# Φορτίο σε ομογενές ηλεκτρικό πεδίο

> Δυναμική ενέργεια πολλών φορτίων, E = V/d, και η τροχιά ενός φορτίου που μπαίνει στο πεδίο.

Φυσική Προσανατολισμού, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/charge-in-uniform-field

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις τη δυναμική ενέργεια ενός συστήματος πολλών σημειακών φορτίων.
- Να συνδέεις την ένταση με τη διαφορά δυναμικού σε ομογενές πεδίο, μέσω της E = V/d.
- Να περιγράφεις την κίνηση φορτίου που μπαίνει στο πεδίο παράλληλα στις δυναμικές γραμμές.
- Να λύνεις την εκτροπή φορτίου που μπαίνει κάθετα στο πεδίο, όπως μια οριζόντια βολή.

## Η ενέργεια ενός ζεύγους φορτίων

Στη Φυσική Γενικής Παιδείας είδες το δυναμικό ενός σημειακού φορτίου, $V = k\frac{Q}{r}$, και ότι ένα φορτίο $q$ σε σημείο με δυναμικό $V$ έχει δυναμική ενέργεια $U = qV$. Βάλε τα δύο μαζί για δύο φορτία που απέχουν $r$:

$$
U = k\frac{q_1 q_2}{r}
$$

Τα πρόσημα μπαίνουν **αυτούσια**. Το αποτέλεσμα σημαίνει κάτι συγκεκριμένο: είναι το έργο που χρειάστηκε για να φέρεις τα δύο φορτία από πολύ μακριά, όπου δεν αλληλεπιδρούν, στην απόσταση $r$.

- **Ομώνυμα**, $U > 0$: για να τα πλησιάσεις έπρεπε να νικήσεις την άπωση. Αν τα αφήσεις, η ενέργεια αυτή γίνεται κινητική και απομακρύνονται.
- **Ετερώνυμα**, $U < 0$: πλησίασαν μόνα τους. Για να τα χωρίσεις ξανά πρέπει **εσύ** να δώσεις ενέργεια $\lvert U \rvert$.

## Πολλά φορτία: ζεύγος προς ζεύγος

Με τρία ή περισσότερα φορτία, η δυναμική ενέργεια του συστήματος είναι το **άθροισμα** των ενεργειών όλων των ζευγών. Για τρία φορτία:

$$
U = k\frac{q_1 q_2}{r_{12}} + k\frac{q_1 q_3}{r_{13}} + k\frac{q_2 q_3}{r_{23}}
$$

*Τρία φορτία q₁, q₂ και q₃ με τις τρεις αποστάσεις τους r₁₂, r₁₃ και r₂₃, μία για κάθε ζεύγος.*

Η λογική φαίνεται αν «χτίσεις» το σύστημα ένα φορτίο τη φορά. Το πρώτο έρχεται δωρεάν, γιατί δεν υπάρχει τίποτα να το σπρώξει. Το δεύτερο κοστίζει την ενέργεια του ζεύγους $1$–$2$. Το τρίτο συναντά δύο φορτία, άρα κοστίζει δύο όρους.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε **ζεύγος** μετράει **μία φορά**. Τρία φορτία έχουν $3$ ζεύγη, τέσσερα έχουν $6$, και γενικά $N$ φορτία έχουν $\frac{N(N-1)}{2}$.
>
> Η δυναμική ενέργεια είναι μονόμετρο μέγεθος, οπότε το άθροισμα είναι **αλγεβρικό**: δεν χρειάζεσαι γωνίες ούτε συνιστώσες, μόνο αποστάσεις και πρόσημα.

## Ένταση και διαφορά δυναμικού

Ανάμεσα σε δύο παράλληλες φορτισμένες πλάκες το πεδίο είναι **ομογενές**: η ένταση $E$ έχει παντού το ίδιο μέτρο και την ίδια κατεύθυνση, κάθετα στις πλάκες, από τη θετική προς την αρνητική.

Μετάφερε ένα θετικό φορτίο $q$ από τη θετική πλάκα $A$ στην αρνητική $B$, κατά μήκος μιας δυναμικής γραμμής. Το έργο της δύναμης του πεδίου μπορεί να γραφτεί με δύο τρόπους:

- σταθερή δύναμη επί μετατόπιση: $W = Fd = qEd$
- φορτίο επί διαφορά δυναμικού: $W = qV_{AB}$

Εξισώνοντας, το $q$ φεύγει:

$$
E = \frac{V_{AB}}{d}
$$

Η ένταση είναι το πόσο γρήγορα **πέφτει το δυναμικό** ανά μέτρο, κατά τη φορά των δυναμικών γραμμών. Γι' αυτό η μονάδα $\text{V/m}$ είναι ισοδύναμη με το $\text{N/C}$.

> **Πρόσεχε**
>
> Το $d$ στη σχέση $E = V/d$ είναι η απόσταση **κατά μήκος των δυναμικών γραμμών**, όχι οποιαδήποτε απόσταση.
>
> Δύο σημεία πάνω σε ένα επίπεδο παράλληλο στις πλάκες έχουν **ίδιο** δυναμικό, όσο κι αν απέχουν. Αν το τμήμα $AB$ σχηματίζει γωνία $\varphi$ με τις δυναμικές γραμμές, μετράει μόνο η προβολή του: $V_{AB} = E \cdot (AB)\,\sigma\upsilon\nu\varphi$.

## Φορτίο παράλληλα στο πεδίο

Μέσα στο ομογενές πεδίο, ένα φορτισμένο σωματίδιο δέχεται **σταθερή** δύναμη $F = qE$, άρα έχει σταθερή επιτάχυνση:

$$
\alpha = \frac{qE}{m}
$$

Αν μπει **παράλληλα** στις δυναμικές γραμμές, ή αφεθεί ακίνητο, η κίνηση είναι **ευθύγραμμη ομαλά μεταβαλλόμενη**. Ισχύουν όλα όσα ξέρεις από την κινηματική: $\upsilon = \upsilon_0 + \alpha t$, $x = \upsilon_0 t + \frac{1}{2}\alpha t^2$.

Για την ταχύτητα στο τέλος, συντομότερος δρόμος είναι το θεώρημα έργου–ενέργειας. Αν το σωματίδιο ξεκινά από ηρεμία και διασχίζει διαφορά δυναμικού $V$:

$$
qV = \frac{1}{2}m\upsilon^2
$$

Η ταχύτητα εξαρτάται μόνο από την **τάση**, όχι από την απόσταση των πλακών. Έτσι επιταχύνονται τα ηλεκτρόνια σε κάθε «πυροβόλο» ηλεκτρονίων.

> **Θυμήσου**
>
> Το **βάρος** του σωματιδίου κατά κανόνα **αγνοείται**. Για ένα ηλεκτρόνιο σε πεδίο $1000$ V/m, η ηλεκτρική δύναμη είναι περίπου $1{,}6 \cdot 10^{-16}$ N και το βάρος περίπου $9 \cdot 10^{-30}$ N: δεκατέσσερις τάξεις μεγέθους μικρότερο.
>
> Αν η εκφώνηση δεν λέει κάτι άλλο, η μόνη δύναμη είναι η $qE$.

## Φορτίο κάθετα στο πεδίο

Τώρα το σωματίδιο μπαίνει με ταχύτητα $\upsilon_0$ **κάθετη** στις δυναμικές γραμμές. Είναι ακριβώς η οριζόντια βολή, με την $qE$ στη θέση του βάρους:

- κατά τον άξονα $x$ (παράλληλα στις πλάκες) δεν ασκείται δύναμη: $x = \upsilon_0 t$
- κατά τον άξονα $y$ (κατά το πεδίο) υπάρχει σταθερή επιτάχυνση: $y = \frac{1}{2}\alpha t^2$

Απαλείφοντας τον χρόνο, η τροχιά είναι **παραβολή**:

$$
y = \frac{qE}{2m\upsilon_0^2}\,x^2
$$

Αν οι πλάκες έχουν μήκος $L$, το σωματίδιο μένει στο πεδίο χρόνο $t_1 = \frac{L}{\upsilon_0}$. Στην έξοδο:

| Μέγεθος                        | Τιμή στην έξοδο                                            |
| ------------------------------ | ---------------------------------------------------------- |
| Εκτροπή                        | $y_1 = \frac{1}{2}\alpha t_1^2$                            |
| Ταχύτητα παράλληλα στις πλάκες | $\upsilon_x = \upsilon_0$                                  |
| Ταχύτητα κατά το πεδίο         | $\upsilon_y = \alpha t_1$                                  |
| Γωνία εκτροπής                 | $\varepsilon\varphi\theta = \frac{\upsilon_y}{\upsilon_0}$ |

Έξω από τις πλάκες δεν υπάρχει πεδίο, άρα το σωματίδιο συνεχίζει σε **ευθεία**, με την ταχύτητα που είχε στην έξοδο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η τροχιά ανάμεσα στις πλάκες*

> **Πρόσεχε**
>
> Η εκτροπή είναι αντιστρόφως ανάλογη του $\upsilon_0^2$, όχι του $\upsilon_0$. Ένα σωματίδιο με διπλάσια ταχύτητα μένει στο πεδίο τον **μισό** χρόνο, και η εκτροπή, που πάει με το $t^2$, πέφτει στο **ένα τέταρτο**.
>
> Και πριν λύσεις οτιδήποτε άλλο, έλεγξε ότι το σωματίδιο **βγαίνει** από τις πλάκες: αν μπαίνει στη μέση, πρέπει $y_1 < \frac{d}{2}$. Αλλιώς χτυπάει την πλάκα και τα ερωτήματα για την έξοδο δεν έχουν νόημα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τρία φορτία \$q\_1 = 2\ \mu\text{C}\$, \$q\_2 = 3\ \mu\text{C}\$ και \$q\_3 = -4\ \mu\text{C}\$ βρίσκονται στις κορυφές ισόπλευρου τριγώνου πλευράς \$0{,}3\$ m. Πόση είναι η δυναμική ενέργεια του συστήματος;

*Τα φορτία q₁ = 2 μC, q₂ = 3 μC και q₃ = −4 μC στις κορυφές ισόπλευρου τριγώνου πλευράς 0,3 m.*

1. **Τρία ζεύγη**, όλα με την ίδια απόσταση $r = 0{,}3$ m, οπότε βγάζω κοινό παράγοντα το $\frac{k}{r}$:

   $U = \frac{k}{r}\left(q_1q_2 + q_1q_3 + q_2q_3\right)$
2. **Τα γινόμενα, με τα πρόσημά τους**, σε μονάδες $10^{-12}\ \text{C}^2$:

   $q_1q_2 = 6, \quad q_1q_3 = -8, \quad q_2q_3 = -12$

   Άθροισμα: $-14 \cdot 10^{-12}\ \text{C}^2$
3. $U = \frac{9 \cdot 10^9}{0{,}3} \cdot \left(-14 \cdot 10^{-12}\right) = 3 \cdot 10^{10} \cdot \left(-14 \cdot 10^{-12}\right) = -0{,}42$ J
4. **Το αρνητικό πρόσημο** λέει ότι το σύστημα είναι «δεμένο»: για να απομακρύνεις και τα τρία φορτία σε πολύ μεγάλες αποστάσεις μεταξύ τους πρέπει να δώσεις $0{,}42$ J.

### Παράδειγμα 2: Σωματίδιο με \$m = 10^{-12}\$ kg και \$q = 10^{-8}\$ C αφήνεται ακίνητο δίπλα στη θετική πλάκα ενός πυκνωτή. Οι πλάκες απέχουν \$2\$ cm και η τάση είναι \$200\$ V. Με ποια ταχύτητα φτάνει στην αρνητική πλάκα;

1. **Ένταση:** $E = \frac{V}{d} = \frac{200}{0{,}02} = 10^4$ V/m
2. **Επιτάχυνση:** $\alpha = \frac{qE}{m} = \frac{10^{-8} \cdot 10^4}{10^{-12}} = 10^8\ \text{m/s}^2$
3. **Ταχύτητα με την κινηματική:** $\upsilon^2 = 2\alpha d = 2 \cdot 10^8 \cdot 0{,}02 = 4 \cdot 10^6$, άρα $\upsilon = 2000$ m/s.
4. **Έλεγχος με την ενέργεια:** $qV = 10^{-8} \cdot 200 = 2 \cdot 10^{-6}$ J και $\frac{1}{2} \cdot 10^{-12} \cdot \upsilon^2 = 2 \cdot 10^{-6}$ δίνει πάλι $\upsilon = 2000$ m/s.

   Ο δεύτερος δρόμος δεν χρειάστηκε καν το $d$. Αν οι πλάκες απείχαν $4$ cm με την ίδια τάση, η ταχύτητα θα ήταν ίδια: μισή επιτάχυνση σε διπλάσια διαδρομή.

### Παράδειγμα 3: Σε ομογενές πεδίο \$E = 500\$ V/m, τα σημεία \$A\$ και \$B\$ απέχουν \$10\$ cm και το τμήμα \$AB\$ σχηματίζει γωνία \$60^\circ\$ με τις δυναμικές γραμμές. Πόση είναι η \$V\_{AB}\$;

1. **Μετράει μόνο η μετατόπιση κατά το πεδίο:**

   $d = (AB)\,\sigma\upsilon\nu 60^\circ = 0{,}1 \cdot 0{,}5 = 0{,}05$ m
2. $V_{AB} = E d = 500 \cdot 0{,}05 = 25$ V
3. **Αν το $AB$ ήταν κάθετο** στις δυναμικές γραμμές, η $V_{AB}$ θα ήταν μηδέν: τα δύο σημεία θα βρίσκονταν στην ίδια ισοδυναμική επιφάνεια.

   Αν ήταν παράλληλο, θα έπαιρνες τη μέγιστη τιμή, $50$ V.

### Παράδειγμα 4: Δύο οριζόντιες πλάκες μήκους \$L = 10\$ cm απέχουν \$d = 4\$ cm και έχουν τάση \$400\$ V. Σωματίδιο με \$q = 2 \cdot 10^{-9}\$ C και \$m = 2 \cdot 10^{-13}\$ kg μπαίνει στη μέση της απόστασής τους με ταχύτητα \$10^4\$ m/s, παράλληλα στις πλάκες. Βρες την εκτροπή και την ταχύτητα στην έξοδο, και την ελάχιστη ταχύτητα εισόδου για να βγει.

1. **Πεδίο και επιτάχυνση:**

   $E = \frac{400}{0{,}04} = 10^4$ V/m, $\quad \alpha = \frac{qE}{m} = \frac{2 \cdot 10^{-9} \cdot 10^4}{2 \cdot 10^{-13}} = 10^8\ \text{m/s}^2$
2. **Χρόνος μέσα στο πεδίο**, από την ομαλή κίνηση παράλληλα στις πλάκες:

   $t_1 = \frac{L}{\upsilon_0} = \frac{0{,}1}{10^4} = 10^{-5}$ s
3. **Εκτροπή:** $y_1 = \frac{1}{2} \cdot 10^8 \cdot 10^{-10} = 5 \cdot 10^{-3}$ m $= 0{,}5$ cm

   Είναι μικρότερη από $\frac{d}{2} = 2$ cm, άρα το σωματίδιο βγαίνει.
4. **Ταχύτητα στην έξοδο:** $\upsilon_x = 10^4$ m/s, $\upsilon_y = \alpha t_1 = 10^3$ m/s.

   $\upsilon = \sqrt{10^8 + 10^6} \approx 1{,}005 \cdot 10^4$ m/s, $\quad \varepsilon\varphi\theta = \frac{10^3}{10^4} = 0{,}1$
5. **Ελάχιστη ταχύτητα εισόδου.** Στο όριο, το σωματίδιο φτάνει στην άκρη της πλάκας: $y_1 = 0{,}02$ m.

   $\frac{1}{2} \cdot 10^8 \cdot t^2 = 0{,}02 \implies t = 2 \cdot 10^{-5}$ s, $\quad \upsilon_{0,\min} = \frac{0{,}1}{2 \cdot 10^{-5}} = 5000$ m/s

   Με μικρότερη ταχύτητα μένει περισσότερο στο πεδίο και χτυπάει την πλάκα πριν φτάσει στην άκρη.

## Ερωτήσεις

1. Δύο **ομώνυμα** φορτία βρίσκονται σε απόσταση $r$. Τι πρόσημο έχει η δυναμική ενέργεια του ζεύγους;
   - Θετικό
   - Αρνητικό
   - Μηδέν
   - Εξαρτάται από το αν είναι και τα δύο θετικά ή και τα δύο αρνητικά
2. Πόσους όρους έχει το άθροισμα της δυναμικής ενέργειας ενός συστήματος **τεσσάρων** σημειακών φορτίων;
   - $6$
   - $4$
   - $12$
   - $3$
3. Δύο παράλληλες πλάκες απέχουν $8$ mm και έχουν τάση $120$ V. Πόση είναι η ένταση του πεδίου ανάμεσά τους;
   - $1{,}5 \cdot 10^4$ V/m
   - $15$ V/m
   - $960$ V/m
   - $1{,}5 \cdot 10^3$ V/m
4. Σε ομογενές ηλεκτρικό πεδίο, προς ποια κατεύθυνση μειώνεται το δυναμικό πιο γρήγορα;
   - Κατά τη φορά των δυναμικών γραμμών
   - Αντίθετα στη φορά των δυναμικών γραμμών
   - Κάθετα στις δυναμικές γραμμές
   - Προς όλες τις κατευθύνσεις το ίδιο, αφού το πεδίο είναι ομογενές
5. Ένα σωματίδιο επιταχύνεται από ηρεμία μέσα από τάση $V$ και αποκτά ταχύτητα $\upsilon$. Αν η τάση τετραπλασιαστεί, ποια ταχύτητα αποκτά;
   - $2\upsilon$
   - $4\upsilon$
   - $16\upsilon$
   - $\upsilon$, γιατί η ταχύτητα εξαρτάται από την απόσταση των πλακών
6. Φορτισμένο σωματίδιο μπαίνει σε ομογενές ηλεκτρικό πεδίο με ταχύτητα **κάθετη** στις δυναμικές γραμμές. Τι τροχιά διαγράφει μέσα στο πεδίο;
   - Τμήμα παραβολής
   - Ευθεία
   - Τόξο κύκλου
   - Τμήμα υπερβολής
7. Σωματίδιο μπαίνει κάθετα σε ομογενές πεδίο και βγαίνει με εκτροπή $y$. Αν μπει με **διπλάσια** ταχύτητα, πόση θα είναι η εκτροπή;
   - $\frac{y}{4}$
   - $\frac{y}{2}$
   - $2y$
   - $y$
8. Κατά την κίνηση φορτίου που μπήκε κάθετα σε ομογενές πεδίο, ποιο μέγεθος μένει σταθερό;
   - Η συνιστώσα της ταχύτητας παράλληλα στις πλάκες
   - Το μέτρο της ταχύτητας
   - Η συνιστώσα της ταχύτητας κατά τη φορά του πεδίου
   - Η κατεύθυνση της ταχύτητας

## Ασκήσεις

1. Δύο παράλληλες πλάκες απέχουν $3$ cm και έχουν τάση $120$ V. Πόση είναι η ένταση του ομογενούς πεδίου ανάμεσά τους;
2. Δύο σημειακά φορτία $3\ \mu\text{C}$ και $-2\ \mu\text{C}$ απέχουν $0{,}6$ m. Πόσο μεταβάλλεται η δυναμική ενέργεια του ζεύγους αν η απόστασή τους γίνει $0{,}3$ m; ($k = 9 \cdot 10^9\ \text{N} \cdot \text{m}^2/\text{C}^2$)
   *Δύο σημειακά φορτία, +3 μC και −2 μC, σε απόσταση 0,6 m.*
3. Σωματίδιο με μάζα $4 \cdot 10^{-12}$ kg και φορτίο $2 \cdot 10^{-8}$ C έχει ταχύτητα $1000$ m/s και επιταχύνεται μέσα από τάση $300$ V. Τι ταχύτητα αποκτά;
4. Τρία ίσα φορτία $1\ \mu\text{C}$ βρίσκονται στις κορυφές ισόπλευρου τριγώνου πλευράς $0{,}3$ m. ($k = 9 \cdot 10^9\ \text{N} \cdot \text{m}^2/\text{C}^2$)
   *Τρία ίσα φορτία του 1 μC στις κορυφές ισόπλευρου τριγώνου πλευράς 0,3 m.*
   α) Πόση είναι η δυναμική ενέργεια του συστήματος;
   β) Πόση γίνεται αν η πλευρά του τριγώνου διπλασιαστεί;
5. Ένα πρωτόνιο ($q = 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ C, πάρε $m = 1{,}6 \cdot 10^{-27}$ kg) ξεκινά από την ηρεμία και επιταχύνεται από τάση $V_1 = 1000$ V. Μετά μπαίνει στη μέση της απόστασης δύο οριζόντιων πλακών, παράλληλα σε αυτές. Οι πλάκες έχουν μήκος $10$ cm, απέχουν $2$ cm και έχουν τάση $V_2 = 40$ V. Το βάρος αγνοείται.
   α) Πόση είναι η εκτροπή του πρωτονίου στην έξοδο από τις πλάκες;
   β) Ένα σωματίδιο α, με διπλάσιο φορτίο και τετραπλάσια μάζα, περνά από την ίδια διάταξη. Πόση είναι η δική του εκτροπή;
   γ) Πόση μπορεί να γίνει το πολύ η τάση $V_2$ ώστε το πρωτόνιο να βγαίνει από τις πλάκες;
6. Πάνω σε λείο, μονωτικό, οριζόντιο τραπέζι, η μικρή σφαίρα $A$ ($m_A = 1$ g, $q = +2\ \mu\text{C}$) κινείται με $30$ m/s κατευθείαν προς τη μικρή σφαίρα $B$ ($m_B = 2$ g, $q = +2\ \mu\text{C}$), που ακινητεί και μπορεί να κινηθεί ελεύθερα. Στην αρχή απέχουν τόσο, ώστε η αλληλεπίδρασή τους να είναι αμελητέα. ($k = 9 \cdot 10^9\ \text{N} \cdot \text{m}^2/\text{C}^2$)
   α) Πόση είναι η ταχύτητα κάθε σφαίρας τη στιγμή που απέχουν τη μικρότερη απόσταση;
   β) Πόση είναι η μικρότερη απόσταση;
   γ) Με ποιες ταχύτητες απομακρύνονται τελικά;
   δ) Πόση θα ήταν η μικρότερη απόσταση αν η $B$ ήταν στερεωμένη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/physics-or/charge-in-uniform-field
