# Σε τι χρησιμεύει η φιλοσοφία

> Οι αμφισβητήσεις της αξίας της, και τι δίνει σε έναν άνθρωπο και σε μια κοινωνία.

Φιλοσοφία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/what-philosophy-is-for

## Τι θα μάθεις

- Να παρουσιάζεις τις δύο μεγάλες αμφισβητήσεις της αξίας της φιλοσοφίας: ότι είναι άσκοπη και ότι είναι επικίνδυνη.
- Να αναφέρεις παραδείγματα δίωξης φιλοσόφων και να εξηγείς τι δείχνει γι' αυτό η αλληγορία του σπηλαίου.
- Να εξηγείς τη χρησιμότητα της φιλοσοφίας: την αξία της θεωρητικής αναζήτησης καθαυτήν και τη συμβολή της στο άτομο, στην επιστήμη και στην κοινωνία.
- Να κρίνεις με επιχειρήματα την άποψη του Καλλικλή στον «Γοργία» για τη φιλοσοφία.

## «Και τι θα κάνεις με αυτό;»

Αν πεις σε ένα οικογενειακό τραπέζι ότι σου αρέσει η φιλοσοφία, η πιθανότερη
απάντηση είναι μια ερώτηση: *και τι θα κάνεις με αυτό;* Πίσω της κρύβονται δύο
πολύ παλιές κατηγορίες εναντίον της φιλοσοφίας. Η μία λέει ότι είναι **άχρηστη**.
Η άλλη, πιο σπάνια αλλά πιο βαριά, ότι είναι **επικίνδυνη**. Αξίζει να τις
πάρεις στα σοβαρά πριν τις απαντήσεις.

## Οι αμφισβητήσεις

### «Αυτά είναι φιλοσοφίες»: η φιλοσοφία ως άσκοπη

Τα φιλοσοφικά ερωτήματα φαίνονται στην αρχή παράξενα και προκαλούν αμηχανία. Οι
φιλόσοφοι επιμένουν να ξεκαθαρίζουν έννοιες που κανείς δεν βρίσκει προβληματικές
και να αιτιολογούν πεποιθήσεις που όλοι δέχονται χωρίς συζήτηση. Είναι φυσικό
να κουράζεται ή να ενοχλείται κανείς, όταν τον καλείς να σκεφτεί σε βάθος κάτι
αφηρημένο που δεν φαίνεται να αγγίζει τη ζωή του. Η φιλοσοφική αναζήτηση συνήθως
δεν καταλήγει σε **απτό αποτέλεσμα**, και τα ερωτήματα μένουν αναπάντητα.

Δύο αντιδράσεις ακούς συχνά:

- **Δέος**: «αυτά δεν είναι για μας, είναι βαθιά φιλοσοφία».
- **Ειρωνεία**: «αυτά είναι φιλοσοφίες!», δηλαδή χάσιμο χρόνου, σχολαστικές
  συζητήσεις που καθυστερούν ή εμποδίζουν την πράξη.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο φιλόσοφος διακωμωδείται στη λογοτεχνία από τον Αριστοφάνη,
που στις *Νεφέλες* έβαλε τον Σωκράτη σε ένα καλάθι να παρατηρεί τον ήλιο, ως τον
Λουκιανό και τον σύγχρονο θεατρικό συγγραφέα Τομ Στόπαρντ.

### Η φιλοσοφία ως επικίνδυνη

Η κριτική στάση των φιλοσόφων κλονίζει βεβαιότητες. Μπορεί να υπονομεύσει την
πίστη στη θρησκεία, στις παραδόσεις, στους πολιτικούς θεσμούς. Γι' αυτό, από την
αρχαιότητα ως σήμερα, φιλόσοφοι διώχθηκαν ή καταδικάστηκαν:

| Φιλόσοφος                     | Τι έπαθε                                                                              |
| ----------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Αναξαγόρας** (5ος αι. π.Χ.) | δίκη για αθεΐα στην Αθήνα                                                             |
| **Σωκράτης** (399 π.Χ.)       | θάνατος, για «καινά δαιμόνια» και «διαφθορά των νέων»                                 |
| **Πλάτων**                    | αιχμαλωσία στη Σικελία, όπου προσπάθησε να διδάξει φιλοσοφία στον τύραννο Διονύσιο Β΄ |
| **Τζορντάνο Μπρούνο** (1600)  | κάηκε στην πυρά για αιρετική διδασκαλία                                               |
| **Σπινόζα** (1656)            | αφορισμός από την εβραϊκή κοινότητα του Άμστερνταμ                                    |
| **Καντ**                      | η πρωσική λογοκρισία απαγόρευσε το βιβλίο του για τη θρησκεία                         |
| **Μπέρτραντ Ράσελ**           | φυλακίστηκε για την αντίθεσή του στη συμμετοχή της Βρετανίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο |

Ο Πλάτων, που είχε δει την καταδίκη του δασκάλου του και είχε ζήσει τη Σικελία,
έδωσε σε αυτή τη μοίρα μια εικόνα. Στην **αλληγορία του σπηλαίου** (*Πολιτεία*,
βιβλίο Ζ΄) άνθρωποι είναι δεμένοι από παιδιά στο βάθος μιας σπηλιάς και βλέπουν
μόνο σκιές στον τοίχο· νομίζουν ότι αυτές είναι η πραγματικότητα. Ένας
λευτερώνεται, βγαίνει, βλέπει τον ήλιο. Όταν γυρίσει να το πει στους άλλους, εκείνοι
θα τον κοροϊδέψουν, θα προτιμήσουν τις σκιές τους, κι αν μπορούσαν να τον
πιάσουν, θα τον σκότωναν (*Πολιτεία* 517a). Ο υπαινιγμός στον Σωκράτη είναι
φανερός.

## Η χρησιμότητα της φιλοσοφίας

### Αξίζει από μόνη της

Μια πρώτη απάντηση: το ίδιο το ενδιαφέρον των ανθρώπων για θεωρητικές
αναζητήσεις αρκεί για να δικαιολογήσει τη φιλοσοφία. Είναι επιτεύγματα που
ικανοποιούν από μόνα τους, ανεξάρτητα από πρακτικά αποτελέσματα:

- να **αποφεύγεις τις εννοιολογικές συγχύσεις**·
- να **ανιχνεύεις τις δυνατές απαντήσεις** στα μεγάλα ερωτήματα, ακόμα κι αν δεν
  βρεις τη σωστή·
- να **συνειδητοποιείς τα όρια** της γνώσης σου·
- να διαμορφώνεις **συνολικές αντιλήψεις** για τον άνθρωπο και τον κόσμο.

Και η χαρά της καθαρής διανοητικής έρευνας σού δίνει κάτι που δεν σου δίνει
τίποτε άλλο: βγαίνεις από τη ρουτίνα και βλέπεις τα πράγματα από απόσταση.

### Και έχει πρακτική σημασία

Για να απαντήσεις στους επικριτές όμως, πρέπει να δείξεις την **πρακτική**
σημασία της φιλοσοφίας.

1. **Για το άτομο.** Η επίπονη άσκηση στα επιχειρήματα οξύνει την κριτική σου
   ικανότητα, σε προστατεύει από λογικά σφάλματα και σου επιτρέπει να ελέγξεις
   και να διορθώσεις προκαταλήψεις. Διευρύνει τον ορίζοντά σου και σου δείχνει
   δυνατότητες που δεν είχες σκεφτεί.
2. **Για την επιστήμη.** Ο Νεύτων και ο Αϊνστάιν δεν έφτασαν στη βαρύτητα και τη
   σχετικότητα μόνο με παρατηρήσεις, αλλά κυρίως με αφηρημένο στοχασμό πάνω σε
   αυτές, με ανάλυση εννοιών και νοητικά πειράματα φιλοσοφικού χαρακτήρα.
3. **Για την κοινωνία.** Οι ιδέες των ανθρώπινων δικαιωμάτων και του κοινωνικού
   συμβολαίου, που κυριάρχησαν μετά τη Γαλλική Επανάσταση, τις επεξεργάστηκαν
   πρώτα φιλόσοφοι του Διαφωτισμού: ο Λοκ, ο Ρουσό, ο Βολταίρος. Τον 20ό αιώνα ο
   Ράσελ, ο Σαρτρ, ο Μαρκούζε, ο Τσόμσκι δεν δίστασαν να συγκρουστούν με την
   εξουσία.

Και στη δική σου ζωή: αν καταλάβεις τι σημαίνει **αυτονομία**, θα ψηφίζεις και
θα ενεργείς πιο υπεύθυνα ως πολίτης μιας δημοκρατίας· αν δεις πόσο δύσκολα
στερεώνεται η γνώση, θα γίνεις πιο **ταπεινός** απέναντι σε όσους δουλεύουν μαζί
σου. Κάποια στιγμή ο καθένας νιώθει την ανάγκη να «φιλοσοφήσει», να δει τη ζωή
του από απόσταση και να στηρίξει μια σημαντική επιλογή του. Το ζήτημα είναι να
το κάνει σωστά, μεθοδικά και με λογική αυστηρότητα.

> **Κλειδί**
>
> - **Δύο αμφισβητήσεις**: η φιλοσοφία ως **άσκοπη** (δεν καταλήγει σε απτό
>   αποτέλεσμα, καθυστερεί την πράξη) και ως **επικίνδυνη** (κλονίζει βεβαιότητες,
>   θρησκεία, παραδόσεις, θεσμούς).
> - **Αξία καθαυτή**: η θεωρητική κατανόηση ικανοποιεί από μόνη της.
> - **Πρακτική αξία**: κριτική ικανότητα και διόρθωση προκαταλήψεων για το άτομο,
>   ανάλυση εννοιών και νοητικά πειράματα για την επιστήμη, δικαιώματα και κριτική
>   της εξουσίας για την κοινωνία.

## Διαβάζω τον Πλάτωνα

Στον *Γοργία* ο Καλλικλής, ένας φιλόδοξος νέος πολιτικός, δίνει στον Σωκράτη μια
«φιλική» συμβουλή.

> Η φιλοσοφία, Σωκράτη, είναι κάτι χαριτωμένο, αν την αγγίξει κανείς με μέτρο
> στη νεότητά του· αν όμως αφοσιωθεί σε αυτήν περισσότερο απ' όσο πρέπει, είναι η
> καταστροφή του ανθρώπου. Γιατί ακόμα κι αν είναι πολύ προικισμένος, αν
> φιλοσοφεί και όταν μεγαλώσει, αναγκαστικά θα μείνει άπειρος σε όλα όσα πρέπει
> να ξέρει όποιος θέλει να γίνει άνδρας άξιος και να έχει καλό όνομα. Μένουν
> άπειροι και στους νόμους της πόλης, και στα λόγια που χρειάζονται για να
> συναλλάσσεσαι με τους ανθρώπους, ιδιωτικά και δημόσια, και στις ηδονές και τις
> επιθυμίες τους.
>
> Πλάτων, *Γοργίας* 484c–d (μετάφραση δική μας)

Και η απάντηση του Σωκράτη, όπως την έχεις ήδη σε μια φράση της *Απολογίας*:
«η ζωή χωρίς εξέταση δεν αξίζει να τη ζει άνθρωπος» (*Απολογία* 38a, μετάφραση
δική μας).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποια είναι η κατηγορία του Καλλικλή εναντίον της φιλοσοφίας, και σε ποια από τις δύο αμφισβητήσεις ανήκει;

1. **Τι λέει.** Ο Καλλικλής δεν λέει ότι η φιλοσοφία είναι κακή. Τη δέχεται στη
   νεότητα, ως μόρφωση. Λέει ότι στον ώριμο άνθρωπο κάνει κακό, γιατί τον αφήνει
   άπειρο σε όσα μετρούν: νόμους, συναλλαγές, δημόσια ζωή.
2. **Σε ποια αμφισβήτηση ανήκει.** Είναι η πρώτη: η φιλοσοφία είναι άσκοπη, ή και
   βλαβερή, γιατί κρατά τον άνθρωπο μακριά από την πράξη. Δεν λέει ότι απειλεί την
   πόλη· λέει ότι βλάπτει τον ίδιο τον φιλόσοφο.
3. **Το συμπέρασμα.** Είναι η κατηγορία «αυτά είναι φιλοσοφίες», ειπωμένη από
   έναν άνθρωπο της εξουσίας. Η ειρωνεία είναι ότι η ίδια η πόλη αργότερα έκρινε
   τον Σωκράτη **επικίνδυνο**, όχι άχρηστο.

### Παράδειγμα 2: Ένα σχολείο σκέφτεται να κόψει μία ώρα φιλοσοφίας για να βάλει ώρα προετοιμασίας για τις εξετάσεις. Να κρίνεις την απόφαση με επιχειρήματα.

1. **Υπέρ της απόφασης.** Οι εξετάσεις κρίνουν πρακτικά το μέλλον των μαθητών· η
   φιλοσοφία δεν δίνει απτό αποτέλεσμα σε ένα εξάμηνο. Είναι η πρώτη αμφισβήτηση,
   και έχει κάποια βάση.
2. **Κατά της απόφασης.** Η άσκηση στα επιχειρήματα ακονίζει την κριτική σκέψη που
   χρειάζεται κάθε μάθημα: να διαβάζεις ένα πρόβλημα, να δικαιολογείς μια
   απάντηση, να βρίσκεις το λάθος σε ένα συλλογισμό. Και η φιλοσοφία προετοιμάζει
   για όσα δεν εξετάζονται αλλά χρειάζονται: ψήφο, αποφάσεις ζωής.
3. **Μια θέση.** Το ερώτημα δεν είναι «χρήσιμη ή άχρηστη» αλλά **χρήσιμη για τι**.
   Αν η χρησιμότητα μετριέται μόνο σε μόρια, η απόφαση στέκει· αν μετριέται και σε
   ικανότητα σκέψης και ευθύνη, η απόφαση θυσιάζει κάτι μακροπρόθεσμο για κάτι
   βραχυπρόθεσμο.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Ο Καλλικλής δεν μιλά για τον Πλάτωνα.** Είναι πρόσωπο του διαλόγου, και ο
>   Πλάτων τον βάζει να διατυπώσει την ένσταση για να την απαντήσει ο Σωκράτης.
> - **«Χρήσιμο» δεν σημαίνει μόνο «φέρνει χρήματα».** Η φιλοσοφία είναι χρήσιμη
>   για την κρίση, την επιστήμη, τους θεσμούς, και αξίζει και από μόνη της.
> - **Οι διώξεις δεν αποδεικνύουν ότι η φιλοσοφία βλάπτει.** Δείχνουν ότι
>   ενοχλεί όσους δεν θέλουν να ελεγχθούν οι βεβαιότητές τους.
> - **Ότι τα ερωτήματα μένουν ανοιχτά δεν την κάνει άσκοπη.** Η πορεία προς την
>   απάντηση έχει ήδη καρπούς: λιγότερες συγχύσεις, επίγνωση ορίων.

> **Θυμήσου**
>
> - Αμφισβητήσεις: άσκοπη («αυτά είναι φιλοσοφίες», διακωμώδηση) και επικίνδυνη
>   (κλονίζει θρησκεία, παραδόσεις, θεσμούς).
> - Διώξεις: Αναξαγόρας, Σωκράτης, Πλάτων, Μπρούνο, Σπινόζα, Καντ, Ράσελ· το
>   σπήλαιο (*Πολιτεία* 517a).
> - Χρησιμότητα: αξία καθαυτή· κριτική ικανότητα, προκαταλήψεις· επιστήμη
>   (Νεύτων, Αϊνστάιν)· δικαιώματα και κοινωνικό συμβόλαιο (Λοκ, Ρουσό, Βολταίρος).
> - Καλλικλής (*Γοργίας* 484c–d) απέναντι στον Σωκράτη (*Απολογία* 38a).

## Ερωτήσεις

1. Γιατί, κατά το βιβλίο, η φιλοσοφική αναζήτηση μοιάζει άσκοπη σε πολλούς ανθρώπους;
   - Γιατί δεν καταλήγει συνήθως σε απτό αποτέλεσμα
   - Γιατί όλα τα φιλοσοφικά ερωτήματα έχουν ήδη απαντηθεί από τους αρχαίους
   - Γιατί οι φιλόσοφοι αρνούνται να μιλούν για την καθημερινή ζωή
   - Γιατί απαγορεύτηκε από τα περισσότερα κράτη της Ευρώπης
2. Γιατί η φιλοσοφία θεωρήθηκε από αρκετούς επικίνδυνη;
   - Γιατί οι φιλόσοφοι οργάνωναν συχνά ένοπλες εξεγέρσεις
   - Γιατί η κριτική της κλονίζει βεβαιότητες, θρησκεία και θεσμούς
   - Γιατί κόστιζε ακριβά στο κράτος και δεν απέδιδε έσοδα
   - Γιατί οι φιλόσοφοι αρνούνταν να πληρώνουν φόρους στην πόλη
3. Ποιος φιλόσοφος κάηκε στην πυρά το 1600 για αιρετική διδασκαλία;
   - Ο Σπινόζα
   - Ο Αναξαγόρας
   - Ο Τζορντάνο Μπρούνο
   - Ο Μπέρτραντ Ράσελ
4. Στην αλληγορία του σπηλαίου, τι θα έκαναν οι δεσμώτες σε εκείνον που γύρισε να τους πει τι είδε έξω;
   - Θα τον ακολουθούσαν αμέσως έξω από τη σπηλιά
   - Θα τον έκαναν βασιλιά τους, γιατί ήξερε περισσότερα
   - Θα τον κορόιδευαν, κι αν μπορούσαν θα τον σκότωναν
   - Θα του ζητούσαν αποδείξεις και θα πειράζονταν μόνο αν δεν τις έδινε
5. Πώς βοήθησε, κατά το βιβλίο, η φιλοσοφική σκέψη επιστήμονες όπως ο Νεύτων και ο Αϊνστάιν;
   - Τους έδωσε έτοιμες τις εξισώσεις της βαρύτητας και της σχετικότητας
   - Με ανάλυση εννοιών και νοητικά πειράματα
   - Τους απάλλαξε από την ανάγκη να κάνουν παρατηρήσεις
   - Τους προστάτεψε από τη δίωξη από την εξουσία
6. Ποιες ιδέες, που κυριάρχησαν μετά τη Γαλλική Επανάσταση, επεξεργάστηκαν πρώτα φιλόσοφοι όπως ο Λοκ, ο Ρουσό και ο Βολταίρος;
   - Τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κοινωνικό συμβόλαιο
   - Η θεωρία της εξέλιξης και η φυσική επιλογή
   - Η απόλυτη μοναρχία και το θείο δικαίωμα των βασιλιάδων
   - Η βιομηχανική παραγωγή και ο σιδηρόδρομος
7. Τι υποστηρίζει ο Καλλικλής στον «Γοργία»;
   - Ότι η φιλοσοφία είναι επικίνδυνη και πρέπει να απαγορευτεί
   - Ότι πρέπει να φιλοσοφεί κανείς σε όλη του τη ζωή
   - Ότι η φιλοσοφία ταιριάζει μόνο στους δούλους
   - Ότι ταιριάζει στη νεότητα, αλλά στην ωριμότητα βλάπτει
8. Πώς μπορεί η φιλοσοφία να σε βοηθήσει ως πολίτη, κατά το βιβλίο;
   - Σου λέει ποιο κόμμα να ψηφίσεις
   - Η κατανόηση της αυτονομίας σε κάνει πιο υπεύθυνο
   - Σε απαλλάσσει από την υποχρέωση να υπακούς στους νόμους
   - Σε κάνει να μην ενδιαφέρεσαι για την πολιτική και τις εκλογές

## Ασκήσεις

1. Ποιες είναι οι δύο αμφισβητήσεις της αξίας της φιλοσοφίας που εξετάζει η ενότητα;
2. Να εξηγήσεις με δύο παραδείγματα πώς η άσκηση στη φιλοσοφία ωφελεί το ίδιο το άτομο.
3. Στην «Απολογία» ο Σωκράτης εξηγεί στους δικαστές γιατί δεν μπορεί να σταματήσει να φιλοσοφεί: «το μεγαλύτερο αγαθό για τον άνθρωπο είναι να συζητά κάθε μέρα για την αρετή και για τα άλλα θέματα για τα οποία με ακούτε να συζητώ και να εξετάζω τον εαυτό μου και τους άλλους· και η ζωή χωρίς εξέταση δεν αξίζει να τη ζει άνθρωπος» (Πλάτων, Απολογία 38a, μετάφραση δική μας). Τι απαντά το απόσπασμα στον Καλλικλή, και ποια αμφισβήτηση της φιλοσοφίας φαίνεται ότι είχε στο μυαλό της η πόλη που τον καταδίκασε;
4. «Σήμερα κανείς δεν φοβάται τη φιλοσοφία· άρα έχασε τη δύναμή της.» Να κρίνεις αυτή την άποψη με επιχειρήματα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/what-philosophy-is-for
