# Θερμικές μηχανές και δεύτερος νόμος

> Γιατί καμία μηχανή δεν κάνει όλη τη θερμότητα έργο, και η μηχανή του Carnot.

Φυσική Προσανατολισμού, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/heat-engines

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις μια θερμική μηχανή με δύο δεξαμενές θερμότητας και έναν κύκλο.
- Να υπολογίζεις τον συντελεστή απόδοσης e = W/Q_h.
- Να διατυπώνεις τον δεύτερο θερμοδυναμικό νόμο και να εξηγείς γιατί καμία μηχανή δεν έχει απόδοση 100%.
- Να εφαρμόζεις την απόδοση της μηχανής Carnot, e = 1 − T_c/T_h, ως ανώτατο όριο.

## Θερμότητα που γίνεται κίνηση

Μια **θερμική μηχανή** μετατρέπει θερμότητα σε μηχανικό έργο, και το κάνει ξανά και ξανά. Η ατμομηχανή, ο κινητήρας του αυτοκινήτου, ο στρόβιλος ενός σταθμού ηλεκτροπαραγωγής: όλες δουλεύουν με την ίδια λογική.

Μια εκτόνωση μόνη της δεν φτάνει. Στην ισόθερμη εκτόνωση όλη η θερμότητα γίνεται έργο, αλλά το έμβολο φτάνει στο τέλος του κυλίνδρου και σταματά. Για να ξαναδουλέψει, το αέριο πρέπει να **επιστρέψει** στην αρχική του κατάσταση. Γι' αυτό κάθε θερμική μηχανή λειτουργεί με **κυκλική** μεταβολή.

## Δύο δεξαμενές και ένας κύκλος

Σε κάθε κύκλο, το αέριο της μηχανής:

- **απορροφά** θερμότητα $Q_h$ από μια δεξαμενή υψηλής θερμοκρασίας $T_h$, όπως τα καυσαέρια ή ο ατμός του λέβητα
- **παράγει** μηχανικό έργο $W$
- **αποβάλλει** θερμότητα $\lvert Q_c \rvert$ σε μια δεξαμενή χαμηλής θερμοκρασίας $T_c$, συνήθως την ατμόσφαιρα ή το νερό ψύξης

Στον κύκλο $\Delta U = 0$, οπότε από τον πρώτο νόμο η ολική θερμότητα ισούται με το έργο:

$$
W = Q_h - \lvert Q_c \rvert
$$

Ο **συντελεστής απόδοσης** μετρά ποιο ποσοστό της θερμότητας που πληρώνεις γίνεται χρήσιμο έργο:

$$
e = \frac{W}{Q_h} = 1 - \frac{\lvert Q_c \rvert}{Q_h}
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Στον παρονομαστή μπαίνει **μόνο** η θερμότητα που **απορροφά** το αέριο, όχι η ολική θερμότητα του κύκλου. Η ολική θερμότητα, $Q_h - \lvert Q_c \rvert$, είναι ίση με το έργο· αν τη βάλεις στον παρονομαστή, η απόδοση βγαίνει πάντα $100\%$.
>
> Σε έναν κύκλο με πολλές επιμέρους μεταβολές, βρες το $Q$ σε καθεμία με τον πρώτο νόμο και πρόσθεσε **μόνο τα θετικά**. Αυτό είναι το $Q_h$.

*Μια ατμομηχανή Boulton & Watt του 1785. Ο ατμός από τον λέβητα είναι η θερμή δεξαμενή, το νερό που τον υγροποιεί στον συμπυκνωτή η ψυχρή. Μηχανές σαν αυτή είχαν απόδοση λίγες μονάδες τοις εκατό: το μεγαλύτερο μέρος της θερμότητας κατέληγε στο νερό ψύξης.*

## Ο δεύτερος θερμοδυναμικός νόμος

Θα μπορούσε μια μηχανή να μην αποβάλλει καθόλου θερμότητα, ώστε $Q_c = 0$ και $e = 1$; Ο πρώτος νόμος δεν το απαγορεύει: η ενέργεια θα διατηρούνταν. Όμως καμία τέτοια μηχανή δεν έχει φτιαχτεί ποτέ, και ο λόγος είναι ένας νέος νόμος της φύσης.

> **Κλειδί**
>
> **Δεύτερος θερμοδυναμικός νόμος** (διατύπωση Kelvin–Planck): είναι αδύνατο να κατασκευαστεί θερμική μηχανή που να μετατρέπει **εξ ολοκλήρου** σε μηχανικό έργο τη θερμότητα που απορροφά από μία δεξαμενή.
>
> Κάθε θερμική μηχανή **πρέπει** να αποβάλλει θερμότητα σε μια ψυχρότερη δεξαμενή. Η απόδοση είναι πάντα μικρότερη από $1$: όχι από κακή κατασκευή, αλλά από νόμο.

Μια ισοδύναμη διατύπωση, του Clausius, λέει ότι η θερμότητα δεν ρέει **αυθόρμητα** από ψυχρότερο σε θερμότερο σώμα. Το ψυγείο το κάνει, αλλά μόνο επειδή καταναλώνει ηλεκτρική ενέργεια.

## Η μηχανή Carnot

Αν καμία μηχανή δεν φτάνει το $100\%$, ποιο είναι το **μέγιστο**; Την απάντηση την έδωσε ο Sadi Carnot το 1824, με έναν ιδανικό κύκλο από τέσσερις αντιστρεπτές μεταβολές:

1. **Ισόθερμη εκτόνωση** στη θερμοκρασία $T_h$: το αέριο απορροφά $Q_h$.
2. **Αδιαβατική εκτόνωση**: η θερμοκρασία πέφτει από $T_h$ σε $T_c$.
3. **Ισόθερμη συμπίεση** στη θερμοκρασία $T_c$: το αέριο αποβάλλει $\lvert Q_c \rvert$.
4. **Αδιαβατική συμπίεση**: η θερμοκρασία ανεβαίνει από $T_c$ σε $T_h$ και ο κύκλος κλείνει.

Για αυτόν τον κύκλο αποδεικνύεται ότι $\frac{\lvert Q_c \rvert}{Q_h} = \frac{T_c}{T_h}$, οπότε:

$$
e_C = 1 - \frac{T_c}{T_h}
$$

με τις θερμοκρασίες **σε kelvin**.

> **Θυμήσου**
>
> **Καμία μηχανή που δουλεύει ανάμεσα στις ίδιες δύο θερμοκρασίες δεν μπορεί να έχει μεγαλύτερη απόδοση από τη μηχανή Carnot.** Οι πραγματικές μηχανές έχουν τριβές και απότομες, μη αντιστρεπτές μεταβολές, οπότε μένουν αρκετά πιο κάτω.
>
> Η απόδοση Carnot εξαρτάται **μόνο** από τις δύο θερμοκρασίες, όχι από το αέριο ή το μέγεθος της μηχανής. Για να μεγαλώσει, πρέπει να ανέβει η $T_h$ ή να πέσει η $T_c$. Θα γινόταν $1$ μόνο με $T_c = 0$ K, που δεν είναι εφικτό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το όριο του Carnot*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μηχανή απορροφά σε κάθε κύκλο \$2000\$ J από τη θερμή δεξαμενή και αποβάλλει \$1500\$ J στην ψυχρή. Πόσο έργο παράγει και ποια είναι η απόδοσή της;

1. **Έργο ανά κύκλο:** $W = Q_h - \lvert Q_c \rvert = 2000 - 1500 = 500$ J
2. **Απόδοση:** $e = \frac{W}{Q_h} = \frac{500}{2000} = 0{,}25$, δηλαδή $25\%$
3. **Τα υπόλοιπα $75\%$** δεν χάθηκαν: ζέσταναν την ψυχρή δεξαμενή. Ο πρώτος νόμος ισχύει, απλώς το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας κατέληξε εκεί που δεν το χρειάζεσαι.

### Παράδειγμα 2: Μηχανή Carnot λειτουργεί ανάμεσα σε \$600\$ K και \$300\$ K και απορροφά \$1200\$ J ανά κύκλο. Βρες την απόδοση, το έργο και τη θερμότητα που αποβάλλει.

1. $e_C = 1 - \frac{300}{600} = 0{,}5$
2. $W = e_C\,Q_h = 0{,}5 \cdot 1200 = 600$ J
3. $\lvert Q_c \rvert = Q_h - W = 600$ J

   Έλεγχος: $\frac{\lvert Q_c \rvert}{Q_h} = \frac{600}{1200} = \frac{300}{600} = \frac{T_c}{T_h}$.

### Παράδειγμα 3: Ένας εφευρέτης ισχυρίζεται ότι η μηχανή του, που λειτουργεί ανάμεσα σε \$527\ ^\circ\text{C}\$ και \$127\ ^\circ\text{C}\$, έχει απόδοση \$60\\%\$. Είναι δυνατόν;

1. **Θερμοκρασίες σε kelvin:** $T_h = 800$ K, $\ T_c = 400$ K
2. **Το ανώτατο όριο:** $e_C = 1 - \frac{400}{800} = 0{,}5$, δηλαδή $50\%$
3. **Ο ισχυρισμός είναι αδύνατος.** Καμία μηχανή ανάμεσα σε αυτές τις θερμοκρασίες δεν ξεπερνά το $50\%$, όσο τέλεια κι αν είναι.

   Αν είχες βάλει βαθμούς Κελσίου, θα έβγαινε $1 - \frac{127}{527} \approx 76\%$, και ο εφευρέτης θα φαινόταν μετριόφρων.

### Παράδειγμα 4: Ιδανικό μονοατομικό αέριο εκτελεί τον κύκλο \$A \to B \to C \to D \to A\$ με \$A(10^5\ \text{Pa}, 2\ \text{L})\$, \$B(3 \cdot 10^5\ \text{Pa}, 2\ \text{L})\$, \$C(3 \cdot 10^5\ \text{Pa}, 6\ \text{L})\$, \$D(10^5\ \text{Pa}, 6\ \text{L})\$. Βρες την απόδοση και σύγκρινέ τη με μια μηχανή Carnot ανάμεσα στην ψηλότερη και τη χαμηλότερη θερμοκρασία του κύκλου.

1. **Ολικό έργο:** ο κύκλος είναι ορθογώνιο στο $p$–$V$, διαγράφεται δεξιόστροφα, και το εμβαδόν του είναι

   $W = (3 - 1) \cdot 10^5 \cdot (6 - 2) \cdot 10^{-3} = 800$ J
2. **Θερμότητα σε κάθε μεταβολή**, με $\Delta U = \frac{3}{2}\Delta(pV)$ και τα γινόμενα $pV$ σε joule: $A = 200$, $B = 600$, $C = 1800$, $D = 600$.
   - $A \to B$ (ισόχωρη): $Q = \Delta U = 1{,}5 \cdot 400 = 600$ J
   - $B \to C$ (ισοβαρής): $\Delta U = 1{,}5 \cdot 1200 = 1800$ J, $W = 3 \cdot 10^5 \cdot 4 \cdot 10^{-3} = 1200$ J, $Q = 3000$ J
   - $C \to D$ (ισόχωρη): $Q = 1{,}5 \cdot (-1200) = -1800$ J
   - $D \to A$ (ισοβαρής): $\Delta U = -600$ J, $W = -400$ J, $Q = -1000$ J
3. **Απορροφημένη θερμότητα:** μόνο τα θετικά, $Q_h = 600 + 3000 = 3600$ J

   $e = \frac{800}{3600} \approx 0{,}22$, δηλαδή περίπου $22\%$

   Έλεγχος: η ολική θερμότητα είναι $600 + 3000 - 1800 - 1000 = 800$ J, ίση με το έργο, όπως πρέπει σε κύκλο.
4. **Σύγκριση με Carnot.** Η θερμοκρασία είναι ανάλογη του $pV$: ψηλότερη στο $C$ ($1800$), χαμηλότερη στο $A$ ($200$). Άρα $\frac{T_c}{T_h} = \frac{200}{1800} = \frac{1}{9}$ και

   $e_C = 1 - \frac{1}{9} \approx 0{,}89$

   Ο ορθογώνιος κύκλος αξιοποιεί πολύ λιγότερο τις ίδιες ακραίες θερμοκρασίες, γιατί απορροφά θερμότητα και σε ενδιάμεσες θερμοκρασίες, όχι μόνο στην ψηλότερη.

## Ερωτήσεις

1. Μηχανή παράγει έργο $300$ J ανά κύκλο και απορροφά $1200$ J από τη θερμή δεξαμενή. Ποια είναι η απόδοσή της;
   - $25\%$
   - $75\%$
   - $33\%$
   - $400\%$
2. Γιατί μια θερμική μηχανή πρέπει να λειτουργεί με κυκλική μεταβολή;
   - Για να μπορεί να παράγει έργο ξανά και ξανά
   - Για να έχει απόδοση $100\%$
   - Επειδή σε κύκλο το ολικό έργο είναι μηδέν
   - Επειδή μόνο σε κύκλο απορροφάται θερμότητα
3. Τι απαγορεύει ο δεύτερος θερμοδυναμικός νόμος, κατά τη διατύπωση Kelvin–Planck;
   - Μια μηχανή που κάνει όλη την απορροφημένη θερμότητα έργο
   - Μια μηχανή που παράγει περισσότερο έργο από τη θερμότητα που απορροφά
   - Τη μετατροπή έργου σε θερμότητα
   - Τη λειτουργία μηχανής με δύο δεξαμενές
4. Μηχανή Carnot λειτουργεί ανάμεσα σε $500$ K και $300$ K. Ποια είναι η απόδοσή της;
   - $40\%$
   - $60\%$
   - $100\%$
   - $67\%$
5. Μηχανή Carnot λειτουργεί ανάμεσα σε $327\ ^\circ\text{C}$ και $27\ ^\circ\text{C}$. Ποια είναι η απόδοσή της;
   - $50\%$
   - $92\%$
   - $8\%$
   - $300\%$
6. Πώς αυξάνεται η απόδοση μιας μηχανής Carnot;
   - Με υψηλότερη $T_h$ ή χαμηλότερη $T_c$
   - Με περισσότερα mol αερίου
   - Με ελαφρύτερο αέριο
   - Με χαμηλότερη $T_h$ ή υψηλότερη $T_c$
7. Μηχανή με απόδοση $30\%$ απορροφά $5000$ J ανά κύκλο. Πόση θερμότητα αποβάλλει στην ψυχρή δεξαμενή;
   - $3500$ J
   - $1500$ J
   - $5000$ J
   - $6500$ J
8. Από ποιες μεταβολές αποτελείται ο κύκλος Carnot;
   - Δύο ισόθερμες και δύο αδιαβατικές
   - Δύο ισοβαρείς και δύο ισόχωρες
   - Δύο ισόθερμες και δύο ισόχωρες
   - Τέσσερις αδιαβατικές

## Ασκήσεις

1. Μηχανή απορροφά $4000$ J ανά κύκλο και παράγει έργο $1000$ J. Ποια είναι η απόδοσή της;
2. Μηχανή Carnot έχει απόδοση $40\%$ και η ψυχρή της δεξαμενή είναι στους $300$ K. Σε πόση θερμοκρασία είναι η θερμή δεξαμενή;
3. Μηχανή με απόδοση $20\%$ παράγει έργο $600$ J ανά κύκλο. Πόση θερμότητα αποβάλλει ανά κύκλο;
4. Μηχανή Carnot λειτουργεί ανάμεσα σε $227\ ^\circ\text{C}$ και $27\ ^\circ\text{C}$ και απορροφά $1000$ J ανά κύκλο.
   α) Ποια είναι η απόδοσή της;
   β) Πόσο έργο παράγει ανά κύκλο;
   γ) Πόση θερμότητα αποβάλλει ανά κύκλο;
5. Μια μηχανή Carnot αποβάλλει θερμότητα σε ψυχρή δεξαμενή $300$ K και έχει απόδοση $25\%$. Θέλεις να ανεβάσεις την απόδοσή της στο $50\%$.
   α) Πόση είναι η θερμοκρασία της θερμής δεξαμενής;
   β) Αν κρατήσεις την ψυχρή στους $300$ K, πόσο πρέπει να ανέβει η θερμοκρασία της θερμής;
   γ) Αν αντί γι' αυτό κρατήσεις τη θερμή όπως είναι, πόσο πρέπει να κατέβει η θερμοκρασία της ψυχρής;
6. Θέλεις να ζεστάνεις ένα σπίτι στους $300$ K, ενώ έξω είναι $270$ K, και έχεις ένα καύσιμο που καίγεται σε φλόγα $900$ K. Στη σόμπα, κάθε joule θερμότητας της φλόγας φτάνει στο σπίτι. Μπορείς όμως να βάλεις τη φλόγα να κινεί μια μηχανή Carnot, και το έργο της να κινεί μια μηχανή Carnot που δουλεύει ανάποδα, ως αντλία θερμότητας: με έργο $W$ παίρνει $\lvert Q_c \rvert$ από την ψυχρή δεξαμενή και δίνει $Q_h = \lvert Q_c \rvert + W$ στη θερμή, πάλι με $\frac{\lvert Q_c \rvert}{Q_h} = \frac{T_c}{T_h}$. Καμία αντλία δεν δίνει περισσότερη θερμότητα με το ίδιο έργο.
   α) Πόση θερμότητα μπορεί να φτάσει το πολύ στο σπίτι για κάθε joule θερμότητας της φλόγας;
   β) Ένας φίλος σου προτείνει η μηχανή να αποβάλλει τη θερμότητά της έξω, στους $270$ K, για να δίνει περισσότερο έργο. Κερδίζεις κάτι;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/heat-engines
