φορές, και η πίεση διπλασιάζεται.

## Τι είναι η θερμοκρασία

Πολλαπλασίασε την εξίσωση της πίεσης με $V$ και γράψε το $m\overline{\upsilon^2}$ ως $2 \cdot \frac{1}{2}m\overline{\upsilon^2}$:

$$
pV = \frac{2}{3}\,N\,\overline{K}, \qquad \overline{K} = \frac{1}{2}m\overline{\upsilon^2}
$$

όπου $\overline{K}$ η **μέση κινητική ενέργεια** ενός μορίου. Η καταστατική εξίσωση δίνει το ίδιο γινόμενο με άλλο τρόπο: $pV = nRT = N\frac{R}{N_A}T = NkT$. Η σταθερά

$$
k = \frac{R}{N_A} = 1{,}38 \cdot 10^{-23}\ \text{J/K}
$$

λέγεται **σταθερά του Boltzmann**: είναι η $R$ ανά μόριο αντί για ανά mol. Εξισώνοντας τις δύο εκφράσεις του $pV$:

$$
\overline{K} = \frac{3}{2}kT
$$

> **Κλειδί**
>
> Η απόλυτη θερμοκρασία είναι **μέτρο της μέσης κινητικής ενέργειας** των μορίων. Τίποτα άλλο δεν μπαίνει στη σχέση: ούτε το είδος του αερίου, ούτε η μάζα του μορίου, ούτε η πίεση.
>
> Σε ίδια θερμοκρασία, ένα μόριο υδρογόνου και ένα μόριο οξυγόνου έχουν **την ίδια** μέση κινητική ενέργεια. Επειδή το υδρογόνο είναι $16$ φορές ελαφρύτερο, το $\overline{\upsilon^2}$ του είναι $16$ φορές μεγαλύτερο.

> **Θυμήσου**
>
> Η σχέση δουλεύει μόνο σε **kelvin**. Διπλάσια μέση κινητική ενέργεια σημαίνει διπλάσιο $T$: από $300$ K σε $600$ K, δηλαδή από $27\ ^\circ\text{C}$ σε $327\ ^\circ\text{C}$, όχι σε $54\ ^\circ\text{C}$.
>
> Και το απόλυτο μηδέν αποκτά νόημα: είναι η θερμοκρασία στην οποία, σύμφωνα με αυτή την εικόνα, η άτακτη κίνηση των μορίων θα σταματούσε. Γι' αυτό δεν υπάρχουν αρνητικές θερμοκρασίες στην κλίμακα Kelvin.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πόση είναι η μέση κινητική ενέργεια ενός μορίου αερίου στους \$27\ ^\circ\text{C}\$; (\$k = 1{,}38 \cdot 10^{-23}\$ J/K)

1. **Θερμοκρασία σε kelvin:** $T = 27 + 273 = 300$ K
2. $\overline{K} = \frac{3}{2}kT = 1{,}5 \cdot 1{,}38 \cdot 10^{-23} \cdot 300 = 6{,}21 \cdot 10^{-21}$ J
3. **Η απάντηση ισχύει για κάθε αέριο** στους $27\ ^\circ\text{C}$: άζωτο, ήλιο, διοξείδιο του άνθρακα. Η ερώτηση δεν χρειαζόταν να πει ποιο αέριο.

### Παράδειγμα 2: Αέριο έχει πίεση \$10^5\$ Pa και πυκνότητα \$1{,}5\ \text{kg/m}^3\$. Πόσο είναι το \$\overline{\upsilon^2}\$ των μορίων του;

1. $p = \frac{1}{3}\rho\overline{\upsilon^2} \implies \overline{\upsilon^2} = \frac{3p}{\rho}$
2. $\overline{\upsilon^2} = \frac{3 \cdot 10^5}{1{,}5} = 2 \cdot 10^5\ \text{m}^2/\text{s}^2$
3. **Η τάξη μεγέθους λέει κάτι.** Οι ταχύτητες των μορίων είναι εκατοντάδες m/s, όσο ένα αεροπλάνο. Ο αέρας στο δωμάτιό σου δεν φαίνεται να κινείται, επειδή τα μόρια πάνε προς όλες τις κατευθύνσεις και η μέση **μετατόπισή** τους είναι μηδέν.

### Παράδειγμα 3: Μείγμα υδρογόνου και οξυγόνου βρίσκεται σε θερμική ισορροπία. Πόσο μεγαλύτερο είναι το \$\overline{\upsilon^2}\$ των μορίων του υδρογόνου; (\$M\_{H\_2} = 2\$ g/mol, \$M\_{O\_2} = 32\$ g/mol)

1. **Θερμική ισορροπία** σημαίνει κοινή θερμοκρασία, άρα κοινή μέση κινητική ενέργεια:

   $\frac{1}{2}m_{H}\overline{\upsilon_{H}^2} = \frac{1}{2}m_{O}\overline{\upsilon_{O}^2}$
2. $\frac{\overline{\upsilon_{H}^2}}{\overline{\upsilon_{O}^2}} = \frac{m_{O}}{m_{H}} = \frac{32}{2} = 16$
3. Ο λόγος των μαζών των μορίων είναι ίδιος με τον λόγο των γραμμομοριακών μαζών, αφού κάθε mol έχει το ίδιο πλήθος μορίων.

   **Γι' αυτό η Γη έχει χάσει σχεδόν όλο το ελεύθερο υδρογόνο της ατμόσφαιράς της.** Τα ελαφριά μόρια κινούνται πολύ πιο γρήγορα, και αρκετά από αυτά ξεπερνούν την ταχύτητα διαφυγής.

### Παράδειγμα 4: Δοχείο περιέχει αέριο σε πίεση \$1{,}38 \cdot 10^5\$ Pa και θερμοκρασία \$400\$ K. Πόσα μόρια υπάρχουν σε κάθε κυβικό μέτρο; (\$k = 1{,}38 \cdot 10^{-23}\$ J/K)

1. **Από την $pV = NkT$:**

   $\frac{N}{V} = \frac{p}{kT}$
2. $\frac{N}{V} = \frac{1{,}38 \cdot 10^5}{1{,}38 \cdot 10^{-23} \cdot 400} = \frac{10^{28}}{400} = 2{,}5 \cdot 10^{25}\ \text{m}^{-3}$
3. **Το πλήθος δεν εξαρτάται από το είδος του αερίου.** Σε ίδια πίεση και θερμοκρασία, ίσοι όγκοι αερίων περιέχουν τον ίδιο αριθμό μορίων, όπως είχε προτείνει ο Avogadro.

## Ερωτήσεις

1. Σύμφωνα με την κινητική θεωρία, από πού προέρχεται η πίεση ενός αερίου;
   - Από τις κρούσεις των μορίων στα τοιχώματα
   - Από το βάρος των μορίων που πιέζει τον πάτο
   - Από τις απωστικές δυνάμεις ανάμεσα στα μόρια
   - Από τη διαστολή των ίδιων των μορίων όταν ζεσταίνονται
2. Ποια από τις παρακάτω **δεν** είναι παραδοχή της κινητικής θεωρίας για το ιδανικό αέριο;
   - Τα μόρια έλκονται μεταξύ τους ανάμεσα στις κρούσεις
   - Οι κρούσεις των μορίων είναι ελαστικές
   - Ο όγκος των μορίων είναι αμελητέος
   - Τα μόρια κινούνται άτακτα προς όλες τις κατευθύνσεις
3. Αέριο βρίσκεται στους $27\ ^\circ\text{C}$. Σε ποια θερμοκρασία η μέση κινητική ενέργεια των μορίων του διπλασιάζεται;
   - $327\ ^\circ\text{C}$
   - $54\ ^\circ\text{C}$
   - $600\ ^\circ\text{C}$
   - $108\ ^\circ\text{C}$
4. Ήλιο και άζωτο βρίσκονται στην ίδια θερμοκρασία. Τι ισχύει για τη μέση κινητική ενέργεια των μορίων τους;
   - Είναι ίδια
   - Του αζώτου είναι μεγαλύτερη, γιατί τα μόριά του είναι βαρύτερα
   - Του ηλίου είναι μεγαλύτερη, γιατί τα μόριά του είναι γρηγορότερα
   - Δεν μπορεί να συγκριθεί χωρίς τις πιέσεις
5. Σε κοινή θερμοκρασία, το $\overline{\upsilon^2}$ των μορίων του ηλίου ($4$ g/mol) σε σχέση με του οξυγόνου ($32$ g/mol) είναι:
   - $8$ φορές μεγαλύτερο
   - Ίδιο
   - $8$ φορές μικρότερο
   - $64$ φορές μεγαλύτερο
6. Αέριο με πυκνότητα $1{,}2\ \text{kg/m}^3$ έχει $\overline{\upsilon^2} = 2{,}5 \cdot 10^5\ \text{m}^2/\text{s}^2$. Πόση είναι η πίεσή του;
   - $10^5$ Pa
   - $3 \cdot 10^5$ Pa
   - $1{,}5 \cdot 10^5$ Pa
   - $4{,}8 \cdot 10^{-6}$ Pa
7. Τι εκφράζει η σταθερά του Boltzmann $k$;
   - Τη σταθερά $R$ ανά μόριο, $k = \frac{R}{N_A}$
   - Τη μέση κινητική ενέργεια ενός μορίου
   - Τον αριθμό των μορίων σε ένα mol
   - Τη σταθερά $R$ ανά mol, $k = R \cdot N_A$
8. Πώς εξηγεί η κινητική θεωρία ότι σε ισόθερμη συμπίεση στον μισό όγκο η πίεση διπλασιάζεται;
   - Τα μόρια χτυπούν τα τοιχώματα διπλάσιες φορές
   - Τα μόρια κινούνται με διπλάσια ταχύτητα
   - Η μάζα κάθε μορίου διπλασιάζεται
   - Τα μόρια αρχίζουν να απωθούνται

## Ασκήσεις

1. Πόση είναι η μέση κινητική ενέργεια ενός μορίου αερίου σε θερμοκρασία $400$ K; ($k = 1{,}38 \cdot 10^{-23}$ J/K)
2. Σε ποια θερμοκρασία σε $^\circ\text{C}$ η μέση κινητική ενέργεια των μορίων ενός αερίου είναι διπλάσια από ό,τι στους $27\ ^\circ\text{C}$;
3. Δοχείο όγκου $2$ L περιέχει $3$ g αερίου, με $\overline{\upsilon^2} = 2 \cdot 10^5\ \text{m}^2/\text{s}^2$. Πόση είναι η πίεση του αερίου;
4. Ο αέρας στο δωμάτιό σου έχει πίεση περίπου $10^5$ Pa και πυκνότητα περίπου $1{,}2\ \text{kg/m}^3$. Τις διαστάσεις του δωματίου τις εκτιμάς εσύ.
   α) Πόση είναι η συνολική κινητική ενέργεια όλων των μορίων του αέρα στο δωμάτιο;
   β) Πόσο είναι το $\sqrt{\overline{\upsilon^2}}$, μια τυπική ταχύτητα των μορίων;
5. Δύο δοχεία, το καθένα όγκου $2$ L, έχουν την ίδια πίεση $10^5$ Pa. Το πρώτο περιέχει ήλιο στους $300$ K και το δεύτερο αργό στους $600$ K. ($M_{He} = 4$ g/mol, $M_{Ar} = 40$ g/mol)
   α) Ποιο δοχείο έχει περισσότερα μόρια, και πόσες φορές;
   β) Ποιο δοχείο έχει μεγαλύτερη συνολική κινητική ενέργεια μορίων;
   γ) Σε ποιο αέριο είναι μεγαλύτερο το $\overline{\upsilon^2}$ των μορίων, και πόσες φορές;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/kinetic-theory
