# Το βαρυτικό πεδίο

> Ένταση και δυναμικό γύρω από τη Γη, ταχύτητα διαφυγής, και η σύγκριση με το ηλεκτρικό πεδίο.

Φυσική Προσανατολισμού, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/gravitational-field

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την ένταση και το δυναμικό του βαρυτικού πεδίου και να εξηγείς γιατί το δυναμικό είναι αρνητικό.
- Να υπολογίζεις την επιτάχυνση της βαρύτητας σε ύψος h από την επιφάνεια της Γης.
- Να βρίσκεις την ταχύτητα διαφυγής από την επιφάνεια και από ύψος h.
- Να συγκρίνεις το βαρυτικό με το ηλεκτροστατικό πεδίο.

## Από τον νόμο στο πεδίο

Ο νόμος της παγκόσμιας έλξης δίνει τη δύναμη ανάμεσα σε δύο μάζες:

$$
F = G\frac{m_1 m_2}{r^2}, \qquad G = 6{,}67 \cdot 10^{-11}\ \frac{\text{N} \cdot \text{m}^2}{\text{kg}^2}
$$

Όπως έκανες με τα φορτία, μπορείς να πεις ότι μια μάζα $M$ δημιουργεί γύρω της ένα **βαρυτικό πεδίο**, και κάθε άλλη μάζα που βρεθεί εκεί δέχεται δύναμη από το πεδίο.

Η **ένταση** του πεδίου σε ένα σημείο είναι η δύναμη ανά μονάδα μάζας:

$$
\vec{g} = \frac{\vec{F}}{m}, \qquad g = G\frac{M}{r^2}
$$

Η μονάδα είναι το $\text{N/kg}$, που είναι το ίδιο με το $\text{m/s}^2$. Η ένταση του βαρυτικού πεδίου **είναι** η επιτάχυνση της βαρύτητας σε εκείνο το σημείο. Οι δυναμικές γραμμές δείχνουν πάντα **προς** τη μάζα που δημιουργεί το πεδίο.

## Το πεδίο της Γης

Έξω από τη Γη, το πεδίο της είναι σαν να ήταν όλη η μάζα της συγκεντρωμένη στο κέντρο. Στην επιφάνεια, σε απόσταση $R$ από το κέντρο:

$$
g_0 = G\frac{M}{R^2}
$$

Η σχέση αυτή δίνει ένα χρήσιμο εργαλείο: το γινόμενο $GM$, που σπάνια το ξέρεις, γράφεται $GM = g_0 R^2$, με $g_0 \approx 10\ \text{m/s}^2$ και $R \approx 6400$ km.

Σε ύψος $h$ πάνω από την επιφάνεια η απόσταση από το κέντρο είναι $R + h$, οπότε:

$$
g = g_0\frac{R^2}{(R+h)^2}
$$

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η βαρύτητα καθώς ανεβαίνεις*

> **Πρόσεχε**
>
> Το $r$ στους τύπους μετριέται από το **κέντρο** της Γης, όχι από την επιφάνεια. Ένας δορυφόρος σε ύψος $h = R$ απέχει $2R$ από το κέντρο, άρα εκεί $g = \frac{g_0}{4}$, όχι $\frac{g_0}{2}$ ή μηδέν.
>
> Για ύψη λίγων χιλιομέτρων, το $h$ είναι αμελητέο μπροστά στα $6400$ km και το $g$ μένει πρακτικά $g_0$. Γι' αυτό στη Φυσική της Α΄ το θεωρούσες σταθερό.

## Δυναμικό και δυναμική ενέργεια

Το **δυναμικό** του βαρυτικού πεδίου σε ένα σημείο είναι η δυναμική ενέργεια ανά μονάδα μάζας, με μηδέν στο άπειρο:

$$
V = -G\frac{M}{r}, \qquad U = -G\frac{Mm}{r}
$$

με μονάδα το $\text{J/kg}$.

> **Κλειδί**
>
> Γιατί το μείον; Η βαρύτητα **έλκει**. Αν αφήσεις ένα σώμα από το άπειρο, εκεί όπου η δυναμική του ενέργεια είναι μηδέν, πέφτει προς τη Γη και κερδίζει κινητική ενέργεια. Για να κερδίσει κάτι χωρίς να χάσει τίποτα άλλο, η δυναμική του ενέργεια πρέπει να **μειώνεται** κάτω από το μηδέν.
>
> Άρα σε κάθε σημείο του πεδίου $U < 0$, και όσο πιο κοντά στη Γη, τόσο πιο αρνητική. Ένα σώμα με $U < 0$ είναι **δεμένο**: για να φύγει χρειάζεται να του δώσεις τουλάχιστον $\lvert U \rvert$.

Το βαρυτικό πεδίο είναι **διατηρητικό**: το έργο του βάρους από ένα σημείο $A$ σε ένα σημείο $B$ εξαρτάται μόνο από τα δυναμικά τους, $W_{A \to B} = m(V_A - V_B)$, και σε κλειστή διαδρομή είναι μηδέν. Η γνωστή $U = mgh$ είναι η προσέγγιση αυτής της σχέσης για μικρά ύψη, με μηδέν στο έδαφος αντί για το άπειρο.

## Ταχύτητα διαφυγής

Πόσο γρήγορα πρέπει να εκτοξεύσεις ένα σώμα ώστε να μην ξαναγυρίσει ποτέ; Πρέπει να φτάσει στο άπειρο, όπου $U = 0$, έστω και με μηδενική ταχύτητα. Από τη διατήρηση της μηχανικής ενέργειας, για εκτόξευση από απόσταση $r$ από το κέντρο:

$$
\frac{1}{2}m\upsilon_{\delta}^2 - G\frac{Mm}{r} = 0
$$

Η μάζα του σώματος απλοποιείται. Για εκτόξευση από ύψος $h$, με $r = R + h$ και $GM = g_0R^2$:

$$
\upsilon_{\delta} = \sqrt{\frac{2GM}{R+h}} = \sqrt{\frac{2g_0R^2}{R+h}}
$$

Από την επιφάνεια, με $h = 0$, γίνεται $\upsilon_{\delta} = \sqrt{2g_0R} \approx 11{,}3$ km/s.

*Η εκτόξευση του Apollo 11 το 1969. Για να φτάσει στη Σελήνη, το σκάφος έπρεπε να αποκτήσει ταχύτητα κοντά στα 11 km/s, λίγο κάτω από την ταχύτητα διαφυγής, ώστε να μείνει δεμένο στο σύστημα Γης–Σελήνης.*

> **Θυμήσου**
>
> Η ταχύτητα διαφυγής **δεν εξαρτάται από τη μάζα** του σώματος. Ένα μπαλάκι και ένα διαστημόπλοιο θέλουν την ίδια ταχύτητα· απλώς το διαστημόπλοιο θέλει πολύ περισσότερη ενέργεια για να την αποκτήσει.
>
> Και η «διαφυγή» δεν απαιτεί ταχύτητα $11{,}3$ km/s σε όλη τη διαδρομή. Είναι η ταχύτητα που πρέπει να έχει το σώμα **στην αρχή**, αν μετά δεν δέχεται άλλη ώθηση.

## Μαύρες τρύπες

Η ταχύτητα διαφυγής μεγαλώνει όταν η ίδια μάζα συμπιέζεται σε μικρότερη ακτίνα, αφού $\upsilon_{\delta} = \sqrt{2GM/R}$. Αν ένα άστρο καταρρεύσει τόσο που η ταχύτητα διαφυγής από την επιφάνειά του ξεπεράσει την ταχύτητα του φωτός, τότε τίποτα δεν μπορεί να φύγει από εκεί, ούτε το φως. Ένα τέτοιο σώμα λέγεται **μαύρη τρύπα**.

Για να γίνει η Γη μαύρη τρύπα, θα έπρεπε όλη η μάζα της να χωρέσει σε σφαίρα με ακτίνα περίπου $9$ mm.

## Βαρυτικό και ηλεκτροστατικό πεδίο

|                        | Ηλεκτροστατικό                    | Βαρυτικό                        |
| ---------------------- | --------------------------------- | ------------------------------- |
| Πηγή                   | φορτίο $Q$                        | μάζα $M$                        |
| Ένταση σημειακής πηγής | $k\frac{\lvert Q \rvert}{r^2}$    | $G\frac{M}{r^2}$                |
| Δυναμικό               | $k\frac{Q}{r}$, θετικό ή αρνητικό | $-G\frac{M}{r}$, πάντα αρνητικό |
| Δυνάμεις               | ελκτικές και απωστικές            | μόνο ελκτικές                   |
| Διατηρητικό            | ναι                               | ναι                             |
| Σταθερά                | $k = 9 \cdot 10^9$                | $G = 6{,}67 \cdot 10^{-11}$     |

Τα δύο πεδία έχουν την **ίδια μαθηματική μορφή**: και τα δύο πέφτουν με το $\frac{1}{r^2}$, και στα δύο το έργο εξαρτάται μόνο από τα άκρα της διαδρομής. Η διαφορά είναι ότι η μάζα έχει **ένα** πρόσημο, οπότε η βαρύτητα δεν μπορεί να εξουδετερωθεί όπως ένα θετικό φορτίο εξουδετερώνει ένα αρνητικό. Γι' αυτό, αν και ασύγκριτα ασθενέστερη, η βαρύτητα κυριαρχεί στη μεγάλη κλίμακα του Σύμπαντος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πόση είναι η επιτάχυνση της βαρύτητας σε ύψος \$3200\$ km πάνω από την επιφάνεια της Γης; (\$g\_0 = 10\ \text{m/s}^2\$, \$R = 6400\$ km)

1. **Απόσταση από το κέντρο:** $r = R + h = 9600$ km $= 1{,}5R$
2. $g = g_0\frac{R^2}{(1{,}5R)^2} = \frac{10}{2{,}25} \approx 4{,}44\ \text{m/s}^2$
3. **Δεν χρειάστηκε να μετατρέψεις τα km σε m.** Στον λόγο $\frac{R^2}{(R+h)^2}$ οι μονάδες απλοποιούνται, αρκεί να είναι ίδιες πάνω και κάτω.

### Παράδειγμα 2: Πόσο έργο χρειάζεται για να ανέβει δορυφόρος \$1000\$ kg από την επιφάνεια της Γης σε ύψος \$h = R\$; (\$g\_0 = 10\ \text{m/s}^2\$, \$R = 6400\$ km)

1. **Δυναμικό στην επιφάνεια:** $V_0 = -\frac{GM}{R} = -g_0R = -10 \cdot 6{,}4 \cdot 10^6 = -6{,}4 \cdot 10^7$ J/kg
2. **Δυναμικό σε ύψος $R$**, δηλαδή σε απόσταση $2R$: $V = -\frac{g_0R}{2} = -3{,}2 \cdot 10^7$ J/kg
3. **Η αύξηση της δυναμικής ενέργειας** είναι το ελάχιστο έργο που πρέπει να δώσεις:

   $\Delta U = m(V - V_0) = 1000 \cdot 3{,}2 \cdot 10^7 = 3{,}2 \cdot 10^{10}$ J
4. **Γιατί όχι $mgh$;** Θα έβγαινε $1000 \cdot 10 \cdot 6{,}4 \cdot 10^6 = 6{,}4 \cdot 10^{10}$ J, διπλάσιο. Το $mgh$ υποθέτει ότι το $g$ μένει $10$ σε όλη τη διαδρομή, ενώ στο ύψος $R$ έχει πέσει στο $2{,}5$.

### Παράδειγμα 3: Πόση είναι η ταχύτητα διαφυγής από την επιφάνεια της Γης, και πόση από ύψος \$h = 3R\$; (\$g\_0 = 10\ \text{m/s}^2\$, \$R = 6400\$ km)

1. **Από την επιφάνεια:**

   $\upsilon_{\delta} = \sqrt{2g_0R} = \sqrt{2 \cdot 10 \cdot 6{,}4 \cdot 10^6} = \sqrt{1{,}28 \cdot 10^8} \approx 1{,}13 \cdot 10^4$ m/s
2. **Από ύψος $3R$**, δηλαδή από απόσταση $4R$:

   $\upsilon_{\delta}' = \sqrt{\frac{2g_0R^2}{4R}} = \sqrt{\frac{g_0R}{2}} = \sqrt{3{,}2 \cdot 10^7} \approx 5{,}66 \cdot 10^3$ m/s
3. **Ακριβώς η μισή.** Η απόσταση από το κέντρο τετραπλασιάστηκε, και η ταχύτητα διαφυγής πάει με το $\frac{1}{\sqrt{r}}$. Ψηλότερα το σώμα είναι λιγότερο δεμένο, άρα φεύγει πιο εύκολα.

### Παράδειγμα 4: Σώμα εκτοξεύεται κατακόρυφα από την επιφάνεια της Γης με ταχύτητα \$8\$ km/s. Σε ποιο μέγιστο ύψος φτάνει; (\$g\_0 = 10\ \text{m/s}^2\$, \$R = 6400\$ km)

1. **Διατήρηση της μηχανικής ενέργειας** ανάμεσα στην εκτόξευση και στο ψηλότερο σημείο, όπου $\upsilon = 0$ και η απόσταση από το κέντρο είναι $r$:

   $\frac{1}{2}m\upsilon_0^2 - \frac{GMm}{R} = -\frac{GMm}{r}$
2. **Διαιρώ με $m$ και βάζω $GM = g_0R^2$:**

   $\frac{1}{2}\upsilon_0^2 - g_0R = -\frac{g_0R^2}{r}$

   $3{,}2 \cdot 10^7 - 6{,}4 \cdot 10^7 = -3{,}2 \cdot 10^7$
3. $\frac{g_0R^2}{r} = 3{,}2 \cdot 10^7 \implies r = \frac{10 \cdot (6{,}4 \cdot 10^6)^2}{3{,}2 \cdot 10^7} = 1{,}28 \cdot 10^7$ m $= 2R$

   Άρα $h = r - R = R = 6400$ km.
4. **Σύγκρινε με την κινηματική της Α΄ Λυκείου:** $h = \frac{\upsilon_0^2}{2g_0} = 3200$ km, το μισό. Με σταθερό $g$ το σώμα θα «φρενάριζε» περισσότερο από όσο φρενάρει στην πραγματικότητα, γιατί στα μεγάλα ύψη η βαρύτητα εξασθενεί.

## Ερωτήσεις

1. Πόση είναι η επιτάχυνση της βαρύτητας σε ύψος $h = R$ πάνω από την επιφάνεια της Γης, αν στην επιφάνεια είναι $g_0$;
   - $\frac{g_0}{4}$
   - $\frac{g_0}{2}$
   - Μηδέν
   - $g_0$
2. Με ποια μονάδα είναι ισοδύναμη η μονάδα έντασης του βαρυτικού πεδίου, το $\text{N/kg}$;
   - $\text{m/s}^2$
   - $\text{J/kg}$
   - $\text{m/s}$
   - $\text{N} \cdot \text{m}$
3. Γιατί το βαρυτικό δυναμικό είναι αρνητικό σε κάθε σημείο του πεδίου;
   - Γιατί είναι μηδέν στο άπειρο και η βαρύτητα είναι ελκτική
   - Γιατί η μάζα της Γης είναι αρνητική σε σχέση με το σώμα
   - Γιατί το βάρος έχει φορά προς τα κάτω
   - Είναι σύμβαση χωρίς φυσικό νόημα
4. Ένα σώμα $1$ kg και ένα σώμα $1000$ kg εκτοξεύονται από την επιφάνεια της Γης. Τι ισχύει για τις ταχύτητες διαφυγής τους;
   - Είναι ίσες
   - Του βαρύτερου είναι $1000$ φορές μεγαλύτερη
   - Του ελαφρύτερου είναι μεγαλύτερη
   - Του βαρύτερου είναι $\sqrt{1000}$ φορές μεγαλύτερη
5. Η ταχύτητα διαφυγής από την επιφάνεια της Γης είναι $\upsilon_{\delta}$. Πόση είναι από ύψος $h = 3R$;
   - $\frac{\upsilon_{\delta}}{2}$
   - $\frac{\upsilon_{\delta}}{4}$
   - $\frac{\upsilon_{\delta}}{3}$
   - $\upsilon_{\delta}$
6. Ποια είναι η ουσιαστική διαφορά του βαρυτικού από το ηλεκτροστατικό πεδίο;
   - Οι βαρυτικές δυνάμεις είναι μόνο ελκτικές
   - Το βαρυτικό πεδίο δεν είναι διατηρητικό
   - Η βαρυτική ένταση πέφτει με το $\frac{1}{r}$
   - Το βαρυτικό δυναμικό είναι πάντα θετικό
7. Δορυφόρος κάνει μία πλήρη ελλειπτική τροχιά γύρω από τη Γη και επιστρέφει στο ίδιο σημείο. Πόσο είναι το συνολικό έργο του βάρους του;
   - Μηδέν
   - Αρνητικό, γιατί ο δορυφόρος αντιστέκεται στη βαρύτητα
   - Θετικό, γιατί το βάρος τον κρατά σε τροχιά
   - Ίσο με τη δυναμική του ενέργεια
8. Τι χαρακτηρίζει μια μαύρη τρύπα;
   - Η ταχύτητα διαφυγής από αυτήν ξεπερνά την ταχύτητα του φωτός
   - Η μάζα της είναι πάντα μεγαλύτερη από κάθε άστρο
   - Δεν ασκεί βαρυτική έλξη σε μακρινά σώματα
   - Η ένταση του πεδίου της είναι μηδέν στην επιφάνεια

## Ασκήσεις

1. Η επιτάχυνση της βαρύτητας στην επιφάνεια της Γης είναι $g_0 = 10\ \text{m/s}^2$. Πόση είναι σε ύψος ίσο με την ακτίνα της Γης;
2. Σε ποιο ύψος πάνω από την επιφάνεια της Γης η επιτάχυνση της βαρύτητας είναι το $\frac{1}{9}$ της τιμής της στην επιφάνεια; ($R = 6400$ km)
3. Ένας πλανήτης έχει ακτίνα $3000$ km, και η ταχύτητα διαφυγής από την επιφάνειά του είναι $6$ km/s. Πόση είναι η επιτάχυνση της βαρύτητας στην επιφάνειά του;
4. Δορυφόρος μάζας $500$ kg βρίσκεται σε ύψος $h = 3R$ πάνω από τη Γη. ($g_0 = 10\ \text{m/s}^2$, $R = 6400$ km)
   α) Πόση είναι η ένταση του βαρυτικού πεδίου εκεί;
   β) Πόσο είναι το βάρος του δορυφόρου;
   γ) Πόση είναι η δυναμική του ενέργεια;
5. Σώμα μάζας $100$ kg εκτοξεύεται κατακόρυφα από την επιφάνεια της Γης και φτάνει σε μέγιστο ύψος $h = 3R$. Οι αντιστάσεις αγνοούνται. ($g_0 = 10\ \text{m/s}^2$, $R = 6400$ km)
   α) Με ποια ταχύτητα εκτοξεύτηκε;
   β) Πόση είναι η δυναμική του ενέργεια στο μέγιστο ύψος;
   γ) Πόση επιπλέον κινητική ενέργεια θα χρειαζόταν στην εκτόξευση για να διαφύγει;
6. Θέλεις να στείλεις ένα σώμα στη Σελήνη. Το εκτοξεύεις από το σημείο της Γης που είναι πιο κοντά στη Σελήνη, κατευθείαν προς αυτήν. Η μάζα της Σελήνης είναι το $\frac{1}{81}$ της μάζας της Γης, και τα κέντρα τους απέχουν $60R$. Θεώρησε Γη και Σελήνη ακίνητες και αγνόησε την ατμόσφαιρα. ($g_0 = 10\ \text{m/s}^2$, $R = 6400$ km)
   α) Σε ποιο σημείο ανάμεσά τους η ένταση του βαρυτικού πεδίου είναι μηδέν;
   β) Ποια είναι η μικρότερη ταχύτητα εκτόξευσης για να φτάσει το σώμα στη Σελήνη;
   γ) Τι ποσοστό της ταχύτητας διαφυγής από τη Γη είναι αυτή;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/gravitational-field
