# Τι είναι η φιλοσοφία

> Η απορία, η ιδιαιτερότητα της φιλοσοφικής σκέψης και οι στόχοι της.

Φιλοσοφία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/philosophical-thinking

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί η φιλοσοφία ξεκινά από την απορία και τι κάνει ένα ερώτημα οριακό ή θεμελιώδες.
- Να ξεχωρίζεις ένα φιλοσοφικό ερώτημα από ένα επιστημονικό ή πρακτικό, και τη φιλοσοφία ως δραστηριότητα από τη χαλαρή χρήση της λέξης.
- Να περιγράφεις τους τέσσερις βασικούς στόχους της φιλοσοφικής δραστηριότητας με ένα δικό σου παράδειγμα για τον καθένα.
- Να διαβάζεις το απόσπασμα του Αριστοτέλη για τον θαυμασμό και να εξηγείς τι λέει για την αρχή της φιλοσοφίας.

## Ερωτήσεις που δεν φεύγουν

Είναι αργά, έχεις σβήσει το κινητό, και ξαφνικά σου έρχεται μια σκέψη που δεν
έχει καμία σχέση με το αυριανό τεστ: *γιατί είμαι εγώ, εγώ, και όχι κάποιος
άλλος;* Ή: *πώς ξέρω ότι όλο αυτό δεν είναι ένα πολύ καλό όνειρο;* Ή: *αν δεν
με έβλεπε κανείς, θα ήμουν το ίδιο τίμιος;*

Αυτές οι ερωτήσεις μοιάζουν με εκείνες που κάνουν τα μικρά παιδιά όταν ρωτούν
συνέχεια «γιατί;». Το παιδί δεν ζητά μια πληροφορία, όπως όταν ρωτάς τι ώρα
φεύγει το λεωφορείο. Εκφράζει μια **απορία**: κάτι που ως τώρα του φαινόταν
αυτονόητο ξαφνικά δεν του φαίνεται. Από εκεί ξεκινά η φιλοσοφία.

## Τι κάνει ένα ερώτημα φιλοσοφικό

Στην αρχή ένα φιλοσοφικό ερώτημα φαίνεται απλώς δύσκολο, σαν ένα πρόβλημα
φυσικής που δεν έχεις λύσει ακόμα. Μόλις προσπαθήσεις να το απαντήσεις, όμως,
καταλαβαίνεις ότι είναι άλλου είδους:

1. **Δεν ξέρεις από πού να ξεκινήσεις.** Δεν υπάρχει πείραμα, όργανο ή τύπος
   που να σου πει τι είναι ο χρόνος ή αν υπάρχει ελεύθερη βούληση.
2. **Θα χρειαζόταν να δεις τον κόσμο «απέξω».** Για να κρίνεις αν όλη σου η
   εμπειρία είναι όνειρο, θα έπρεπε να σταθείς έξω από την εμπειρία σου, κάτι
   μάλλον αδύνατο.
3. **Σε φέρνουν σε αμηχανία.** Η γενικότητα και ο παράδοξος χαρακτήρας τους
   προκαλούν ένα είδος «νοητικής κράμπας». Γι' αυτό πολλοί βιάζονται να τα
   πουν μάταια ή ανόητα.

Αν όμως επιμείνεις, ανακαλύπτεις ότι τα ερωτήματα αυτά σου δείχνουν **ως πού
φτάνει η σκέψη σου**: τα όρια των λογικών και εννοιολογικών εργαλείων σου. Γι'
αυτό τα λέμε **οριακά**, **θεμελιώδη** ή **έσχατα**. Ακόμα κι αν δεν βρεις
οριστική απάντηση, η αναζήτηση ανοίγει νέες προοπτικές και ακονίζει την κριτική
σου ικανότητα.

| Ερώτημα                                             | Τι είδους είναι | Πώς το αντιμετωπίζεις                                           |
| --------------------------------------------------- | --------------- | --------------------------------------------------------------- |
| Μπορούν να ζήσουν μικρόβια στην ατμόσφαιρα του Άρη; | επιστημονικό    | με παρατήρηση, μετρήσεις, πείραμα                               |
| Ποιο λεωφορείο με πάει πιο γρήγορα στο σχολείο;     | πρακτικό        | ρωτάς, κοιτάς τον χάρτη, δοκιμάζεις                             |
| Έχει νόημα η ανθρώπινη ζωή, και ποιο;               | φιλοσοφικό      | με διασάφηση εννοιών και επιχειρήματα· η απάντηση μένει ανοιχτή |
| Τι κάνει μια πράξη δίκαιη;                          | φιλοσοφικό      | με ορισμούς, παραδείγματα και αντιπαραδείγματα                  |

### Σκέψη πάνω στη σκέψη

Η φιλοσοφία λοιπόν είναι, με μια φράση, **σκέψη πάνω στην ίδια τη σκέψη και τις
δυνατότητές της**. Η λέξη χρησιμοποιείται με δύο τρόπους:

- για τη **δραστηριότητα**, το «φιλοσοφείν»·
- για τα **προϊόντα** της, τις θεωρίες στις οποίες καταλήγει ένας φιλόσοφος
  («η φιλοσοφία του Αριστοτέλη», «η φιλοσοφία του Καντ»).

Το πρώτο είναι το σημαντικότερο. Ο Καντ έγραψε ότι φιλοσοφία δεν μπορείς να
μάθεις· μπορείς μόνο να μάθεις **να φιλοσοφείς** (*Κριτική του καθαρού λόγου*,
A837/B865). Δεν παραλαμβάνεις ένα έτοιμο «σώμα» θεωριών· ασκείσαι σε έναν
τρόπο σκέψης.

### Όταν η λέξη χάνει το νόημά της

Στην καθημερινή γλώσσα η λέξη έχει φουσκώσει. Λέμε «φιλοσόφησέ το» αντί για
«σκέψου το ψύχραιμα». Μια εταιρεία λέει «η φιλοσοφία μας είναι η
ανταγωνιστικότητα» αντί για «δεν δίνουμε αυξήσεις». Μια διαφήμιση μιλά για τη
«φιλοσοφία» μιας ηλεκτρικής σκούπας. Είναι λοιπόν κάθε συνήθεια, κάθε κανόνας
ή κάθε σύνθημα μια «φιλοσοφία»; Όχι, όπως δεν είναι θεωρία της φυσικής κάθε
παρατήρηση ενός φαινομένου. Για να ξεκαθαρίσει η σημασία, αξίζει να δεις **τι
κάνει** κάποιος όταν φιλοσοφεί.

## Οι τέσσερις στόχοι της φιλοσοφικής δραστηριότητας

### 1. Διασάφηση γενικών εννοιών

Χρησιμοποιείς κάθε μέρα λέξεις όπως *ελευθερία*, *δικαιοσύνη*, *εαυτός*,
*χρόνος*, *ομορφιά*, χωρίς να το πολυσκεφτείς. Αν σου ζητήσουν να εξηγήσεις τι
ακριβώς εννοείς, το νόημα θολώνει. Σε μια συζήτηση στην τάξη για το αν πρέπει
να επιτρέπονται τα κινητά, ο ένας λέει «είναι θέμα ελευθερίας» και ο άλλος «η
ελευθερία έχει όρια»: μιλούν για το ίδιο πράγμα; Η φιλοσοφία ψάχνει τα κοινά
και σταθερά στοιχεία της σημασίας και, αν γίνεται, έναν ορισμό που δεν θα
αφήνει να μπερδεύεις μια έννοια με μια άλλη. Κουραστικό, ίσως σχολαστικό, αλλά
χωρίς αυτό δεν προχωρά τίποτα άλλο.

Έτσι δούλευε ο Σωκράτης. Στον πλατωνικό *Ευθύφρονα* (6d–e) δεν θέλει να ακούσει
ένα ή δύο παραδείγματα όσιων πράξεων· ζητά το **γνώρισμα που κάνει όλες τις
όσιες πράξεις όσιες**, ώστε να το χρησιμοποιεί ως μέτρο.

### 2. Αιτιολόγηση βασικών πεποιθήσεων

Η φιλοσοφική στάση σε κάνει να απορείς για ό,τι ως τώρα θεωρούσες δεδομένο. Γιατί
να μη βλάπτω τους άλλους; Γιατί να εμπιστεύομαι την επιστήμη; Πώς ξέρω ότι ο
ήλιος θα ανατείλει αύριο; Πώς ξέρω ότι αυτή τη στιγμή δεν ονειρεύομαι; Ο φίλος
που τα ρωτά αυτά μπορεί να σου φανεί υπερβολικός ή και τρελός. Οι αισθήσεις
όμως, ακόμα και η λογική, σφάλλουν συχνά, και ό,τι μοιάζει προφανές έχει αλλάξει
πολλές φορές στην ιστορία, ακόμα και στις αρχές της επιστήμης. Η φιλοσοφία σε
καλεί να αιτιολογήσεις ακόμα και πεποιθήσεις που πήρες από την οικογένεια, το
σχολείο, τους φίλους. Κι αν αποτύχεις, καλό είναι να ξέρεις **γιατί** απέτυχες.

### 3. Μια συνολική θεώρηση του κόσμου και της θέσης του ανθρώπου

Η φυσική σού λέει ότι το θρανίο σου είναι σωματίδια και κενό. Η βιολογία, ότι
είσαι κύτταρα. Η ψυχολογία, ότι κάποια κίνητρά σου ίσως είναι υποσυνείδητα. Η
θρησκεία μιλά για μια υπερφυσική δύναμη, η τέχνη σε κάνει να βλέπεις με τα μάτια
της φαντασίας. Πώς ταιριάζουν όλες αυτές οι «εικόνες»; Η φιλοσοφία προσπαθεί
να τις συμφιλιώσει, να τις ιεραρχήσει ή να δείξει πώς σχετίζονται, ώστε να
βγει μια θεώρηση **συνολική** και **συνεκτική** (χωρίς αντιφάσεις). Με τη
σημερινή έκρηξη της γνώσης ο στόχος πιάνεται μόνο εν μέρει. Μένει όμως το
ιδεώδες που κατευθύνει τη φιλοσοφική δουλειά.

### 4. Καθοδήγηση της πράξης

Πώς πρέπει να ζει κανείς για να ζει καλά; Πώς πρέπει να πράττει για να πράττει
σωστά; Από τους σοφιστές και τον Σωκράτη, η φιλοσοφία έχει και **πρακτικούς**
στόχους: αρχές και αξίες που θα δώσουν κατεύθυνση και νόημα στη ζωή, στις
σχέσεις μας, στην οργάνωση της κοινωνίας. Για τους αρχαίους Έλληνες η φιλοσοφία
ήταν, ανάμεσα σε άλλα, **τέχνη του βίου**. Ο Αριστοτέλης το λέει καθαρά για την
ηθική του: δεν ερευνούμε για να μάθουμε τι είναι η αρετή, αλλά για να γίνουμε
ενάρετοι (*Ηθικά Νικομάχεια* 1103b26–28).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος στόχος;*

> **Κλειδί**
>
> - **Απορία**: η διανοητική δυσφορία μπροστά σε κάτι που ως τώρα έμοιαζε
>   αυτονόητο· η αφετηρία της φιλοσοφίας.
> - **Οριακά (θεμελιώδη, έσχατα) ερωτήματα**: γενικά και παράδοξα ερωτήματα, που
>   δεν λύνονται με πείραμα και δείχνουν τα όρια της σκέψης μας.
> - **Φιλοσοφείν**: η φιλοσοφία ως δραστηριότητα, σκέψη πάνω στη σκέψη· όχι
>   απλώς ένα σύνολο έτοιμων θεωριών.
> - **Οι τέσσερις στόχοι**: διασάφηση γενικών εννοιών, αιτιολόγηση βασικών
>   πεποιθήσεων, συνολική και συνεκτική θεώρηση του κόσμου, καθοδήγηση της πράξης.

## Διαβάζω τον Αριστοτέλη

Στο πρώτο βιβλίο των *Μετὰ τὰ φυσικά* ο Αριστοτέλης ρωτά πώς άρχισαν οι άνθρωποι
να φιλοσοφούν.

> Από τον θαυμασμό άρχισαν οι άνθρωποι να φιλοσοφούν, και τώρα και την πρώτη
> φορά. Στην αρχή θαύμασαν όσα παράξενα είχαν μπροστά τους· έπειτα, προχωρώντας
> λίγο λίγο, απόρησαν και για τα μεγαλύτερα: για τις φάσεις της σελήνης, για όσα
> συμβαίνουν στον ήλιο και στα άστρα, για τη γένεση του σύμπαντος. Όποιος απορεί
> και θαυμάζει νομίζει ότι αγνοεί· γι' αυτό και όποιος αγαπά τους μύθους είναι
> κατά κάποιον τρόπο φιλόσοφος, αφού ο μύθος είναι φτιαγμένος από θαυμαστά
> πράγματα. Αν λοιπόν φιλοσόφησαν για να ξεφύγουν από την άγνοια, είναι φανερό
> ότι κυνηγούσαν τη γνώση για να καταλάβουν, και όχι για κάποια χρήση.
>
> Αριστοτέλης, *Μετὰ τὰ φυσικά* Α 2, 982b12–21 (μετάφραση δική μας)

Τρία πράγματα να κρατήσεις από το απόσπασμα:

- Η φιλοσοφία έχει **αρχή ψυχολογική**: ένα συναίσθημα, τον θαυμασμό, που
  γίνεται απορία.
- Η απορία προϋποθέτει **επίγνωση άγνοιας**. Όποιος νομίζει ότι τα ξέρει όλα δεν
  απορεί για τίποτα, όπως οι «σοφοί» που εξέταζε ο Σωκράτης.
- Ο σκοπός της είναι η **κατανόηση**, όχι η χρησιμότητα. Αυτό δεν σημαίνει ότι
  η φιλοσοφία είναι άχρηστη· θα το δεις στην τρίτη ενότητα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί ο Αριστοτέλης λέει ότι όποιος αγαπά τους μύθους είναι «κατά κάποιον τρόπο φιλόσοφος»;

1. **Τι συνδέει τα δύο.** Ο μύθος είναι φτιαγμένος από θαυμαστά πράγματα, και η
   φιλοσοφία ξεκινά από τον θαυμασμό. Όποιος αγαπά τους μύθους έχει λοιπόν ήδη τη
   στάση από την οποία ξεκινά η φιλοσοφία: απορεί μπροστά σε κάτι παράξενο.
2. **Γιατί μόνο «κατά κάποιον τρόπο».** Ο μύθος απαντά στην απορία με μια ιστορία·
   η φιλοσοφία ζητά μια εξήγηση που να στέκει με επιχειρήματα. Ο φιλόμυθος
   μοιράζεται την αφετηρία, όχι τη μέθοδο.
3. **Το συμπέρασμα.** Η φράση δείχνει ότι για τον Αριστοτέλη η φιλοσοφία δεν
   γεννιέται από το πουθενά: έχει ρίζα σε μια κοινή ανθρώπινη εμπειρία, την
   απορία μπροστά στο θαυμαστό.

### Παράδειγμα 2: «Να σπουδάσω ιατρική, όπως θέλουν οι γονείς μου, ή μουσική, όπως θέλω εγώ;» Είναι αυτό φιλοσοφικό ερώτημα; Να κρίνεις με τεκμηρίωση.

1. **Γιατί μοιάζει να μην είναι.** Είναι προσωπική, πρακτική απόφαση. Μέρος της
   απάντησης βρίσκεται σε πληροφορίες: βάσεις, επαγγελματικές προοπτικές,
   ταλέντο. Αυτά δεν τα λύνει η φιλοσοφία.
2. **Γιατί κρύβει φιλοσοφικά ερωτήματα.** Για να αποφασίσεις, πρέπει να ξέρεις τι
   εννοείς «καλή ζωή» (διασάφηση έννοιας), αν η επιθυμία των γονιών σου σε
   δεσμεύει και γιατί (αιτιολόγηση πεποίθησης), και ποιες αξίες βάζεις πρώτες
   (καθοδήγηση της πράξης).
3. **Μια θέση.** Το ερώτημα, όπως διατυπώνεται, είναι πρακτικό. Γίνεται φιλοσοφικό
   όταν ρωτήσεις τι αξίζει σε μια ζωή και ποιος έχει λόγο σε αυτήν. Η φιλοσοφία
   δεν θα αποφασίσει για σένα· θα σε βοηθήσει να αποφασίσεις με καθαρό μυαλό.

> **Πρόσεχε**
>
> - **«Φιλοσοφία» δεν είναι κάθε άποψη ή σύνθημα.** «Η φιλοσοφία της εταιρείας»
>   είναι μια πολιτική, όχι φιλοσοφία. Φιλοσοφία υπάρχει όταν ελέγχονται έννοιες
>   και πεποιθήσεις με επιχειρήματα.
> - **Ανοιχτό ερώτημα δεν σημαίνει «όλες οι απαντήσεις είναι ίσες».** Κάποιες
>   απαντήσεις στηρίζονται καλύτερα από άλλες, ακόμα κι αν καμία δεν είναι
>   οριστική.
> - **Η απορία δεν είναι ντροπή.** Είναι επίγνωση άγνοιας, και γι' αυτό
>   αφετηρία· ο Αριστοτέλης τη βάζει στην αρχή κάθε γνώσης.
> - **«Όχι για κάποια χρήση» δεν σημαίνει «άχρηστη».** Σημαίνει ότι η κατανόηση
>   αξίζει από μόνη της.

> **Θυμήσου**
>
> - Η φιλοσοφία ξεκινά από τον θαυμασμό και την απορία (Αριστοτέλης, *Μετὰ τὰ
>   φυσικά* Α 2).
> - Τα φιλοσοφικά ερωτήματα είναι οριακά: γενικά, παράδοξα, χωρίς πείραμα που να
>   τα λύνει· δείχνουν τα όρια της σκέψης.
> - Φιλοσοφία = σκέψη πάνω στη σκέψη· μαθαίνεις να φιλοσοφείς (Καντ).
> - Τέσσερις στόχοι: διασάφηση εννοιών, αιτιολόγηση πεποιθήσεων, συνολική θεώρηση,
>   καθοδήγηση της πράξης (τέχνη του βίου).

## Ερωτήσεις

1. Από πού ξεκινά η φιλοσοφία, κατά τον Αριστοτέλη;
   - Από τον θαυμασμό και την απορία
   - Από την ανάγκη να λυθούν πρακτικά προβλήματα της πόλης
   - Από τη μελέτη των μαθηματικών και της αστρονομίας
   - Από τη διδασκαλία των σοφιστών στην Αθήνα
2. Γιατί τα φιλοσοφικά ερωτήματα λέγονται «οριακά»;
   - Γιατί απασχολούν μόνο λίγους ειδικούς στα όρια της επιστήμης
   - Γιατί δείχνουν ως πού φτάνει η ανθρώπινη σκέψη
   - Γιατί έχουν μία μόνο σωστή απάντηση, που βρίσκεται δύσκολα
   - Γιατί βρίσκονται στο όριο ανάμεσα στη θρησκεία και στην τέχνη
3. Ποιο από τα παρακάτω είναι φιλοσοφικό ερώτημα;
   - Πόσα χρόνια χρειάζεται το φως του Ήλιου για να φτάσει στη Γη;
   - Ποια ομάδα κέρδισε το περσινό πρωτάθλημα;
   - Τι κάνει μια πράξη δίκαιη;
   - Ποιο φάρμακο μειώνει πιο γρήγορα τον πυρετό στα παιδιά;
4. Τι εννοεί ο Καντ όταν λέει ότι μπορείς μόνο να μάθεις να φιλοσοφείς;
   - Ότι οι θεωρίες των φιλοσόφων είναι λανθασμένες και δεν αξίζει να διαβάζονται
   - Ότι η φιλοσοφία είναι δραστηριότητα, όχι έτοιμο σώμα θεωριών
   - Ότι η φιλοσοφία διδάσκεται μόνο στο πανεπιστήμιο
   - Ότι κάθε άνθρωπος γεννιέται ήδη φιλόσοφος και δεν χρειάζεται να μάθει
5. «Η φιλοσοφία της εταιρείας μας είναι να διασφαλίσουμε πρώτα την ανταγωνιστικότητα.» Τι δείχνει αυτή η χρήση της λέξης;
   - Ότι η επιχείρηση έχει κάνει φιλοσοφική έρευνα για την οικονομία
   - Ότι κάθε κανόνας μιας οργάνωσης είναι μια μικρή φιλοσοφία
   - Τον «πληθωρισμό» σημασιών της λέξης
   - Ότι η φιλοσοφία έχει γίνει κλάδος των οικονομικών επιστημών
6. Στον «Ευθύφρονα» ο Σωκράτης δεν θέλει παραδείγματα όσιων πράξεων, αλλά το γνώρισμα που τις κάνει όλες όσιες. Ποιον στόχο της φιλοσοφίας υπηρετεί;
   - Τη διασάφηση γενικών εννοιών
   - Τη συνολική θεώρηση του κόσμου και της θέσης του ανθρώπου
   - Την καθοδήγηση της πράξης στην πόλη
   - Την αιτιολόγηση της πίστης στην επιστήμη
7. Η φυσική λέει ότι το θρανίο είναι σωματίδια και κενό, η καθημερινή εμπειρία ότι είναι συμπαγές ξύλο. Τι κάνει η φιλοσοφία με τέτοιες «εικόνες»;
   - Κρατά μόνο την εικόνα της επιστήμης, γιατί είναι η αληθινή
   - Τις συμφιλιώνει ή τις ιεραρχεί σε μια συνεκτική θεώρηση
   - Τις αφήνει στην άκρη, γιατί δεν αφορούν τη φιλοσοφία
   - Αποδεικνύει ότι και οι δύο είναι ψευδαισθήσεις
8. Ο Αριστοτέλης γράφει ότι οι πρώτοι φιλόσοφοι κυνηγούσαν τη γνώση «όχι για κάποια χρήση». Τι σημαίνει αυτό;
   - Ότι η φιλοσοφία δεν έχει καμία πρακτική αξία
   - Ότι οι πρώτοι φιλόσοφοι ήταν πλούσιοι και δεν χρειάζονταν δουλειά
   - Ότι ήθελαν να καταλάβουν, και η κατανόηση αξίζει από μόνη της
   - Ότι η φιλοσοφία ήταν τότε μέρος της θρησκευτικής λατρείας

## Ασκήσεις

1. Ποιοι είναι οι τέσσερις βασικοί στόχοι της φιλοσοφικής δραστηριότητας;
2. Να εξηγήσεις γιατί ένα ερώτημα όπως «πώς ξέρω ότι δεν ονειρεύομαι;» είναι οριακό, και γιατί αξίζει να ασχοληθείς μαζί του ακόμα κι αν δεν βρεις οριστική απάντηση.
3. Στον «Θεαίτητο» του Πλάτωνα ο Σωκράτης λέει στον νεαρό συνομιλητή του, που ζαλίζεται από τις απορίες: «Είναι πάθημα πολύ ταιριαστό σε φιλόσοφο αυτό, ο θαυμασμός· γιατί άλλη αρχή της φιλοσοφίας από αυτήν δεν υπάρχει» (Θεαίτητος 155d, μετάφραση δική μας). Σε τι συμφωνεί ο Πλάτων με τον Αριστοτέλη, και τι δείχνει ότι ο Σωκράτης βλέπει τη ζάλη του νέου ως καλό σημάδι;
4. Ο Καντ λέει ότι μαθαίνεις να φιλοσοφείς, όχι φιλοσοφία. Αν ήταν έτσι, θα έπρεπε το μάθημα να μην εξετάζει καθόλου τις θεωρίες των φιλοσόφων; Να πάρεις θέση με επιχειρήματα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/philosophical-thinking
