# Μορφές πολιτικής οργάνωσης και κοινωνικό συμβόλαιο

> Από την πόλη-κράτος στο κοινωνικό συμβόλαιο: γιατί υπακούμε στους νόμους.

Φιλοσοφία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/political-organisation

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί οι άνθρωποι συγκροτούν οργανωμένες κοινωνίες και τι ρόλο παίζει σε αυτές το δίκαιο.
- Να συζητάς τη χρησιμότητα και τους κινδύνους των ουτοπιών, από την «Πολιτεία» του Πλάτωνα ως τον Τόμας Μορ.
- Να συγκρίνεις τις θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου του Χομπς, του Λοκ και του Ρουσό.
- Να περιγράφεις τα γνωρίσματα της φιλελεύθερης δημοκρατίας και σε τι διαφέρουν από αυτήν οι κυριότερες εναλλακτικές ιδεολογίες.

## Γιατί ζούμε σε κράτη;

Σου φαίνεται αυτονόητο ότι είσαι πολίτης ενός κράτους. Πριν ακόμα ψηφίσεις,
ξέρεις ότι κάποιοι παίρνουν αποφάσεις που σε δεσμεύουν: πόσα χρόνια θα πας
σχολείο, με ποια ταχύτητα θα οδηγείς, πόσο φόρο θα πληρώνεις. Η πολιτική
φιλοσοφία ρωτά αυτό που το αυτονόητο κρύβει:

- **Γιατί** ζουν οι άνθρωποι σε οργανωμένες κοινωνίες;
- **Ποιες μορφές** οργάνωσης είναι προτιμότερες, και γιατί;
- **Από πού** παίρνουν την εξουσία τους όσοι κυβερνούν, και **γιατί** οι
  υπόλοιποι πρέπει να τους υπακούουν;

Η ενότητα αυτή απαντά στα δύο πρώτα και ξεκινά το τρίτο. Η επόμενη εξετάζει
τις αξίες της δημοκρατίας.

## 1. Η ανάγκη για οργανωμένη κοινωνία

Από την αρχαιότητα οι φιλόσοφοι λένε ότι ο άνθρωπος είναι **«ζώο κοινωνικό»**,
και ο Αριστοτέλης «πολιτικό». Μόνος του δεν επιβιώνει: προστασία από τη φύση
και από τα θηρία, καλλιέργεια, κυνήγι και ψάρεμα γίνονται πολύ πιο
αποτελεσματικά με **κοινή προσπάθεια** και **καταμερισμό της εργασίας**. Με τον
καιρό οι σταθερές μορφές συνεργασίας γίνονται πόλεις και κράτη, και το
**εμπόριο** δίνει ώθηση στα μεγάλα αστικά κέντρα της Ασίας, της Μέσης Ανατολής,
της αρχαίας Ελλάδας.

Οι άνθρωποι όμως δεν μόνο συνεργάζονται· και **συγκρούονται**. Γι' αυτό
δημιουργούν **θεσμούς**, που αντανακλούν τις ηθικές τους αντιλήψεις. Ο
σημαντικότερος ίσως είναι το **δίκαιο**: το σύνολο των κανόνων που ρυθμίζουν
**υποχρεωτικά** τις σχέσεις των μελών μιας οργανωμένης κοινωνίας. Από την πρώτη
στιγμή εμφανίζεται και το πρόβλημα της **εξουσίας**: ποιος επιβάλλεται σε ποιον,
και με ποιο δικαίωμα.

Ο Πλάτων το λέει με έναν μύθο, στο στόμα του σοφιστή Πρωταγόρα. Οι άνθρωποι
είχαν τεχνικές για να ζουν, αλλά όταν μαζεύονταν σε πόλεις αδικούσαν ο ένας τον
άλλον, γιατί δεν είχαν την **πολιτική τέχνη**, και ξανασκόρπιζαν. Τότε ο Δίας
έστειλε τον Ερμή να τους φέρει την **αιδώ** (τον σεβασμό) και τη **δίκη** (τη
δικαιοσύνη). Ο Ερμής ρώτησε αν πρέπει να τις μοιράσει όπως τις άλλες τέχνες,
σε λίγους ειδικούς:

> «Σε όλους», είπε ο Δίας, «και όλοι να έχουν μερίδιο. Γιατί δεν θα γίνονταν
> πόλεις, αν είχαν μερίδιο σε αυτές λίγοι, όπως στις άλλες τέχνες.»
>
> Πλάτων, *Πρωταγόρας* 322c–d. Δική μας μετάφραση.

Στην Ευρώπη ο συστηματικός προβληματισμός για την καλύτερη οργάνωση της πόλης
αρχίζει με τους αρχαίους Έλληνες, και οι πρώτοι δημοκρατικοί θεσμοί της Αθήνας
βοήθησαν να γεννηθεί η ίδια η φιλοσοφία. Τον Μεσαίωνα η συζήτηση γυρίζει γύρω
από μια χριστιανική πολιτεία. Η πολιτική φιλοσοφία όπως την ξέρουμε σήμερα
στηρίζεται κυρίως σε έννοιες των **νεότερων χρόνων (16ος–18ος αιώνας)**, όταν
σχηματίζονται τα ευρωπαϊκά εθνικά κράτη.

## 2. Η ιδανική πολιτεία και οι ουτοπίες

Η **πολιτική επιστήμη** περιγράφει τις μορφές οργάνωσης που υπάρχουν. Η
**πολιτική φιλοσοφία**, όπως και η ηθική, ρωτά επιπλέον **ποιες θα έπρεπε να
είναι**, και συχνά προτείνει ιδανικά πρότυπα. Όταν το πρότυπο μοιάζει να
ξεπερνά τις ανθρώπινες δυνάμεις, το λέμε **ουτοπία**: ένα μοντέλο που δεν
βρίσκεται «πουθενά» (ου-τόπος) στον κόσμο μας.

- Τη λέξη την έφτιαξε ο **Τόμας Μορ**, τίτλο στο βιβλίο του του **1516** για
  ένα φανταστικό νησί όπου οι άνθρωποι ζουν ευτυχισμένοι.
- Η ιδέα όμως είναι αρχαία. Στην *Πολιτεία* ο Πλάτων περιγράφει μια δίκαιη και
  αρμονική πόλη, όπου ή οι φιλόσοφοι γίνονται βασιλείς ή οι βασιλείς
  φιλοσοφούν (473c–d). Όταν ο ίδιος προσπάθησε να μορφώσει τον τύραννο των
  Συρακουσών **Διονύσιο τον Νεότερο**, απέτυχε και κινδύνευσε η ελευθερία
  και η ζωή του.
- Τον 19ο αιώνα οι **ουτοπικοί σοσιαλιστές**, όπως ο Σεν-Σιμόν και ο Φουριέ,
  πρότειναν μοντέλα που έμειναν κυρίως στο χαρτί.

**Χρειάζεται τελικά η πολιτική την ουτοπία;**

| Υπέρ                                                                                       | Κατά                                                                                      |
| ------------------------------------------------------------------------------------------ | ----------------------------------------------------------------------------------------- |
| Δίνει ένα **μέτρο** για να κρίνουμε την αδικία που υπάρχει σήμερα.                         | Αν επιχειρηθεί με τη **βία**, οδηγεί σε καταστροφές.                                      |
| Είναι **κινητήρια δύναμη** προόδου· χωρίς την ιδέα κάτι καλύτερου, δεν θα αλλάζαμε τίποτα. | Μπορεί να δικαιολογήσει την **αναγκαστική συμμόρφωση** των ανθρώπων «για το μέλλον τους». |

Το βιβλίο καταλήγει ότι η ουτοπική σκέψη έχει θέση, αρκεί να μην υπονομεύει
τη **συναινετική, δημοκρατική διακυβέρνηση**, που δεν είναι ουτοπία, αφού
λειτουργεί σε μεγάλο μέρος του πλανήτη.

## 3. Το κοινωνικό συμβόλαιο

Πώς δικαιολογείται, τελικά, η εξουσία; Η πιο ικανοποιητική ίσως απάντηση των
νεότερων χρόνων είναι το **κοινωνικό συμβόλαιο**. Οι άνθρωποι συμφωνούν να
ζουν μαζί με αρχές που **κανένας λογικός άνθρωπος δεν θα απέρριπτε**, με τον
όρο ότι τις τηρούν και όλοι οι άλλοι, γιατί η κοινή τήρησή τους εξυπηρετεί τα
βασικά συμφέροντα όλων.

Το συμβόλαιο είναι **υποθετικό**: κανείς δεν υπέγραψε ποτέ κάτι τέτοιο·
ζούμε **σαν να** το είχαμε υπογράψει. Μπορούμε πάντως να πούμε ότι τα
**Συντάγματα** των σύγχρονων δημοκρατιών, που τα ψήφισαν οι αντιπρόσωποι του
λαού, είναι ένα είδος **πραγματικής** συμφωνίας ανάμεσα στους πολίτες.

Οι θεωρίες του συμβολαίου ξεκινούν από μια **φυσική κατάσταση**, πώς θα ζούσαν
οι άνθρωποι χωρίς κράτος, και καταλήγουν σε πολύ διαφορετικά συμβόλαια:

|                       | **Τόμας Χομπς** (1588–1679)                              | **Τζον Λοκ** (1632–1704)                                                 | **Ζαν-Ζακ Ρουσό** (1712–1778)                                     |
| --------------------- | -------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------ | ----------------------------------------------------------------- |
| Η φυσική κατάσταση    | πόλεμος όλων εναντίον όλων, από φόβο και ιδιοτέλεια      | ελευθερία και ισότητα, με φυσικά δικαιώματα, αλλά χωρίς αμερόληπτο κριτή | τα εμπόδια της φύσης ξεπερνούν τις δυνάμεις του καθενός μόνου του |
| Τι παραδίδουμε        | όλη τη δύναμή μας σε έναν κυρίαρχο (άνθρωπο ή συνέλευση) | μόνο το δικαίωμα να τιμωρούμε μόνοι μας                                  | τον εαυτό μας ολόκληρο στην κοινότητα, όλοι εξίσου                |
| Τι κερδίζουμε         | ειρήνη και ασφάλεια                                      | προστασία της ζωής, της ελευθερίας, της ιδιοκτησίας                      | να υπακούμε μόνο στη **γενική βούληση**, άρα στον εαυτό μας       |
| Αν η εξουσία προδώσει | σχεδόν κανένα δικαίωμα αντίστασης                        | ο λαός μπορεί να την ανατρέψει                                           | κυρίαρχος είναι πάντα ο λαός                                      |

Πρόσεξε ότι ένα κοινωνικό συμβόλαιο **δεν είναι αυτόματα δημοκρατικό**: ο
Χομπς καταλήγει σε έναν σχεδόν απόλυτο κυρίαρχο. Ακόμα κι εκεί όμως άλλαξε κάτι
βαθύ: η εξουσία δεν πηγάζει πια από τον Θεό, όπως πίστευαν τον Μεσαίωνα, αλλά
από τη **βούληση των ίδιων των ανθρώπων**, και έχει όρια. Η αναφορά στη
συναίνεση ανοίγει τον δρόμο στη δημοκρατία.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Χομπς, Λοκ ή Ρουσό;*

### Το κείμενο: ο Χομπς για τη ζωή χωρίς κράτος

> «Είναι φανερό ότι, όσο καιρό οι άνθρωποι ζουν χωρίς μια κοινή εξουσία που να
> τους κρατά όλους σε φόβο, βρίσκονται στην κατάσταση που λέγεται πόλεμος· και
> μάλιστα πόλεμος κάθε ανθρώπου εναντίον κάθε ανθρώπου. \[…] Σε μια τέτοια
> κατάσταση δεν υπάρχει θέση για εργασία, γιατί ο καρπός της είναι αβέβαιος·
> και επομένως ούτε καλλιέργεια της γης, ούτε ναυσιπλοΐα, \[…] ούτε τέχνες, ούτε
> γράμματα, ούτε κοινωνία· και, το χειρότερο απ' όλα, διαρκής φόβος και κίνδυνος
> βίαιου θανάτου· και η ζωή του ανθρώπου μοναχική, φτωχή, άθλια, κτηνώδης και
> σύντομη.»
>
> Thomas Hobbes, *Λεβιάθαν* (1651), κεφ. 13. Δική μας μετάφραση.

Ο Χομπς δεν λέει ότι κάθε μέρα σκοτωνόμαστε· λέει ότι, χωρίς κοινή εξουσία,
**κανείς δεν είναι ασφαλής** και άρα κανείς δεν σχεδιάζει τίποτα. Γιατί να
φυτέψεις ελιές, αν άλλος θα μαζέψει τον καρπό; Από αυτή την εικόνα βγαίνει το
συμβόλαιό του: καλύτερα ένας ισχυρός κυρίαρχος παρά ο φόβος του καθενός από
όλους.

## 4. Η φιλελεύθερη δημοκρατία και οι εναλλακτικές της

Η δημοκρατία γεννήθηκε στην κλασική Αθήνα, αλλά οι σύγχρονοι δημοκρατικοί θεσμοί
χρειάστηκαν ιδέες που τότε δεν υπήρχαν. Αν δημοκρατία σημαίνει **λαϊκή
κυριαρχία**, σήμερα αυτό σημαίνει:

- την **αρχή της πλειοψηφίας**, μαζί με τον **ισότιμο σεβασμό των βασικών
  δικαιωμάτων** όλων·
- τη **διάκριση των εξουσιών**, με ανεξάρτητη δικαιοσύνη απέναντι στη
  νομοθετική και στην εκτελεστική εξουσία·
- **ισονομία και ισοπολιτεία**: ίση μεταχείριση ανεξάρτητα από φυλή, φύλο,
  κοινωνική τάξη·
- **ανοχή** σε πολλές θρησκευτικές και φιλοσοφικές απόψεις για το πώς πρέπει
  να ζει κανείς, με τον όρο ότι κανείς δεν επιβάλλει τη δική του με τη βία·
- σεβασμό του **Συντάγματος**, του βασικού καταστατικού χάρτη του κράτους.

Οι σημερινές δημοκρατίες είναι **αντιπροσωπευτικές**: ο λαός, εκτός από τα
δημοψηφίσματα, δεν αποφασίζει άμεσα αλλά εκλέγει αντιπροσώπους. Οι υποστηρικτές
της **άμεσης δημοκρατίας** επισημαίνουν τα τρωτά της αντιπροσώπευσης, αλλά η
αντικατάστασή της μοιάζει πρακτικά πολύ δύσκολη.

Στη **φιλελεύθερη** δημοκρατία η πλειοψηφία κυβερνά **μέσα σε ένα πλαίσιο**
που δεν μπορεί να ξεπεράσει. Αν το Σύνταγμα απαγορεύει να εξοριστεί πολίτης για
τις πολιτικές του ιδέες, η κυβέρνηση δεν μπορεί να εξορίσει έναν αντίπαλό της,
ακόμα κι αν το ήθελε η πλειοψηφία των ψηφοφόρων.

Το πρότυπο αυτό δεν είναι το μόνο. Το βιβλίο εξετάζει τρεις μεγάλες
εναλλακτικές:

| Ιδεολογία                                                 | Τι προτείνει                                                                                                                        | Τι απορρίπτει από τη φιλελεύθερη δημοκρατία                                        |
| --------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------- |
| **Θεοκρατικά καθεστώτα**                                  | οι ηθικές και πολιτικές αρχές υπαγορεύονται από τη θρησκεία                                                                         | τη χωριστή από τη θρησκεία πολιτική εξουσία, που τη θεωρούν άθεη                   |
| **Φασισμός, εθνικοσοσιαλισμός**                           | το κράτος ως ζωντανός οργανισμός με φυλετικά ή εθνικά γνωρίσματα· ηγεσία μιας «αριστοκρατίας»                                       | τα «τεχνητά» ανθρώπινα δικαιώματα, την ισότιμη συμμετοχή, τον «ατομικισμό»         |
| **Επαναστατικός σοσιαλισμός, κομμουνισμός** (Μαρξ, Λένιν) | ουσιαστική οικονομική ισότητα, κρατική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, εξουσία της εργατικής τάξης («δικτατορία του προλεταριάτου») | τις «τυπικές» ελευθερίες της «αστικής» δημοκρατίας και το δικαίωμα της ιδιοκτησίας |

Ο φασισμός και ο εθνικοσοσιαλισμός δύσκολα υποστηρίζονται μετά τον Β΄ Παγκόσμιο
Πόλεμο, γιατί καταδικάστηκαν ηθικά στη συνείδηση της πλειονότητας. Οι
περισσότεροι μαρξιστές θεωρητικοί σήμερα πιστεύουν ότι τα αιτήματα κοινωνικής
δικαιοσύνης μπορούν να επιδιωχθούν **μέσα** στο δημοκρατικό πολίτευμα.

Τέλος, το βιβλίο δεν εξιδανικεύει τη φιλελεύθερη δημοκρατία: δεν έχει
περιορίσει τις ηθικά προβληματικές **ανισότητες** και τον **ατομικισμό**, δεν
διασφαλίζει πάντα τα δικαιώματα όλων, και δεν αντιστέκεται πάντα στη
**δημαγωγία**. Δεν λύνει όλα τα προβλήματα· δίνει όμως ένα πλαίσιο όπου
μπορούμε να τα συζητάμε χωρίς βία.

> **Κλειδί**
>
> - **Δίκαιο**: το σύνολο των κανόνων που ρυθμίζουν υποχρεωτικά τις σχέσεις των
>   μελών μιας οργανωμένης κοινωνίας.
> - **Ουτοπία**: ιδανικό πρότυπο πολιτείας που δεν υπάρχει «πουθενά» (Μορ,
>   1516\).
> - **Κοινωνικό συμβόλαιο**: η υποθετική συμφωνία των μελών μιας κοινωνίας, που
>   δικαιολογεί την πολιτική εξουσία.
> - **Φυσική κατάσταση**: πώς θα ζούσαν οι άνθρωποι χωρίς κράτος.
> - **Γενική βούληση** (Ρουσό): η βούληση του πολιτικού σώματος για το κοινό
>   καλό, πάνω από τις ατομικές βουλήσεις.
> - **Φιλελεύθερη δημοκρατία**: αντιπροσωπευτική δημοκρατία όπου η πλειοψηφία
>   κυβερνά μέσα στα όρια του Συντάγματος και των δικαιωμάτων.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να συγκρίνετε το κοινωνικό συμβόλαιο του Χομπς με εκείνο του Ρουσό ως προς το τι παραδίδει ο καθένας και ως προς το πόσο ελεύθερος μένει μετά τη συμφωνία.

1. **Η αφετηρία.** Και οι δύο ξεκινούν από μια φυσική κατάσταση που δεν αντέχεται:
   για τον Χομπς είναι ο πόλεμος όλων εναντίον όλων, για τον Ρουσό η στιγμή που
   τα εμπόδια της φύσης ξεπερνούν τις δυνάμεις του καθενός.
2. **Τι παραδίδεται.** Στον Χομπς ο καθένας εκχωρεί όλη τη δύναμή του σε έναν
   κυρίαρχο, έναν άνθρωπο ή μια συνέλευση, και υποτάσσει τη βούλησή του στη δική
   του. Στον Ρουσό ο καθένας δίνεται στην κοινότητα ολόκληρη, όλοι με τους ίδιους
   όρους, και κυρίαρχη γίνεται η γενική βούληση.
3. **Η ελευθερία.** Στον Χομπς κερδίζεις ασφάλεια και χάνεις σχεδόν κάθε
   δικαίωμα να αντισταθείς. Στον Ρουσό το ζητούμενο είναι να μείνεις «ελεύθερος
   όσο και πριν»: αφού είσαι μέλος του κυρίαρχου σώματος, υπακούς στον εαυτό σου.
   Το πρώτο συμβόλαιο οδηγεί σε μια ισχυρή μοναρχία, το δεύτερο στη λαϊκή
   κυριαρχία.

### Παράδειγμα 2: Ένας συμμαθητής σου λέει: «Εγώ δεν υπέγραψα κανένα κοινωνικό συμβόλαιο. Γιατί να υπακούω σε νόμους που δεν διάλεξα;» Να εξετάσετε το επιχείρημα και να κρίνετε αν ισχύει.

1. **Τι έχει δίκιο.** Το συμβόλαιο είναι πράγματι υποθετικό· κανείς δεν το
   υπέγραψε, και οι νόμοι που ισχύουν ψηφίστηκαν πριν γεννηθεί.
2. **Η πρώτη απάντηση.** Η θεωρία δεν ισχυρίζεται ότι υπέγραψε· ισχυρίζεται ότι οι
   βασικές αρχές της πολιτείας είναι αυτές που **κανένας λογικός άνθρωπος δεν θα
   απέρριπτε**, αν τις τηρούν και οι άλλοι. Ας αναρωτηθεί αν θα απέρριπτε την
   προστασία της ζωής του ή την ίση μεταχείριση από τον νόμο.
3. **Η δεύτερη απάντηση.** Στη δημοκρατία δεν είναι απλώς δέκτης· σε λίγο θα
   ψηφίζει, και μπορεί να διεκδικήσει να αλλάξουν οι νόμοι που θεωρεί άδικους. Το
   Σύνταγμα είναι ένα είδος πραγματικής συμφωνίας, που αναθεωρείται.
4. **Η κρίση.** Το επιχείρημα δείχνει ότι η υπακοή δεν είναι τυφλή: αν οι νόμοι
   πρόδιδαν τις βασικές αρχές, θα είχε λόγο να αντισταθεί, όπως λέει ο Λοκ. Δεν
   δείχνει όμως ότι κανένας νόμος δεν τον δεσμεύει· χωρίς κανέναν, θα βρισκόταν
   στη φυσική κατάσταση του Χομπς.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Το κοινωνικό συμβόλαιο είναι υποθετικό**, όχι ιστορικό γεγονός. Κανείς δεν
>   ισχυρίζεται ότι οι πρόγονοί μας υπέγραψαν κάποτε ένα χαρτί.
> - **Συμβόλαιο δεν σημαίνει δημοκρατία.** Ο Χομπς χτίζει με συμβόλαιο έναν
>   σχεδόν απόλυτο κυρίαρχο.
> - **Η γενική βούληση δεν είναι η βούληση της πλειοψηφίας** ούτε το άθροισμα
>   των ατομικών θελήσεων. Είναι η βούληση για το κοινό καλό.
> - **Ουτοπία δεν σημαίνει «ανοησία».** Μπορεί να είναι πολύτιμο μέτρο κριτικής·
>   ο κίνδυνος είναι η βίαιη εφαρμογή της.
> - **Πολιτική φιλοσοφία δεν είναι πολιτική επιστήμη.** Η πρώτη ρωτά πώς θα έπρεπε
>   να είναι η πολιτεία, η δεύτερη περιγράφει πώς είναι.

> **Θυμήσου**
>
> - Ο άνθρωπος ζώο κοινωνικό· καταμερισμός εργασίας, εμπόριο, θεσμοί, δίκαιο,
>   εξουσία· ο μύθος του Πρωταγόρα: αιδώς και δίκη σε όλους.
> - Ουτοπία: Πλάτων (φιλόσοφοι βασιλείς), Μορ (1516), ουτοπικοί σοσιαλιστές·
>   μέτρο κριτικής, αλλά όχι με βία.
> - Κοινωνικό συμβόλαιο: υποθετικό· Χομπς (πόλεμος όλων, Λεβιάθαν), Λοκ
>   (φυσικά δικαιώματα, συναίνεση, αντίσταση), Ρουσό (γενική βούληση).
> - Φιλελεύθερη δημοκρατία: πλειοψηφία και δικαιώματα, διάκριση εξουσιών,
>   ισονομία, ανοχή, Σύνταγμα, αντιπροσώπευση.
> - Εναλλακτικές: θεοκρατία, φασισμός, επαναστατικός σοσιαλισμός· και οι
>   αδυναμίες της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

## Ερωτήσεις

1. Πώς ορίζει το βιβλίο το δίκαιο;
   - Ως το αίσθημα του καθενός για το τι είναι σωστό
   - Ως τους κανόνες που ρυθμίζουν υποχρεωτικά τις σχέσεις των μελών μιας κοινωνίας
   - Ως τις συνήθειες και τα έθιμα που κληρονομούμε από τους παλαιότερους
   - Ως την εξουσία του ισχυρότερου πάνω στους άλλους
2. Στον μύθο του Πρωταγόρα, γιατί ο Δίας θέλει να δοθούν η αιδώς και η δίκη σε όλους, και όχι σε λίγους ειδικούς;
   - Επειδή οι άνθρωποι δεν είχαν ακόμα καμία τεχνική για να ζήσουν
   - Επειδή οι λίγοι ειδικοί θα γίνονταν τύραννοι
   - Επειδή δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν πόλεις αν τις είχαν λίγοι
   - Επειδή οι θεοί ήθελαν να τιμωρήσουν τον Προμηθέα
3. Ποια είναι, κατά το βιβλίο, η χρησιμότητα της ουτοπίας για την πολιτική σκέψη;
   - Είναι μέτρο για να κρίνουμε την αδικία που υπάρχει
   - Δίνει ένα σχέδιο που πρέπει να εφαρμοστεί αμέσως, και με τη βία αν χρειαστεί
   - Περιγράφει με ακρίβεια τις πολιτείες που υπάρχουν σήμερα
   - Καμία· είναι ένα ακατόρθωτο όνειρο χωρίς σημασία
4. Σε τι έννοια το κοινωνικό συμβόλαιο είναι «υποθετικό»;
   - Ισχύει μόνο αν το δεχτεί η πλειοψηφία σε δημοψήφισμα
   - Είναι μια θεωρία που δεν έχει αποδειχτεί ακόμα επιστημονικά
   - Το υπέγραψαν μόνο οι πρώτοι πολίτες, όχι εμείς
   - Κανείς δεν το υπέγραψε· ζούμε σαν να το είχαμε υπογράψει
5. Σε ποιο συμπέρασμα οδηγεί τον Χομπς η εικόνα του «πολέμου όλων εναντίον όλων»;
   - Ότι οι άνθρωποι πρέπει να ζουν χωρίς κράτος, σε μικρές κοινότητες
   - Ότι πρέπει να δοθεί όλη η δύναμη σε έναν κυρίαρχο
   - Ότι ο λαός μπορεί πάντα να ανατρέψει μια κυβέρνηση που δεν του αρέσει
   - Ότι η εξουσία του βασιλιά προέρχεται από τον Θεό
6. Τι είναι η «γενική βούληση» στον Ρουσό;
   - Η βούληση του πολιτικού σώματος για το κοινό καλό
   - Η γνώμη που συγκεντρώνει τις περισσότερες ψήφους στις εκλογές
   - Η θέληση του μονάρχη στον οποίο παραδόθηκε η εξουσία
   - Οι επιθυμίες που έχουν όλοι οι άνθρωποι από τη φύση τους
7. Η πλειοψηφία των ψηφοφόρων θα ήθελε να εξοριστεί ένας πολιτικός για τις ιδέες του, αλλά το Σύνταγμα το απαγορεύει. Τι ισχύει σε μια φιλελεύθερη δημοκρατία;
   - Η κυβέρνηση τον εξορίζει, αφού η πλειοψηφία είναι κυρίαρχη
   - Η κυβέρνηση δεν μπορεί να τον εξορίσει
   - Αποφασίζουν τα δικαστήρια με βάση τη γνώμη της πλειοψηφίας
   - Γίνεται δημοψήφισμα, και ό,τι αποφασίσει ο λαός ισχύει
8. Πώς βλέπει η φασιστική ιδεολογία το κράτος και τα ανθρώπινα δικαιώματα;
   - Το κράτος πρέπει να είναι ελάχιστο, για να είναι ελεύθερα τα άτομα
   - Η εξουσία ανήκει στην εργατική τάξη και τα μέσα παραγωγής στο κράτος
   - Το κράτος είναι ζωντανός οργανισμός και τα δικαιώματα «τεχνητά»
   - Οι νόμοι πρέπει να υπαγορεύονται από τη θρησκεία

## Ασκήσεις

1. Ποιος έδωσε τον τίτλο «Ουτοπία» σε βιβλίο του, και ποια χρονιά εκδόθηκε;
2. Εξήγησε γιατί ένα κοινωνικό συμβόλαιο δεν οδηγεί αναγκαστικά σε δημοκρατία, και τι άλλαξε παρ' όλα αυτά σε σχέση με τον Μεσαίωνα.
3. «Οι άνθρωποι, όντας από τη φύση τους όλοι ελεύθεροι, ίσοι και ανεξάρτητοι, κανείς δεν μπορεί να βγει από αυτή την κατάσταση και να υποταχθεί στην πολιτική εξουσία άλλου χωρίς τη δική του συναίνεση. Ο μόνος τρόπος με τον οποίο κάποιος αποβάλλει τη φυσική του ελευθερία και φορά τα δεσμά της πολιτικής κοινωνίας είναι να συμφωνήσει με άλλους ανθρώπους να ενωθούν σε μια κοινότητα, για να ζουν άνετα, με ασφάλεια και ειρήνη ο ένας με τον άλλον.» — Τζ. Λοκ, Δεύτερη πραγματεία περί κυβερνήσεως (1689), § 95, σε δική μας μετάφραση. Σε τι διαφέρει αυτή η εικόνα της φυσικής κατάστασης από του Χομπς, και τι σημαίνει αυτό για την εξουσία που θα προκύψει;
4. Είναι το Σύνταγμα μιας δημοκρατίας το ίδιο το κοινωνικό συμβόλαιο; Κρίνε, με ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/political-organisation
