# Ομαλή κυκλική κίνηση

> Σταθερό μέτρο ταχύτητας, συνεχής επιτάχυνση — και δεν είναι αντίφαση.

Φυσική Προσανατολισμού, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/circular-motion

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί σταθερό μέτρο ταχύτητας δεν σημαίνει μηδενική επιτάχυνση.
- Να συνδέεις περίοδο, συχνότητα, γωνιακή και γραμμική ταχύτητα.
- Να υπολογίζεις την κεντρομόλο επιτάχυνση και τη δύναμη που την προκαλεί.
- Να αναγνωρίζεις ποια πραγματική δύναμη παίζει τον ρόλο της κεντρομόλου σε κάθε περίπτωση.

## Σταθερή ταχύτητα, συνεχής επιτάχυνση

Η πρόταση μοιάζει με αντίφαση, και δεν είναι. Η αιτία της σύγχυσης είναι ότι στην καθημερινή γλώσσα «ταχύτητα» σημαίνει έναν αριθμό, ενώ στη Φυσική είναι **διάνυσμα**.

Επιτάχυνση σημαίνει **μεταβολή της ταχύτητας**. Και μια ταχύτητα μεταβάλλεται με δύο τρόπους: αλλάζοντας μέτρο ή αλλάζοντας **κατεύθυνση**.

Στην ομαλή κυκλική κίνηση το μέτρο μένει σταθερό και η κατεύθυνση αλλάζει διαρκώς. Άρα υπάρχει επιτάχυνση — και μάλιστα συνεχώς.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο βέλη πάνω στο ίδιο σώμα*

> **Κλειδί**
>
> Η επιτάχυνση είναι **κάθετη** στην ταχύτητα. Αυτό είναι όλο το μυστικό.
>
> Μια επιτάχυνση παράλληλη στην ταχύτητα θα την επιτάχυνε ή θα την επιβράδυνε. Μια κάθετη επιτάχυνση δεν μπορεί να κάνει τίποτα από τα δύο: το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να τη **στρίψει**.
>
> Γι' αυτό η κίνηση παραμένει ομαλή και ταυτόχρονα κυκλική.

## Τα μεγέθη της περιστροφής

**Περίοδος** $T$: ο χρόνος για μία πλήρη περιστροφή, σε δευτερόλεπτα.

**Συχνότητα** $f$: πόσες περιστροφές ανά δευτερόλεπτο, σε hertz.

$$
f = \frac{1}{T}
$$

**Γραμμική ταχύτητα** $\upsilon$: μήκος περιφέρειας δια περίοδο.

$$
\upsilon = \frac{2\pi R}{T}
$$

**Γωνιακή ταχύτητα** $\omega$: πόσα ακτίνια ανά δευτερόλεπτο.

$$
\omega = \frac{2\pi}{T}, \qquad \upsilon = \omega R
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο σημεία στον ίδιο περιστρεφόμενο δίσκο έχουν **ίδια** γωνιακή ταχύτητα αλλά **διαφορετική** γραμμική. Το εξωτερικό διανύει μεγαλύτερη περιφέρεια στον ίδιο χρόνο.
>
> Αυτό είναι που κάνει το $\omega$ χρήσιμο: περιγράφει την περιστροφή ολόκληρη, ανεξάρτητα από το πού κοιτάς.

## Κεντρομόλος επιτάχυνση και δύναμη

$$
\alpha_{\kappa} = \frac{\upsilon^2}{R} = \omega^2 R
$$

$$
\Sigma F = m\alpha_{\kappa} = \frac{m\upsilon^2}{R}
$$

Η κεντρομόλος δύναμη **δεν είναι νέο είδος δύναμης**. Είναι ο ρόλος που παίζει κάποια πραγματική δύναμη σε κάθε περίπτωση:

| Κίνηση                        | Ποια δύναμη είναι η κεντρομόλος |
| ----------------------------- | ------------------------------- |
| Αυτοκίνητο σε στροφή          | η **τριβή** των ελαστικών       |
| Πέτρα σε σχοινί               | η **τάση** του σχοινιού         |
| Δορυφόρος γύρω από τη Γη      | η **βαρύτητα**                  |
| Ηλεκτρόνιο σε μαγνητικό πεδίο | η **δύναμη Laplace**            |

> **Θυμήσου**
>
> Δεν υπάρχει «φυγόκεντρος δύναμη» που να σπρώχνει προς τα έξω σε αδρανειακό σύστημα. Αυτό που νιώθεις στη στροφή είναι η **αδράνειά** σου: το σώμα σου θα συνέχιζε ευθεία, και η πόρτα του αυτοκινήτου είναι αυτή που το σπρώχνει προς το κέντρο για να στρίψει μαζί.
>
> Αν κοπεί το σχοινί, η πέτρα **δεν** φεύγει ακτινικά. Φεύγει **εφαπτομενικά** — στην κατεύθυνση που είχε η ταχύτητά της εκείνη τη στιγμή.

*Ο ρότορας μιας φυγοκέντρου εργαστηρίου, με θέσεις για 48 σωληνάκια. Γράφει πάνω του το όριό του: 12 700 στροφές το λεπτό, δηλαδή πάνω από 200 το δευτερόλεπτο. Με τόσο μεγάλη συχνότητα, η κεντρομόλος επιτάχυνση ω²R στα σωληνάκια φτάνει χιλιάδες φορές το g, κι ας είναι η ακτίνα μόλις λίγα εκατοστά.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δίσκος κάνει \$2\$ περιστροφές το δευτερόλεπτο. Σημείο σε ακτίνα \$0{,}3\$ m: ταχύτητα και επιτάχυνση;

1. **Από τη συχνότητα στην περίοδο:**

   $f = 2$ Hz, άρα $T = \frac{1}{2} = 0{,}5$ s
2. **Γραμμική ταχύτητα:**

   $\upsilon = \frac{2\pi R}{T} = \frac{2\pi \cdot 0{,}3}{0{,}5} = 1{,}2\pi \approx 3{,}77$ m/s
3. **Κεντρομόλος επιτάχυνση:**

   $\alpha_{\kappa} = \frac{\upsilon^2}{R} = \frac{14{,}2}{0{,}3} \approx 47{,}4$ m/s²
4. **Σύγκριση που αξίζει:** αυτό είναι σχεδόν **πέντε φορές** το $g$.

   Η κεντρομόλος επιτάχυνση γίνεται τεράστια πολύ γρήγορα, γιατί εξαρτάται από το **τετράγωνο** της ταχύτητας. Γι' αυτό τα φυγοκεντρικά μηχανήματα φτάνουν χιλιάδες $g$ χωρίς εντυπωσιακές ταχύτητες.

### Παράδειγμα 2: Αυτοκίνητο \$1200\$ kg παίρνει στροφή ακτίνας \$50\$ m με \$54\$ km/h. Πόση τριβή χρειάζεται;

1. **Μονάδες πρώτα.** $54$ km/h $= \frac{54}{3{,}6} = 15$ m/s.

   Η μετατροπή είναι το πιο συχνό σημείο λάθους σε αυτές τις ασκήσεις.
2. $\Sigma F = \frac{m\upsilon^2}{R} = \frac{1200 \cdot 225}{50} = \frac{270.000}{50} = 5400$ N
3. Αυτή η δύναμη πρέπει να προέλθει **εξ ολοκλήρου από την τριβή** των ελαστικών με το οδόστρωμα.
4. **Τι γίνεται σε βρεγμένο δρόμο.** Ο συντελεστής τριβής πέφτει, άρα η μέγιστη διαθέσιμη τριβή πέφτει.

   Αν η απαιτούμενη δύναμη ξεπεράσει τη διαθέσιμη, το αυτοκίνητο δεν μπορεί να στρίψει: συνεχίζει **εφαπτομενικά**, δηλαδή φεύγει έξω από τη στροφή.

   Και επειδή η απαίτηση εξαρτάται από το $\upsilon^2$, διπλάσια ταχύτητα σημαίνει **τετραπλάσια** απαιτούμενη τριβή.

### Παράδειγμα 3: Δύο σημεία σε δίσκο, στα \$10\$ cm και στα \$30\$ cm από το κέντρο. Τι διαφέρει;

1. **Γωνιακή ταχύτητα:** ίδια. Και τα δύο κάνουν μια πλήρη περιστροφή στον ίδιο χρόνο, αφού ανήκουν στον ίδιο δίσκο.
2. **Γραμμική ταχύτητα:** $\upsilon = \omega R$, άρα το εξωτερικό έχει **τριπλάσια**.

   Διανύει τριπλάσια περιφέρεια στον ίδιο χρόνο.
3. **Κεντρομόλος επιτάχυνση:** $\alpha = \omega^2 R$, άρα και αυτή **τριπλάσια** για το εξωτερικό.
4. **Προσοχή στην επιλογή τύπου.** Με τη μορφή $\alpha = \frac{\upsilon^2}{R}$ μπορεί να σκεφτείς λανθασμένα ότι το μεγαλύτερο $R$ μειώνει την επιτάχυνση.

   Δεν ισχύει εδώ, γιατί το $\upsilon$ **δεν** μένει σταθερό: μεγαλώνει κι αυτό με το $R$. Η μορφή $\omega^2 R$ είναι η κατάλληλη όταν κοινό είναι το $\omega$.

### Παράδειγμα 4: Κόβεται το σχοινί μιας πέτρας που περιστρέφεται. Προς τα πού φεύγει;

1. **Ποια δύναμη έπαψε να υπάρχει;** Η τάση του σχοινιού, που ήταν η κεντρομόλος.
2. Χωρίς συνισταμένη δύναμη, ισχύει ο **πρώτος νόμος**: το σώμα συνεχίζει ευθύγραμμα και ομαλά, με την ταχύτητα που είχε τη στιγμή της κοπής.
3. Η ταχύτητα εκείνη τη στιγμή ήταν **εφαπτομενική** στον κύκλο.

   Άρα η πέτρα φεύγει σε ευθεία, εφαπτομένη στο σημείο όπου κόπηκε το σχοινί.
4. **Όχι ακτινικά προς τα έξω.** Αυτή είναι η πιο διαδεδομένη λανθασμένη εικόνα, και προέρχεται από την ιδέα μιας «φυγόκεντρης δύναμης» που σπρώχνει προς τα έξω.

   Τέτοια δύναμη δεν υπάρχει σε αδρανειακό σύστημα. Το μόνο που έφυγε ήταν αυτό που τραβούσε προς τα **μέσα**.

## Ερωτήσεις

1. Στην ομαλή κυκλική κίνηση το μέτρο της ταχύτητας είναι σταθερό. Υπάρχει επιτάχυνση;
   - Ναι — η κατεύθυνση της ταχύτητας αλλάζει συνεχώς
   - Όχι, αφού η ταχύτητα δεν αλλάζει
   - Μόνο στην αρχή της κίνησης
   - Ναι, και είναι εφαπτομενική
2. Κόβεται το σχοινί μιας πέτρας που περιστρέφεται. Προς τα πού φεύγει;
   - Εφαπτομενικά, στην κατεύθυνση που είχε η ταχύτητά της
   - Ακτινικά προς τα έξω, σπρωγμένη από τη φυγόκεντρη δύναμη
   - Προς το κέντρο, όπου την τραβούσε το σχοινί
   - Συνεχίζει να περιστρέφεται για λίγο από αδράνεια
3. Αυτοκίνητο $1200$ kg παίρνει στροφή ακτίνας $50$ m με $15$ m/s. Πόση κεντρομόλος δύναμη χρειάζεται;
   - $5400$ N
   - $360$ N
   - $18.000$ N
   - $12.000$ N
4. Δύο σημεία στον ίδιο περιστρεφόμενο δίσκο, σε διαφορετικές ακτίνες. Τι έχουν κοινό;
   - Τη γωνιακή ταχύτητα και την περίοδο
   - Τη γραμμική ταχύτητα
   - Την κεντρομόλο επιτάχυνση
   - Τίποτα
5. Τι είναι η κεντρομόλος δύναμη;
   - Ο ρόλος που παίζει κάποια πραγματική δύναμη — τριβή, τάση, βαρύτητα
   - Ένα νέο είδος δύναμης που εμφανίζεται στην περιστροφή
   - Η δύναμη που σπρώχνει προς τα έξω
   - Η αδράνεια του σώματος
6. Ένα σώμα συμπληρώνει μία περιστροφή σε $0{,}2$ s. Πόση είναι η συχνότητά του;
   - $5$ Hz
   - $0{,}2$ Hz
   - $2$ Hz
   - $20$ Hz
7. Προς τα πού δείχνει η κεντρομόλος επιτάχυνση;
   - Προς το κέντρο του κύκλου, κάθετα στην ταχύτητα.
   - Προς την ίδια κατεύθυνση με την ταχύτητα.
   - Αντίθετα από την ταχύτητα.
   - Προς τα έξω, μακριά από το κέντρο.
8. Διπλασιάζεις την ταχύτητα κρατώντας την ίδια ακτίνα. Τι γίνεται η κεντρομόλος δύναμη;
   - Τετραπλασιάζεται.
   - Διπλασιάζεται.
   - Μένει ίδια.
   - Υποδιπλασιάζεται.

## Ασκήσεις

1. Ένας δίσκος κάνει $120$ στροφές το λεπτό. Πόση είναι η συχνότητα περιστροφής σε Hz;
2. Ένα σημείο στην περιφέρεια δίσκου ακτίνας $0{,}15$ m κινείται με ταχύτητα $3\pi$ m/s. Πόση είναι η περίοδος περιστροφής του δίσκου;
3. Στο στύψιμο ο κάδος ενός πλυντηρίου ρούχων κάνει $1200$ στροφές το λεπτό. Τη διάμετρο του κάδου την εκτιμάς εσύ. Πάρε $g = 10\ \text{m/s}^2$.
   α) Με πόση ταχύτητα κινούνται τα ρούχα που είναι κολλημένα στο τοίχωμα του κάδου;
   β) Πόσες φορές το $g$ είναι η κεντρομόλος επιτάχυνσή τους;
4. Ένα αυτοκίνητο παίρνει μια οριζόντια στροφή με $36$ km/h. Με αυτή την ταχύτητα, η τριβή που χρειάζεται για να στρίψει είναι το $\frac{1}{4}$ της μέγιστης τριβής που μπορούν να δώσουν τα ελαστικά. Δεν ξέρεις ούτε τη μάζα του ούτε την ακτίνα της στροφής.
   α) Με πόση ταχύτητα το πολύ μπορεί να πάρει την ίδια στροφή;
   β) Σε βρεγμένο δρόμο η μέγιστη τριβή πέφτει στο μισό. Πόση γίνεται τότε η μέγιστη ταχύτητα;
   γ) Στον βρεγμένο δρόμο, πόσες φορές μεγαλύτερη ακτίνα πρέπει να έχει μια στροφή για να την παίρνει με $72$ km/h;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/circular-motion
