# Ο πρώτος θερμοδυναμικός νόμος

> Έργο, θερμότητα, εσωτερική ενέργεια και οι τέσσερις βασικές μεταβολές.

Φυσική Προσανατολισμού, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/first-law

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις θερμοδυναμικό σύστημα, ισορροπία και αντιστρεπτή μεταβολή.
- Να υπολογίζεις το έργο ενός αερίου ως εμβαδόν κάτω από τη γραμμή στο διάγραμμα p–V.
- Να εφαρμόζεις τον πρώτο θερμοδυναμικό νόμο Q = ΔU + W με σωστά πρόσημα.
- Να λύνεις ισόθερμη, ισόχωρη, ισοβαρή και αδιαβατική μεταβολή ιδανικού αερίου.

## Σύστημα, ισορροπία, μεταβολή

**Θερμοδυναμικό σύστημα** λέγεται το κομμάτι του κόσμου που μελετάς, εδώ σχεδόν πάντα μια ποσότητα αερίου σε κύλινδρο με έμβολο. Όλα τα υπόλοιπα είναι το **περιβάλλον**. Το σύστημα ανταλλάσσει ενέργεια με το περιβάλλον με δύο τρόπους: με **έργο**, όταν το έμβολο κινείται, και με **θερμότητα**, όταν υπάρχει διαφορά θερμοκρασίας.

Το σύστημα βρίσκεται σε **θερμοδυναμική ισορροπία** όταν η πίεση και η θερμοκρασία έχουν την ίδια τιμή σε κάθε σημείο του και δεν αλλάζουν με τον χρόνο. Μόνο τότε έχει νόημα να πεις «το αέριο έχει πίεση $p$»: ένα σημείο στο διάγραμμα $p$–$V$ παριστάνει μια κατάσταση ισορροπίας.

Μια μεταβολή λέγεται **αντιστρεπτή** όταν γίνεται τόσο αργά που το σύστημα περνά από διαδοχικές καταστάσεις ισορροπίας. Μόνο μια τέτοια μεταβολή παριστάνεται με **γραμμή** στο διάγραμμα $p$–$V$, και μπορεί να γίνει και αντίστροφα, περνώντας από τις ίδιες καταστάσεις. Μια απότομη έκρηξη ή μια ελεύθερη εκτόνωση δεν είναι αντιστρεπτές.

## Το έργο ενός αερίου

Όταν το αέριο σπρώχνει το έμβολο εμβαδού $A$ κατά $\Delta x$ υπό σταθερή πίεση, ασκεί δύναμη $F = pA$ και παράγει έργο:

$$
W = pA\,\Delta x = p\,\Delta V
$$

Αν η πίεση αλλάζει στη διάρκεια της μεταβολής, το έργο είναι το **εμβαδόν κάτω από τη γραμμή** της μεταβολής στο διάγραμμα $p$–$V$, ανάμεσα στον αρχικό και τον τελικό όγκο.

- **Εκτόνωση** ($V$ αυξάνεται): $W > 0$, το αέριο δίνει ενέργεια στο περιβάλλον.
- **Συμπίεση** ($V$ μειώνεται): $W < 0$, το περιβάλλον δίνει ενέργεια στο αέριο.
- Σταθερός όγκος: $W = 0$, όσο κι αν αλλάξουν η πίεση και η θερμοκρασία.

> **Πρόσεχε**
>
> Το έργο **εξαρτάται από τη διαδρομή**. Από την ίδια αρχική στην ίδια τελική κατάσταση μπορείς να πας με διαφορετικές γραμμές, και κάτω από κάθε γραμμή υπάρχει διαφορετικό εμβαδόν. Το ίδιο ισχύει και για τη θερμότητα.
>
> Γι' αυτό δεν λέμε ποτέ «το έργο του αερίου στην κατάσταση $A$». Λέμε «το έργο στη μεταβολή $A \to B$».

## Θερμότητα και εσωτερική ενέργεια

**Θερμότητα** $Q$ είναι η ενέργεια που περνά από ένα σώμα σε άλλο εξαιτίας της διαφοράς θερμοκρασίας τους. Συμφωνούμε: $Q > 0$ όταν το αέριο **απορροφά** θερμότητα, $Q < 0$ όταν **αποβάλλει**.

**Εσωτερική ενέργεια** $U$ είναι το άθροισμα των ενεργειών όλων των μορίων του συστήματος. Στο ιδανικό αέριο τα μόρια δεν αλληλεπιδρούν, οπότε η $U$ είναι μόνο κινητική ενέργεια. Για ιδανικό **μονοατομικό** αέριο, με $N$ μόρια και μέση κινητική ενέργεια $\frac{3}{2}kT$ το καθένα:

$$
U = \frac{3}{2}nRT
$$

Η εσωτερική ενέργεια ιδανικού αερίου εξαρτάται **μόνο από τη θερμοκρασία**. Είναι **μέγεθος κατάστασης**: η μεταβολή της $\Delta U$ εξαρτάται μόνο από την αρχική και την τελική κατάσταση, όχι από τη διαδρομή.

## Ο πρώτος θερμοδυναμικός νόμος

Η θερμότητα που απορροφά ένα σύστημα πηγαίνει εν μέρει στην αύξηση της εσωτερικής του ενέργειας και εν μέρει στο έργο που παράγει:

$$
Q = \Delta U + W
$$

> **Κλειδί**
>
> Ο πρώτος νόμος είναι η **αρχή διατήρησης της ενέργειας** για ένα θερμοδυναμικό σύστημα. Ό,τι μπαίνει ως θερμότητα, είτε μένει μέσα ως εσωτερική ενέργεια είτε βγαίνει ως έργο.
>
> Τα $Q$ και $W$ εξαρτώνται από τη διαδρομή, η διαφορά τους $\Delta U = Q - W$ όχι. Δύο μεγέθη που αλλάζουν από διαδρομή σε διαδρομή, και η διαφορά τους βγαίνει πάντα ίδια.

## Οι τέσσερις βασικές μεταβολές

| Μεταβολή   | Τι μένει σταθερό           | $W$                      | $\Delta U$              | $Q$                |
| ---------- | -------------------------- | ------------------------ | ----------------------- | ------------------ |
| Ισόθερμη   | $T$                        | $nRT\ln\frac{V_2}{V_1}$  | $0$                     | $Q = W$            |
| Ισόχωρη    | $V$                        | $0$                      | $\frac{3}{2}nR\Delta T$ | $Q = \Delta U$     |
| Ισοβαρής   | $p$                        | $p\Delta V = nR\Delta T$ | $\frac{3}{2}nR\Delta T$ | $Q = \Delta U + W$ |
| Αδιαβατική | καμία ανταλλαγή θερμότητας | $W = -\Delta U$          | $\frac{3}{2}nR\Delta T$ | $0$                |

Οι εκφράσεις για τη $\Delta U$ ισχύουν για ιδανικό μονοατομικό αέριο.

- Στην **ισόθερμη** όλη η θερμότητα που απορροφά το αέριο γίνεται έργο, γιατί η εσωτερική ενέργεια δεν αλλάζει.
- Στην **ισόχωρη** όλη η θερμότητα μένει μέσα και ανεβάζει τη θερμοκρασία.
- Στην **ισοβαρή** η θερμότητα μοιράζεται: για μονοατομικό αέριο, από κάθε $5$ μονάδες θερμότητας, οι $3$ πάνε στη $\Delta U$ και οι $2$ στο έργο.
- Στην **αδιαβατική** δεν ανταλλάσσεται θερμότητα, όπως σε κύλινδρο με τέλεια μόνωση ή σε μεταβολή τόσο γρήγορη που η θερμότητα δεν προλαβαίνει να περάσει. Το έργο γίνεται εις βάρος της εσωτερικής ενέργειας: σε αδιαβατική εκτόνωση το αέριο **ψύχεται**, σε αδιαβατική συμπίεση **θερμαίνεται**.

Στην αδιαβατική ισχύει $pV^{\gamma}$ σταθερό, όπου $\gamma > 1$ μια σταθερά που εξαρτάται από το αέριο ($\gamma = \frac{5}{3}$ για μονοατομικό). Γι' αυτό στο $p$–$V$ η αδιαβατική είναι **πιο απότομη** από την ισόθερμη που περνά από το ίδιο σημείο: στην εκτόνωση η πίεση πέφτει και επειδή μεγαλώνει ο όγκος και επειδή πέφτει η θερμοκρασία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ισόθερμη και αδιαβατική από το ίδιο σημείο*

> **Θυμήσου**
>
> Σε μια **κυκλική** μεταβολή το αέριο επιστρέφει στην αρχική του κατάσταση, οπότε $\Delta U = 0$ και η ολική θερμότητα ισούται με το ολικό έργο, $Q = W$. Το ολικό έργο είναι το **εμβαδόν που περικλείει** ο κύκλος στο διάγραμμα $p$–$V$: θετικό αν ο κύκλος διαγράφεται δεξιόστροφα, αρνητικό αν αριστερόστροφα.
>
> Αυτή η ιδέα είναι η βάση κάθε θερμικής μηχανής.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ιδανικό μονοατομικό αέριο εκτονώνεται υπό σταθερή πίεση \$2 \cdot 10^5\$ Pa από \$3\$ L σε \$5\$ L. Βρες το έργο, τη μεταβολή της εσωτερικής ενέργειας και τη θερμότητα.

1. **Έργο:** $W = p\Delta V = 2 \cdot 10^5 \cdot 2 \cdot 10^{-3} = 400$ J
2. **Εσωτερική ενέργεια.** Επειδή $nRT = pV$, γράφω $\Delta U = \frac{3}{2}nR\Delta T = \frac{3}{2}p\Delta V$:

   $\Delta U = 1{,}5 \cdot 400 = 600$ J
3. **Πρώτος νόμος:** $Q = \Delta U + W = 600 + 400 = 1000$ J
4. **Η αναλογία $3 : 2$.** Από τα $1000$ J που απορρόφησε, τα $600$ ανέβασαν τη θερμοκρασία και τα $400$ έγιναν έργο. Δεν χρειάστηκε ούτε το $n$ ούτε το $T$: σε ισοβαρή μεταβολή, το $p\Delta V$ τα περιέχει.

### Παράδειγμα 2: \$2\$ mol ιδανικού μονοατομικού αερίου θερμαίνονται με σταθερό όγκο από \$300\$ K σε \$400\$ K. Πόση θερμότητα απορρόφησαν; (\$R = 8{,}314\ \text{J}/(\text{mol} \cdot \text{K})\$)

1. **Ισόχωρη:** $W = 0$
2. $\Delta U = \frac{3}{2}nR\Delta T = 1{,}5 \cdot 2 \cdot 8{,}314 \cdot 100 = 2494{,}2$ J
3. $Q = \Delta U = 2494{,}2$ J

   Όλη η θερμότητα έμεινε στο αέριο. Αν η ίδια θέρμανση γινόταν υπό σταθερή πίεση, θα χρειαζόταν περισσότερη θερμότητα, γιατί ένα μέρος θα έφευγε ως έργο.

### Παράδειγμα 3: \$1\$ mol ιδανικού αερίου εκτονώνεται ισόθερμα στους \$300\$ K ώσπου ο όγκος του διπλασιάζεται. Βρες το έργο, τη \$\Delta U\$ και τη θερμότητα. (\$R = 8{,}314\ \text{J}/(\text{mol} \cdot \text{K})\$, \$\ln 2 \approx 0{,}693\$)

1. **Έργο:** $W = nRT\ln\frac{V_2}{V_1} = 1 \cdot 8{,}314 \cdot 300 \cdot \ln 2$
2. $W = 2494{,}2 \cdot 0{,}693 \approx 1{,}73 \cdot 10^3$ J
3. **Ισόθερμη:** η θερμοκρασία δεν αλλάζει, άρα $\Delta U = 0$ και $Q = W \approx 1{,}73 \cdot 10^3$ J.

   Το αέριο απορρόφησε θερμότητα και την έδωσε **όλη** ως έργο, χωρίς να ζεσταθεί. Για να μείνει σταθερή η θερμοκρασία, ο κύλινδρος πρέπει να βρίσκεται σε επαφή με μια μεγάλη δεξαμενή θερμότητας.

### Παράδειγμα 4: \$0{,}5\$ mol ιδανικού μονοατομικού αερίου συμπιέζονται αδιαβατικά, και το περιβάλλον δίνει στο αέριο έργο \$600\$ J. Πόσο αλλάζει η θερμοκρασία; (\$R = 8{,}314\ \text{J}/(\text{mol} \cdot \text{K})\$)

1. **Πρόσημα.** Συμπίεση, άρα το έργο **του αερίου** είναι αρνητικό: $W = -600$ J. Αδιαβατική: $Q = 0$.
2. **Πρώτος νόμος:** $0 = \Delta U + (-600) \implies \Delta U = +600$ J
3. $\Delta T = \frac{\Delta U}{\frac{3}{2}nR} = \frac{600}{1{,}5 \cdot 0{,}5 \cdot 8{,}314} = \frac{600}{6{,}2355} \approx 96{,}2$ K
4. **Το αέριο ζεστάθηκε χωρίς να του δώσεις θερμότητα.** Η ενέργεια μπήκε ως έργο από το έμβολο. Έτσι ζεσταίνεται η τρόμπα του ποδηλάτου όταν φουσκώνεις γρήγορα ένα λάστιχο, και έτσι ανάβει το καύσιμο στον κινητήρα diesel χωρίς σπινθήρα.

## Ερωτήσεις

1. Αέριο απορροφά θερμότητα $500$ J και παράγει έργο $200$ J. Πόσο μεταβάλλεται η εσωτερική του ενέργεια;
   - Αυξάνεται κατά $300$ J
   - Αυξάνεται κατά $700$ J
   - Μειώνεται κατά $300$ J
   - Αυξάνεται κατά $500$ J
2. Σε ισόθερμη εκτόνωση ιδανικού αερίου, ποια σχέση ισχύει;
   - $Q = W$
   - $Q = 0$
   - $W = 0$
   - $Q = \Delta U$
3. Ιδανικό αέριο εκτονώνεται αδιαβατικά. Τι παθαίνει η θερμοκρασία του;
   - Μειώνεται
   - Αυξάνεται
   - Μένει σταθερή, αφού δεν ανταλλάσσεται θερμότητα
   - Εξαρτάται από τον αρχικό όγκο
4. Αέριο θερμαίνεται σε κλειστό δοχείο σταθερού όγκου και η πίεσή του διπλασιάζεται. Πόσο έργο παράγει;
   - Μηδέν
   - $p\,V$
   - Όσο η θερμότητα που απορρόφησε
   - Αρνητικό, γιατί το δοχείο αντιστέκεται
5. Τι παριστάνει το εμβαδόν κάτω από τη γραμμή μιας μεταβολής στο διάγραμμα $p$–$V$;
   - Το έργο του αερίου
   - Τη θερμότητα που απορρόφησε
   - Τη μεταβολή της εσωτερικής ενέργειας
   - Τη μεταβολή της θερμοκρασίας
6. Αέριο εκτελεί μια πλήρη κυκλική μεταβολή. Ποιο μέγεθος είναι σίγουρα μηδέν για τον κύκλο;
   - Η $\Delta U$
   - Το ολικό έργο
   - Η ολική θερμότητα
   - Η θερμότητα σε κάθε επιμέρους μεταβολή
7. Πότε μια μεταβολή αερίου παριστάνεται με γραμμή στο διάγραμμα $p$–$V$;
   - Όταν είναι αντιστρεπτή
   - Όταν γίνεται πολύ γρήγορα
   - Μόνο όταν η θερμοκρασία μένει σταθερή
   - Πάντα, για κάθε μεταβολή
8. Ιδανικό μονοατομικό αέριο απορροφά θερμότητα $1500$ J σε ισοβαρή εκτόνωση. Πόσο έργο παράγει;
   - $600$ J
   - $900$ J
   - $1500$ J
   - $750$ J

## Ασκήσεις

1. Αέριο εκτονώνεται υπό σταθερή πίεση $10^5$ Pa από $2$ L σε $6$ L. Πόσο έργο παράγει;
2. Αέριο συμπιέζεται υπό σταθερή πίεση $2 \cdot 10^5$ Pa από $5$ L σε $2$ L και αποβάλλει θερμότητα $1500$ J. Πόσο μεταβάλλεται η εσωτερική του ενέργεια;
3. $1$ mol ιδανικού μονοατομικού αερίου θερμαίνεται υπό σταθερή πίεση από $300$ K σε $400$ K. Πόση θερμότητα απορροφά; ($R = 8{,}314\ \text{J}/(\text{mol} \cdot \text{K})$)
4. $2$ mol ιδανικού αερίου συμπιέζονται ισόθερμα στους $400$ K από $10$ L σε $5$ L. ($R = 8{,}314\ \text{J}/(\text{mol} \cdot \text{K})$, $\ln 2 \approx 0{,}693$)
   α) Πόσο είναι το έργο του αερίου;
   β) Πόση είναι η μεταβολή της εσωτερικής του ενέργειας;
   γ) Πόση θερμότητα ανταλλάσσει με το περιβάλλον;
5. Ιδανικό μονοατομικό αέριο έχει αρχικά πίεση $10^5$ Pa και όγκο $2$ L. Εκτονώνεται ισοβαρώς ως τα $6$ L και μετά ψύχεται ισόχωρα ώσπου η πίεσή του γίνεται $0{,}5 \cdot 10^5$ Pa.
   α) Πόσο είναι το ολικό έργο του αερίου;
   β) Πόση είναι η ολική μεταβολή της εσωτερικής του ενέργειας;
   γ) Πόση είναι η ολική θερμότητα που απορρόφησε;
6. Ένα άκαμπτο, θερμικά μονωμένο δοχείο χωρίζεται με λεπτό διάφραγμα σε δύο μέρη. Αριστερά υπάρχουν $3$ L ηλίου σε πίεση $2 \cdot 10^5$ Pa και θερμοκρασία $300$ K, δεξιά $1$ L ηλίου σε πίεση $6 \cdot 10^5$ Pa και θερμοκρασία $600$ K. Το διάφραγμα σπάει, και το αέριο ανακατεύεται ώσπου να ισορροπήσει. Το ήλιο είναι ιδανικό μονοατομικό αέριο, και ο όγκος του διαφράγματος αμελητέος.
   α) Πόση γίνεται η πίεση;
   β) Πόση γίνεται η θερμοκρασία;
   γ) Πόσο άλλαξε η εσωτερική ενέργεια του ηλίου που ήταν αρχικά αριστερά;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/first-law
