# Ορθολογισμός και εμπειρισμός

> Από πού έρχεται η γνώση: η ανάμνηση του Πλάτωνα και η επαγωγή του Αριστοτέλη.

Φιλοσοφία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/rationalism-empiricism

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις τον ορθολογισμό και την a priori (προεμπειρική) γνώση, με δικά σου παραδείγματα.
- Να εξηγείς τη θεωρία της ανάμνησης του Πλάτωνα και πώς τη στηρίζει το επεισόδιο του δούλου στον «Μένωνα».
- Να ορίζεις τον εμπειρισμό και να εξηγείς τι είναι οι στοιχειώδεις πεποιθήσεις ή ιδέες και γιατί θεωρούνται πρωταρχική γνώση.
- Να εξηγείς την επαγωγική πορεία της γνώσης στον Αριστοτέλη, από τις αισθήσεις στο γενικό, και να τη συγκρίνεις με την ανάμνηση.

## Πώς το ξέρεις;

Δύο πράγματα που ξέρεις: *βρέχει έξω τώρα* και *δεν υπάρχει τετράγωνος κύκλος*.
Για το πρώτο κοίταξες από το παράθυρο. Για το δεύτερο δεν χρειάστηκε να ψάξεις
όλο τον κόσμο για τετράγωνους κύκλους· αρκεί να καταλάβεις τι σημαίνουν οι
λέξεις, και ξέρεις ότι δεν θα βρεθεί ποτέ κανένας.

Μοιάζει λοιπόν να υπάρχουν δύο δρόμοι προς τη γνώση: **οι αισθήσεις** και **ο
νους**. Το ερώτημα της γνωσιολογίας είναι ποιος από τους δύο είναι η **πηγή**
της γνώσης μας για τον κόσμο. Δύο μεγάλες απαντήσεις αντιπαρατίθενται ως σήμερα:
ο **ορθολογισμός** και ο **εμπειρισμός**. Στην αρχαιότητα ο καθένας έχει έναν
μεγάλο εκπρόσωπο: τον Πλάτωνα και τον μαθητή του, τον Αριστοτέλη.

## Ορθολογισμός

Κατά τους **ορθολογιστές**, η γνώση μας για τον κόσμο προέρχεται **κυρίως από τον
ίδιο τον ορθό λόγο**, και τα βασικά της στοιχεία μπορούμε να τα αναζητήσουμε
**μέσα στον νου** μας.

### A priori γνώση

Μια τέτοια γνώση λέγεται **a priori** (λατινικά: «εκ των προτέρων») ή
**προεμπειρική**: είναι δυνατή **πριν** ή **ανεξάρτητα** από οποιαδήποτε εμπειρία.

| A priori                                                                           | Από την εμπειρία                               |
| ---------------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------- |
| Δεν υπάρχει τετράγωνος κύκλος.                                                     | Το Αιγαίο είναι αλμυρό.                        |
| Τα 7 + 5 κάνουν 12.                                                                | Ο Όλυμπος είναι το ψηλότερο βουνό της Ελλάδας. |
| Αν ο Α είναι ψηλότερος από τον Β και ο Β από τον Γ, ο Α είναι ψηλότερος από τον Γ. | Ο Γ είναι 1,70.                                |

Πρόσεξε: για να μάθεις τι σημαίνει «7» ίσως χρειάστηκες δάχτυλα ή μήλα. Αλλά
**για να ξέρεις** ότι 7 + 5 = 12 δεν χρειάζεται να μετρήσεις μήλα κάθε φορά, ούτε
θα σε έπειθε το αντίθετο ένα πείραμα που «έβγαλε» 13: θα έψαχνες πού μέτρησες
λάθος. Η αλήθεια αυτή δεν **στηρίζεται** στην εμπειρία.

### Η θεωρία της ανάμνησης

Το πρόβλημα της προέλευσης της γνώσης αναλύθηκε εκτενώς μόνο στη νεότερη εποχή,
με τον Ντεκάρτ, τον Λοκ, τον Καντ. Στην αρχαιότητα όμως σημαντικός εκπρόσωπος της
ορθολογιστικής προσέγγισης είναι ο **Πλάτων**.

Για τον Πλάτωνα η ανθρώπινη γνώση στηρίζεται στην **ανάμνηση των ιδεών** που η
**αθάνατη ψυχή** αντίκρισε **πριν ενσαρκωθεί** στο σώμα. Μαθαίνω σημαίνει θυμάμαι.
Με την κατάλληλη νοητική άσκηση, και ιδίως με τη μελέτη των **μαθηματικών**, η
ψυχή μπορεί να ξαναβρεί τη βαθύτερη πνευματική πραγματικότητα των ιδεών, που
υπάρχουν αιώνια, ενώ ο υλικός κόσμος είναι μόνο ατελής αντανάκλασή τους. Οι
αισθήσεις δεν δίνουν τη γνώση· στην καλύτερη περίπτωση την **ξυπνούν**.

### Ο δούλος του Μένωνα

Ο Πλάτων δεν το λέει μόνο· το δείχνει. Στον *Μένωνα* (82b–85b) ο Σωκράτης φωνάζει
έναν νεαρό δούλο που δεν έμαθε ποτέ γεωμετρία, σχεδιάζει στο χώμα ένα τετράγωνο με
πλευρά 2 πόδια (εμβαδόν 4) και τον ρωτά: **ποια πλευρά έχει το τετράγωνο με διπλάσιο
εμβαδόν, 8;**

1. Ο δούλος απαντά σίγουρος: **διπλάσια πλευρά**, 4. Ο Σωκράτης σχεδιάζει και
   μετρούν: το τετράγωνο με πλευρά 4 έχει εμβαδόν **16**, τετραπλάσιο.
2. Δοκιμάζει **3**, ανάμεσα στο 2 και στο 4. Εμβαδόν **9**: πάλι λάθος. Ο δούλος
   παραδέχεται ότι δεν ξέρει, και ο Σωκράτης σχολιάζει ότι τώρα είναι σε καλύτερη
   θέση από πριν, γιατί ξέρει ότι δεν ξέρει.
3. Ο Σωκράτης φέρνει τη **διαγώνιο** του αρχικού τετραγώνου. Με ερωτήσεις μόνο, ο
   δούλος βλέπει ότι το τετράγωνο που έχει πλευρά τη διαγώνιο έχει εμβαδόν **8**.

Ο Σωκράτης επιμένει ότι δεν του **δίδαξε** τίποτα· μόνο ρωτούσε. Άρα, συμπεραίνει,
η γνώση ήταν **ήδη μέσα του**, και οι ερωτήσεις τη βοήθησαν να ανέβει στην
επιφάνεια. Είναι η μαιευτική του Σωκράτη, με θεωρητική βάση.

## Εμπειρισμός

Κατά τους **εμπειριστές**, η γνώση μας για τον κόσμο προέρχεται **κυρίως ή και
αποκλειστικά από τις αισθήσεις**.

### Στοιχειώδεις πεποιθήσεις και πρωταρχική γνώση

Η αφετηρία της γνώσης είναι η **καταγραφή στον νου**, μέσω της αισθητηριακής
αντίληψης, των **«στοιχειωδών δεδομένων»** του κόσμου: ένα χρώμα, ένας ήχος, μια
θερμοκρασία. Τη στιγμή που γίνεται αυτή η καταγραφή γεννιούνται **στοιχειώδεις
πεποιθήσεις** ή **ιδέες**: απλές παραστάσεις αυτών των δεδομένων («κόκκινο εδώ»,
«ζεστό»). Αυτές είναι η ζητούμενη **θεμελιώδης και πρωταρχική γνώση**. Γιατί;
Επειδή είναι η στιγμή της **άμεσης επαφής** με την πραγματικότητα, πριν μπει
οποιοσδήποτε συλλογισμός που θα μπορούσε να σφάλει. Πάνω τους χτίζεται όλη η
υπόλοιπη γνώση.

Στα νεότερα χρόνια ο Τζον Λοκ το είπε με μια εικόνα: ο νους πριν από την εμπειρία
είναι **άγραφος πίνακας** (*tabula rasa*), και ό,τι υπάρχει πάνω του το έγραψαν οι
αισθήσεις.

### Η επαγωγή του Αριστοτέλη

Εμπειριστικές απόψεις υποστήριξαν και αρχαίοι φιλόσοφοι, όπως ο **Αριστοτέλης** και
ο Επίκουρος. Ο Αριστοτέλης τονίζει τη σημασία του **νου** για την επιστημονική
γνώση. Πιστεύει όμως ότι η γνώση αυτή προϋποθέτει **επαγωγική πορεία**: μετάβαση
**από το μερικό και συγκεκριμένο στο γενικό και αφηρημένο**. Και το μερικό δεν το
συλλαμβάνεις χωρίς τις αισθήσεις, που σε συνδέουν άμεσα με τον φυσικό κόσμο.

Στο τέλος των *Αναλυτικών υστέρων* (Β 19, 100a3–9) περιγράφει τη σκάλα:

1. από την **αίσθηση** γεννιέται η **μνήμη**·
2. από πολλές μνήμες του ίδιου πράγματος γεννιέται η **εμπειρία**·
3. από την εμπειρία, όταν το γενικό «σταθεί» στην ψυχή, γεννιέται η αρχή της
   **τέχνης** και της **επιστήμης**.

Ο γιατρός που έχει δει πολλούς ασθενείς με πυρετό να γίνονται καλά με το ίδιο
φάρμακο έχει εμπειρία. Όταν καταλάβει **γιατί** βοηθά όλους όσοι έχουν αυτή την
πάθηση, έχει επιστήμη. Και ο δρόμος ξεκίνησε από τα μάτια του.

|                             | Ορθολογισμός (Πλάτων)                       | Εμπειρισμός (Αριστοτέλης)                              |
| --------------------------- | ------------------------------------------- | ------------------------------------------------------ |
| Πηγή της γνώσης             | ο ορθός λόγος, ο νους                       | οι αισθήσεις                                           |
| Τι είναι γνώση στη βάση της | a priori γνώση, ανεξάρτητη από την εμπειρία | στοιχειώδεις πεποιθήσεις, από άμεση επαφή με τον κόσμο |
| Πώς μαθαίνουμε              | ανάμνηση των ιδεών                          | επαγωγή: από το μερικό στο γενικό                      |
| Ρόλος των αισθήσεων         | αφορμή που ξυπνά τη μνήμη                   | απαραίτητη αφετηρία                                    |
| Ρόλος του νου               | η ίδια η πηγή                               | επεξεργάζεται ό,τι δίνουν οι αισθήσεις                 |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ορθολογιστής ή εμπειριστής;*

> **Κλειδί**
>
> - **Ορθολογισμός**: η γνώση για τον κόσμο προέρχεται κυρίως από τον ορθό λόγο, και
>   τα βασικά της στοιχεία βρίσκονται στον νου (Πλάτων, αργότερα Ντεκάρτ).
> - **A priori (προεμπειρική) γνώση**: γνώση δυνατή πριν ή ανεξάρτητα από κάθε
>   εμπειρία.
> - **Θεωρία της ανάμνησης**: η γνώση είναι ανάμνηση των ιδεών που η αθάνατη ψυχή
>   είδε πριν ενσαρκωθεί.
> - **Εμπειρισμός**: η γνώση προέρχεται κυρίως ή αποκλειστικά από τις αισθήσεις
>   (Αριστοτέλης, αργότερα Λοκ, Χιουμ).
> - **Στοιχειώδεις πεποιθήσεις (ιδέες)**: απλές παραστάσεις των στοιχειωδών
>   δεδομένων των αισθήσεων· η **πρωταρχική γνώση**, από την άμεση επαφή με τον
>   κόσμο.
> - **Επαγωγή**: η πορεία από το μερικό και συγκεκριμένο στο γενικό και αφηρημένο.

## Διαβάζω τον Πλάτωνα

Λίγο πριν από το επεισόδιο του δούλου, ο Σωκράτης εξηγεί στον Μένωνα την ιδέα
που θα δοκιμάσει.

> Αφού λοιπόν η ψυχή είναι αθάνατη και έχει γεννηθεί πολλές φορές, και έχει δει
> και όσα είναι εδώ και όσα είναι στον Άδη και όλα τα πράγματα, δεν υπάρχει τίποτα
> που να μην το έχει μάθει. Δεν είναι λοιπόν παράξενο να μπορεί να θυμηθεί και για
> την αρετή και για τα άλλα όσα ήξερε και πρωτύτερα. \[…] Γιατί το να αναζητάς και
> το να μαθαίνεις είναι, όλο κι όλο, ανάμνηση.
>
> Πλάτων, *Μένων* 81c–d (μετάφραση δική μας)

Και στην απέναντι πλευρά, ο Αριστοτέλης, με δύο φράσεις: «είναι αδύνατο να δεις
τα καθόλου χωρίς επαγωγή \[…] και αδύνατο να κάνεις επαγωγή αν δεν έχεις αισθήσεις»
(*Αναλυτικὰ ὕστερα* Α 18, 81a38–b6, μετάφραση δική μας).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πώς στηρίζει το επεισόδιο του δούλου στον «Μένωνα» τη θεωρία της ανάμνησης;

1. **Τι δείχνει το πείραμα.** Ένας νέος που δεν διδάχτηκε ποτέ γεωμετρία φτάνει,
   μόνο με ερωτήσεις, στη σωστή λύση: το τετράγωνο με διπλάσιο εμβαδόν έχει πλευρά
   τη διαγώνιο του αρχικού.
2. **Το επιχείρημα.** Αν ο Σωκράτης δεν του έδωσε τη γνώση, και ο δούλος δεν την
   έμαθε σε αυτή τη ζωή, τότε την είχε από πριν. Η γνώση βγήκε από μέσα του, όπως
   λέει η θεωρία: μαθαίνω σημαίνει θυμάμαι.
3. **Γιατί είναι ορθολογισμός.** Η γεωμετρική αλήθεια δεν στηρίχτηκε σε μετρήσεις στο
   χώμα· τα σχήματα ήταν μόνο αφορμή. Η λύση είναι a priori: ισχύει για κάθε
   τετράγωνο, όχι μόνο για εκείνο που σχεδιάστηκε.

### Παράδειγμα 2: «Ο Σωκράτης δεν θύμισε στον δούλο τίποτα· του έδειξε την απάντηση με τις ερωτήσεις του.» Να κρίνεις αν το επεισόδιο αποδεικνύει την ανάμνηση.

1. **Η ένσταση.** Οι ερωτήσεις του Σωκράτη δεν είναι ουδέτερες. Σχεδιάζει ο ίδιος τη
   διαγώνιο και ρωτά «δεν είναι έτσι;». Κάποιος θα έλεγε ότι διδάσκει με ερωτήσεις,
   όπως ένας καλός καθηγητής.
2. **Τι μένει από το επιχείρημα.** Ακόμα κι έτσι, ο δούλος δεν δέχεται την απάντηση
   επειδή του την είπαν· τη **βλέπει**. Η βεβαιότητα που νιώθει δεν έρχεται από την
   αυθεντία του Σωκράτη ούτε από μετρήσεις. Αυτό δείχνει κάτι σημαντικό: ότι ο νους
   μπορεί να δει μόνος του μια αναγκαία αλήθεια.
3. **Μια θέση.** Το επεισόδιο δείχνει πειστικά ότι υπάρχει a priori γνώση, που ο νους
   αναγνωρίζει χωρίς να την πάρει από τις αισθήσεις. Δεν αποδεικνύει όμως ότι
   προέρχεται από μια προηγούμενη ζωή της ψυχής· αυτό είναι μία εξήγηση ανάμεσα σε
   άλλες, και ο εμπειριστής θα έλεγε ότι ο δούλος απλώς επεξεργάστηκε σωστά ό,τι
   είδε στο χώμα.

> **Πρόσεχε**
>
> - **A priori δεν σημαίνει «πριν από τη γέννηση».** Σημαίνει ανεξάρτητα από την
>   εμπειρία. Η πλατωνική ανάμνηση είναι μία εξήγηση για το πώς είναι δυνατή, όχι ο
>   ορισμός της.
> - **Η ανάμνηση δεν κάνει τον Πλάτωνα εμπειριστή.** Δεν θυμάται κάτι που είδε με τα
>   μάτια σε αυτή τη ζωή· θυμάται ιδέες που είδε η ψυχή χωρίς σώμα.
> - **Ο Αριστοτέλης δεν παραμερίζει τον νου.** Ο νους συλλαμβάνει το γενικό· όμως
>   αφετηρία είναι οι αισθήσεις.
> - **Η επαγωγή εδώ είναι ο δρόμος της γνώσης.** Είναι η ίδια κίνηση από το μερικό
>   στο γενικό που είδες στα επιχειρήματα, με τα ίδια όρια.

> **Θυμήσου**
>
> - Ορθολογισμός: η γνώση από τον λόγο· a priori γνώση, ανεξάρτητη από την εμπειρία.
> - Πλάτων: ανάμνηση των ιδεών της αθάνατης ψυχής (*Μένων* 81c–d)· ο δούλος και το
>   διπλάσιο τετράγωνο (82b–85b)· μαθηματικά.
> - Εμπειρισμός: η γνώση από τις αισθήσεις· στοιχειώδεις πεποιθήσεις ή ιδέες =
>   πρωταρχική γνώση· *tabula rasa* (Λοκ).
> - Αριστοτέλης: επαγωγή, από το μερικό στο γενικό· αίσθηση → μνήμη → εμπειρία →
>   τέχνη και επιστήμη.

## Ερωτήσεις

1. Τι υποστηρίζει ο ορθολογισμός για την πηγή της γνώσης;
   - Ότι προέρχεται κυρίως από τον ορθό λόγο
   - Ότι προέρχεται αποκλειστικά από τις αισθήσεις
   - Ότι γνώση δεν είναι δυνατή με κανέναν τρόπο
   - Ότι η γνώση είναι ό,τι συμφωνεί η πλειονότητα των ανθρώπων
2. Ποια από τις παρακάτω γνώσεις είναι a priori;
   - Το νερό βράζει στους 100 βαθμούς στην επιφάνεια της θάλασσας
   - Ο φίλος μου έχει καστανά μάτια
   - Κάθε τρίγωνο έχει τρεις γωνίες
   - Στην Αθήνα έβρεξε χθες
3. Τι σημαίνει μάθηση κατά τη θεωρία της ανάμνησης του Πλάτωνα;
   - Απομνημόνευση όσων διδάσκει ο δάσκαλος
   - Συλλογή εμπειριών από τις αισθήσεις
   - Ανάμνηση των ιδεών που είδε η ψυχή πριν ενσαρκωθεί
   - Επανάληψη των ίδιων ασκήσεων ώσπου να γίνουν συνήθεια
4. Στον «Μένωνα», ποια πλευρά έχει τελικά το τετράγωνο με το διπλάσιο εμβαδόν από το αρχικό;
   - Τη διπλάσια πλευρά
   - Πλευρά μιάμιση φορά μεγαλύτερη
   - Τη διαγώνιο του αρχικού τετραγώνου
   - Τη μισή πλευρά του αρχικού τετραγώνου
5. Ποια είναι, κατά τον εμπειρισμό, η πρωταρχική γνώση;
   - Οι έμφυτες ιδέες που έχει ο νους από τη γέννησή του
   - Οι στοιχειώδεις πεποιθήσεις από τις αισθήσεις
   - Τα αξιώματα της γεωμετρίας
   - Οι γενικοί νόμοι της φύσης που βρίσκει η επιστήμη
6. Γιατί οι στοιχειώδεις πεποιθήσεις θεωρούνται θεμέλιο της γνώσης από τους εμπειριστές;
   - Γιατί είναι οι πιο πολύπλοκες σκέψεις που κάνουμε
   - Γιατί τις δέχονται όλοι οι φιλόσοφοι χωρίς συζήτηση
   - Γιατί προέρχονται από άμεση επαφή με την πραγματικότητα
   - Γιατί η ψυχή τις έφερε μαζί της πριν γεννηθεί
7. Ποια είναι, κατά τον Αριστοτέλη, η πορεία της επιστημονικής γνώσης;
   - Από το γενικό στο μερικό, με παραγωγή από έμφυτες αρχές
   - Από τις αισθήσεις, μέσω της επαγωγής, στο γενικό
   - Από την ανάμνηση των ιδεών στη μελέτη των μαθηματικών
   - Από την αμφιβολία για όλα σε μια πρώτη βεβαιότητα
8. Τι σημαίνει η εικόνα του Λοκ ότι ο νους είναι «άγραφος πίνακας» (tabula rasa);
   - Ότι ο νους δεν μπορεί να μάθει τίποτα
   - Ότι ο νους ξεχνά ό,τι ήξερε πριν από τη γέννηση
   - Ότι πριν από την εμπειρία δεν υπάρχει γνώση στον νου
   - Ότι όλοι οι άνθρωποι σκέφτονται ακριβώς με τον ίδιο τρόπο

## Ασκήσεις

1. Με ποια θεωρία εξηγεί ο Πλάτων πώς αποκτούμε γνώση;
2. Να εξηγήσεις τι είναι οι στοιχειώδεις πεποιθήσεις του εμπειρισμού, με ένα δικό σου παράδειγμα, και γιατί θεωρούνται πρωταρχική γνώση.
3. «Από την αίσθηση γεννιέται η μνήμη, όπως λέμε· από τη μνήμη, όταν γίνεται πολλές φορές για το ίδιο πράγμα, η εμπειρία […] Και από την εμπειρία, όταν όλο το καθόλου σταθεί στην ψυχή […], η αρχή της τέχνης και της επιστήμης» (Αριστοτέλης, Αναλυτικὰ ὕστερα Β 19, 100a3–9, μετάφραση δική μας). Ποια πορεία της γνώσης περιγράφει ο Αριστοτέλης, και σε τι διαφέρει από την ανάμνηση του Πλάτωνα;
4. Ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης μαθαίνει να αναγνωρίζει γάτες βλέποντας εκατομμύρια φωτογραφίες. Κάποιος λέει: «Να η απόδειξη ότι ο εμπειρισμός έχει δίκιο: κάθε γνώση έρχεται από τα δεδομένα.» Να κρίνεις το επιχείρημα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/rationalism-empiricism
