# Οι νόμοι των αερίων

> Boyle, Charles, Gay-Lussac και η καταστατική εξίσωση pV = nRT.

Φυσική Προσανατολισμού, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/gas-laws

## Τι θα μάθεις

- Να διατυπώνεις τους νόμους των Boyle, Charles και Gay-Lussac και να αναγνωρίζεις ποια μεταβλητή μένει σταθερή σε καθέναν.
- Να δουλεύεις πάντα με την απόλυτη θερμοκρασία σε kelvin.
- Να εφαρμόζεις την καταστατική εξίσωση pV = nRT.
- Να λύνεις διαδοχικές μεταβολές ιδανικού αερίου και να τις διαβάζεις σε διάγραμμα p–V.

## Τρία μεγέθη για ένα αέριο

Μια ποσότητα αερίου κλεισμένη σε δοχείο περιγράφεται, όσο βρίσκεται σε ισορροπία, από τρία μετρήσιμα μεγέθη:

- την **πίεση** $p$, σε pascal ($1\ \text{Pa} = 1\ \text{N/m}^2$)
- τον **όγκο** $V$, σε $\text{m}^3$ ($1$ L $= 10^{-3}\ \text{m}^3$)
- την **απόλυτη θερμοκρασία** $T$, σε kelvin

Η θερμοκρασία στην κλίμακα Kelvin προκύπτει από την κλίμακα Κελσίου με μια μετατόπιση:

$$
T = \theta + 273
$$

Αν κρατήσεις σταθερό ένα από τα τρία μεγέθη, τα άλλα δύο συνδέονται με έναν απλό νόμο. Οι τρεις νόμοι που ακολουθούν βρέθηκαν πειραματικά, πολύ πριν εξηγηθούν.

## Νόμος του Boyle: σταθερή θερμοκρασία

Σε μια **ισόθερμη** μεταβολή ορισμένης ποσότητας αερίου, η πίεση είναι αντιστρόφως ανάλογη του όγκου. Το γινόμενο $pV$ μένει σταθερό:

$$
p_1V_1 = p_2V_2
$$

Πίεσε το έμβολο μιας κλειστής σύριγγας στο μισό του όγκου, αργά ώστε να μη ζεσταθεί ο αέρας, και η πίεση διπλασιάζεται. Στο διάγραμμα $p$–$V$ η ισόθερμη είναι **υπερβολή**.

## Νόμος του Charles: σταθερός όγκος

Σε μια **ισόχωρη** μεταβολή, η πίεση είναι ανάλογη της απόλυτης θερμοκρασίας. Ο λόγος $p/T$ μένει σταθερός:

$$
\frac{p_1}{T_1} = \frac{p_2}{T_2}
$$

Γι' αυτό τα ελαστικά του αυτοκινήτου «φουσκώνουν» μετά από ένα μεγάλο ταξίδι το καλοκαίρι, και γι' αυτό ένα κλειστό σπρέι δεν πρέπει να ζεσταθεί.

## Νόμος του Gay-Lussac: σταθερή πίεση

Σε μια **ισοβαρή** μεταβολή, ο όγκος είναι ανάλογος της απόλυτης θερμοκρασίας. Ο λόγος $V/T$ μένει σταθερός:

$$
\frac{V_1}{T_1} = \frac{V_2}{T_2}
$$

Ένα μπαλόνι που βγαίνει από το ψυγείο στον ήλιο μεγαλώνει, γιατί η πίεση γύρω του μένει η ατμοσφαιρική.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι νόμοι του Charles και του Gay-Lussac γράφονται **μόνο σε kelvin**. Από $27\ ^\circ\text{C}$ σε $54\ ^\circ\text{C}$ η θερμοκρασία **δεν** διπλασιάζεται: πάει από $300$ K σε $327$ K, αύξηση $9\%$.
>
> Και ένα σημείωμα για τα ονόματα: το σχολικό βιβλίο ονομάζει νόμο του Charles την ισόχωρη και νόμο του Gay-Lussac την ισοβαρή. Σε ξένα βιβλία θα τα βρεις συχνά ανάποδα. Αυτό που μετράει στις εξετάσεις είναι να ξέρεις **ποιο μέγεθος μένει σταθερό**.

## Η καταστατική εξίσωση

Οι τρεις νόμοι είναι ειδικές περιπτώσεις μιας εξίσωσης που τα συνδέει όλα:

$$
pV = nRT
$$

όπου $n$ ο αριθμός των mol και $R = 8{,}314\ \text{J}/(\text{mol} \cdot \text{K})$ η **παγκόσμια σταθερά των αερίων**, ίδια για κάθε αέριο. Αν ξέρεις τη μάζα $m$ και τη γραμμομοριακή μάζα $M$, τότε $n = \frac{m}{M}$· αν ξέρεις το πλήθος $N$ των μορίων, $n = \frac{N}{N_A}$ με $N_A = 6{,}02 \cdot 10^{23}\ \text{mol}^{-1}$.

Ένα αέριο που υπακούει ακριβώς σε αυτή την εξίσωση λέγεται **ιδανικό**. Τα πραγματικά αέρια την ακολουθούν καλά σε χαμηλές πιέσεις και σε θερμοκρασίες μακριά από το σημείο υγροποίησής τους.

> **Κλειδί**
>
> Για ορισμένη ποσότητα αερίου, το $nR$ είναι σταθερό, οπότε από την καταστατική εξίσωση:
>
> $$
> \frac{p_1V_1}{T_1} = \frac{p_2V_2}{T_2}
> $$
>
> Αυτή η μία σχέση περιέχει και τους τρεις νόμους: κράτα σταθερό το $T$ και παίρνεις τον Boyle, το $V$ και παίρνεις τον Charles, το $p$ και παίρνεις τον Gay-Lussac. Σε κάθε μεταβολή, γράψε πρώτα ποιο μέγεθος μένει σταθερό και διάγραψέ το.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ισόθερμες στο διάγραμμα p–V*

## Τα τρία διαγράμματα

| Μεταβολή | Σταθερό | Στο $p$–$V$ | Στο $p$–$T$         | Στο $V$–$T$         |
| -------- | ------- | ----------- | ------------------- | ------------------- |
| Ισόθερμη | $T$     | υπερβολή    | κατακόρυφη          | κατακόρυφη          |
| Ισόχωρη  | $V$     | κατακόρυφη  | ευθεία από την αρχή | οριζόντια           |
| Ισοβαρής | $p$     | οριζόντια   | οριζόντια           | ευθεία από την αρχή |

Οι ευθείες «από την αρχή των αξόνων» υπάρχουν μόνο όταν ο άξονας της θερμοκρασίας είναι σε **kelvin**. Σε βαθμούς Κελσίου οι ίδιες ευθείες τέμνουν τον άξονα στους $-273\ ^\circ\text{C}$, το απόλυτο μηδέν.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σύριγγα με \$60\ \text{cm}^3\$ αέρα σε πίεση \$10^5\$ Pa κλείνεται και το έμβολο πιέζεται αργά ώσπου ο όγκος γίνεται \$20\ \text{cm}^3\$. Πόση γίνεται η πίεση;

1. **Αργά** σημαίνει ότι ο αέρας προλαβαίνει να μένει σε θερμοκρασία περιβάλλοντος: η μεταβολή είναι **ισόθερμη**.
2. $p_1V_1 = p_2V_2 \implies p_2 = 10^5 \cdot \frac{60}{20} = 3 \cdot 10^5$ Pa
3. **Οι όγκοι έμειναν σε $\text{cm}^3$.** Στον λόγο $\frac{V_1}{V_2}$ οι μονάδες απλοποιούνται, οπότε η μετατροπή σε $\text{m}^3$ δεν χρειάζεται. Στην $pV = nRT$ όμως χρειάζεται πάντα.

### Παράδειγμα 2: Ο αέρας σε ένα ελαστικό έχει πίεση \$2{,}4 \cdot 10^5\$ Pa στους \$27\ ^\circ\text{C}\$. Μετά από ταξίδι η θερμοκρασία του γίνεται \$57\ ^\circ\text{C}\$. Πόση είναι τώρα η πίεση, αν ο όγκος δεν άλλαξε;

1. **Ισόχωρη μεταβολή**, νόμος του Charles. Πρώτα σε kelvin:

   $T_1 = 300$ K, $\quad T_2 = 330$ K
2. $p_2 = p_1\frac{T_2}{T_1} = 2{,}4 \cdot 10^5 \cdot \frac{330}{300} = 2{,}64 \cdot 10^5$ Pa
3. **Αν είχες βάλει βαθμούς Κελσίου**, θα έβγαινε $2{,}4 \cdot 10^5 \cdot \frac{57}{27} \approx 5{,}1 \cdot 10^5$ Pa: διπλάσια πίεση από ένα ζεστό απόγευμα. Η αύξηση είναι στην πραγματικότητα $10\%$.

### Παράδειγμα 3: Δοχείο όγκου \$8{,}314\$ L περιέχει οξυγόνο σε πίεση \$1{,}5 \cdot 10^5\$ Pa και θερμοκρασία \$300\$ K. Πόσα mol και πόσα γραμμάρια οξυγόνου περιέχει; (\$M = 32\$ g/mol)

1. **Όγκος σε SI:** $V = 8{,}314 \cdot 10^{-3}\ \text{m}^3$
2. $n = \frac{pV}{RT} = \frac{1{,}5 \cdot 10^5 \cdot 8{,}314 \cdot 10^{-3}}{8{,}314 \cdot 300} = \frac{150}{300} = 0{,}5$ mol
3. **Μάζα:** $m = nM = 0{,}5 \cdot 32 = 16$ g

### Παράδειγμα 4: Ιδανικό αέριο βρίσκεται στην κατάσταση \$A\$ με \$p\_A = 4 \cdot 10^5\$ Pa, \$V\_A = 2\$ L, \$T\_A = 400\$ K. Εκτονώνεται ισόθερμα ως τα \$8\$ L (κατάσταση \$B\$) και μετά ψύχεται ισοβαρώς ως τους \$200\$ K (κατάσταση \$C\$). Βρες την \$p\_B\$, τον \$V\_C\$ και τα mol του αερίου.

1. **$A \to B$, ισόθερμη:** $p_B = p_A\frac{V_A}{V_B} = 4 \cdot 10^5 \cdot \frac{2}{8} = 10^5$ Pa
2. **$B \to C$, ισοβαρής** με $p = 10^5$ Pa. Η θερμοκρασία στο $B$ είναι ακόμα $400$ K:

   $V_C = V_B\frac{T_C}{T_B} = 8 \cdot \frac{200}{400} = 4$ L
3. **Mol**, από οποιαδήποτε κατάσταση. Από την $A$:

   $n = \frac{p_AV_A}{RT_A} = \frac{4 \cdot 10^5 \cdot 2 \cdot 10^{-3}}{8{,}314 \cdot 400} = \frac{800}{3325{,}6} \approx 0{,}24$ mol
4. **Στο διάγραμμα $p$–$V$**: το $A \to B$ είναι κομμάτι υπερβολής που κατεβαίνει από $(2, 4)$ σε $(8, 1)$, και το $B \to C$ οριζόντιο ευθύγραμμο τμήμα από $V = 8$ σε $V = 4$ L, με φορά προς τα αριστερά.

   Έλεγχος στο $C$: $\frac{p_CV_C}{T_C} = \frac{10^5 \cdot 4}{200} = 2000$, ίδιο με το $\frac{p_AV_A}{T_A} = \frac{4 \cdot 10^5 \cdot 2}{400}$. Τα λίτρα έμειναν, αλλά είναι ίδια και στις δύο πλευρές.

## Ερωτήσεις

1. Ιδανικό αέριο θερμαίνεται υπό σταθερή πίεση από $27\ ^\circ\text{C}$ σε $327\ ^\circ\text{C}$. Τι παθαίνει ο όγκος του;
   - Διπλασιάζεται
   - Γίνεται περίπου $12$ φορές μεγαλύτερος
   - Μένει ίδιος
   - Αυξάνεται κατά $300$ L
2. Αέριο συμπιέζεται ισόθερμα στο $\frac{1}{3}$ του αρχικού του όγκου. Τι παθαίνει η πίεσή του;
   - Τριπλασιάζεται
   - Γίνεται το $\frac{1}{3}$
   - Εννεαπλασιάζεται
   - Μένει ίδια, αφού η θερμοκρασία δεν αλλάζει
3. Ποιος νόμος περιγράφει την αύξηση της πίεσης σε ένα κλειστό, άκαμπτο δοχείο που ζεσταίνεται;
   - Ο νόμος του Charles
   - Ο νόμος του Boyle
   - Ο νόμος του Gay-Lussac
   - Κανένας, γιατί μεταβάλλονται δύο μεγέθη
4. Πόσα mol ιδανικού αερίου έχει δοχείο όγκου $8{,}314$ L σε πίεση $2 \cdot 10^5$ Pa και θερμοκρασία $200$ K; ($R = 8{,}314\ \text{J}/(\text{mol} \cdot \text{K})$)
   - $1$ mol
   - $1000$ mol
   - $0{,}1$ mol
   - $4$ mol
5. Τι σχήμα έχει μια ισόθερμη μεταβολή στο διάγραμμα $p$–$V$;
   - Τμήμα υπερβολής
   - Ευθεία που περνά από την αρχή των αξόνων
   - Οριζόντια ευθεία
   - Κατακόρυφη ευθεία
6. Τι ισχύει για τη σταθερά $R$ της καταστατικής εξίσωσης;
   - Είναι ίδια για όλα τα αέρια
   - Εξαρτάται από τη γραμμομοριακή μάζα του αερίου
   - Εξαρτάται από τη θερμοκρασία
   - Έχει μονάδα το pascal
7. Ορισμένη ποσότητα αερίου: ο όγκος διπλασιάζεται και η απόλυτη θερμοκρασία τριπλασιάζεται. Τι παθαίνει η πίεση;
   - Γίνεται $1{,}5$ φορά μεγαλύτερη
   - Εξαπλασιάζεται
   - Γίνεται τα $\frac{2}{3}$ της αρχικής
   - Μένει ίδια
8. Σε διάγραμμα $V$–$\theta$, με τη θερμοκρασία σε βαθμούς Κελσίου, προεκτείνεις την ευθεία μιας ισοβαρούς μεταβολής. Πού τέμνει τον άξονα της θερμοκρασίας;
   - Στους $-273\ ^\circ\text{C}$
   - Στους $0\ ^\circ\text{C}$
   - Στους $273\ ^\circ\text{C}$
   - Εξαρτάται από την πίεση

## Ασκήσεις

1. Πόση είναι σε kelvin η θερμοκρασία $127\ ^\circ\text{C}$;
2. Αέριο με πίεση $1{,}2 \cdot 10^5$ Pa συμπιέζεται ισόθερμα ώσπου ο όγκος του μειώνεται κατά $40\%$. Πόση γίνεται η πίεσή του;
3. Αέριο όγκου $2$ L στους $27\ ^\circ\text{C}$ θερμαίνεται υπό σταθερή πίεση. Σε ποια θερμοκρασία σε $^\circ\text{C}$ ο όγκος του γίνεται $3$ L;
4. Δοχείο όγκου $8{,}314$ L περιέχει ήλιο σε πίεση $2 \cdot 10^5$ Pa και θερμοκρασία $400$ K. ($R = 8{,}314\ \text{J}/(\text{mol} \cdot \text{K})$, $M = 4$ g/mol, $N_A = 6{,}02 \cdot 10^{23}\ \text{mol}^{-1}$)
   α) Πόσα mol ηλίου περιέχει;
   β) Πόση είναι η μάζα του ηλίου;
   γ) Πόσα άτομα ηλίου περιέχει;
5. Ένας οδηγός φουσκώνει τα λάστιχά του ένα κρύο πρωί, στους $7\ ^\circ\text{C}$, σε πίεση $2{,}1 \cdot 10^5$ Pa. Μετά από ώρες στον αυτοκινητόδρομο, ο αέρας μέσα τους φτάνει τους $47\ ^\circ\text{C}$. Ο όγκος των λάστιχων θεωρείται σταθερός.
   α) Πόση είναι η πίεση στους $47\ ^\circ\text{C}$;
   β) Ο οδηγός βλέπει $2{,}4 \cdot 10^5$ Pa, νομίζει ότι τα παραφούσκωσε, και αφήνει αέρα να φύγει ώσπου η πίεση γυρίζει στα $2{,}1 \cdot 10^5$ Pa, με τον αέρα ακόμα στους $47\ ^\circ\text{C}$. Τι ποσοστό του αέρα έβγαλε;
   γ) Πόση γίνεται η πίεση όταν τα λάστιχα ξανακρυώσουν στους $7\ ^\circ\text{C}$;
6. Δύο ίσα δοχεία σταθερού όγκου ενώνονται με λεπτό σωλήνα και περιέχουν αέρα σε πίεση $1{,}2 \cdot 10^5$ Pa, στους $300$ K. Βυθίζεις το ένα δοχείο σε ζεστό λάδι και κρατάς το άλλο στους $300$ K. Ο αέρας είναι ιδανικό αέριο, ο όγκος του σωλήνα είναι αμελητέος, και η πίεση είναι η ίδια στα δύο δοχεία.
   α) Πόση γίνεται η πίεση όταν το ζεστό δοχείο φτάσει τους $600$ K;
   β) Τι μέρος του αέρα βρίσκεται τότε στο ζεστό δοχείο;
   γ) Σε ποια θερμοκρασία πρέπει να φτάσει το ζεστό δοχείο για να γίνει η πίεση $1{,}8 \cdot 10^5$ Pa;
   δ) Μπορεί η πίεση να φτάσει τα $2{,}4 \cdot 10^5$ Pa, αν ζεστάνεις αρκετά;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/gas-laws
