# Ενστάσεις και δικαιολόγηση της ηθικής

> Σχετικισμός, ιδιοτέλεια, ελευθερία: μπορούμε να σκεφτόμαστε και να πράττουμε ηθικά;

Φιλοσοφία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/moral-doubts

## Τι θα μάθεις

- Να παρουσιάζεις τις ενστάσεις του υποκειμενισμού και του ηθικού σχετικισμού, και τις απαντήσεις σε αυτές.
- Να εξηγείς τον ψυχολογικό εγωισμό και τον ντετερμινισμό, και πώς απαντούν όσοι υπερασπίζονται την ηθική ευθύνη.
- Να συζητάς το ερώτημα «γιατί να είμαι ηθικός;» με αφετηρία το δαχτυλίδι του Γύγη.
- Να περιγράφεις τα τρία γνωρίσματα της ηθικής στάσης ζωής και τις αξίες που αυτή υπαγορεύει.

## «Καλά όλα αυτά, αλλά…»

Στην προηγούμενη ενότητα είδες τρία κριτήρια για το τι είναι σωστό: τις
συνέπειες, τον καθολικό κανόνα, τον ενάρετο χαρακτήρα. Κανένα δεν βγήκε
αλάβωτο από τις ενστάσεις. Εύλογα λοιπόν κάποιος θα ρωτήσει μήπως όλη η
προσπάθεια είναι μάταιη. Οι αμφισβητήσεις της ηθικής που εξετάζει το βιβλίο
είναι πέντε, και τις έχεις ακούσει όλες, ίσως με άλλα λόγια, σε μια κουβέντα
στο διάλειμμα:

| Η ένσταση                  | Πώς ακούγεται στην παρέα                                  |
| -------------------------- | --------------------------------------------------------- |
| **Υποκειμενισμός**         | «Αυτό είναι απλώς η γνώμη σου.»                           |
| **Ηθικός σχετικισμός**     | «Σε άλλες χώρες το θεωρούν φυσιολογικό.»                  |
| **Ψυχολογικός εγωισμός**   | «Όλοι για τον εαυτό τους τα κάνουν, κι όταν βοηθάνε.»     |
| **Ντετερμινισμός**         | «Δεν φταίει αυτός· έτσι μεγάλωσε, έτσι είναι φτιαγμένος.» |
| **Γιατί να είμαι ηθικός;** | «Αν δεν σε πιάσουν, ποιο το πρόβλημα;»                    |

## 1. Είναι οι ηθικές κρίσεις απλώς συναισθήματα;

Όταν λες «είναι κακό να κλέβεις», μήπως λες απλώς «εγώ αποδοκιμάζω την κλοπή»,
και προσπαθείς να με πείσεις να μην κλέψω; Αν ναι, η ηθική κρίση εκφράζει ένα
προσωπικό συναίσθημα, και τα συναισθήματα δεν είναι ούτε αληθινά ούτε ψεύτικα.
Αφού διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο, η ηθική γίνεται **καθαρά υποκειμενική
υπόθεση**. Ορισμένοι φιλόσοφοι του 20ού αιώνα έφτασαν να λένε ότι το «έκλεψες
αυτά τα χρήματα» και το «κακώς έκλεψες αυτά τα χρήματα» έχουν το ίδιο
περιεχόμενο· η δεύτερη φράση απλώς προσθέτει έναν τόνο αποδοκιμασίας, σαν
θαυμαστικό.

**Η απάντηση.** Στην πράξη δεν συμπεριφερόμαστε έτσι. Υπερασπιζόμαστε τις
ηθικές μας πεποιθήσεις με **επιχειρήματα**, συζητάμε, διαφωνούμε, και συχνά
αλλάζουμε γνώμη όταν ακούσουμε τον άλλον. Με ένα σκέτο συναίσθημα («δεν μου
αρέσει το παστίτσιο») δεν το κάνουμε.

Υπάρχουν και φιλόσοφοι που κρατούν την ιδέα ότι η ηθική πατά στο συναίσθημα,
αλλά λένε ότι αυτό το συναίσθημα **δεν είναι τόσο υποκειμενικό** όσο φαίνεται.
Ο **Ντέιβιντ Χιουμ** (1711–1776) μιλά για τη **συμπάθεια**: η χαρά και ο πόνος
του άλλου περνούν σε εμάς, όπως η κίνηση μιας χορδής σε μια άλλη κουρδισμένη
το ίδιο. Οι περισσότεροι άνθρωποι συμφωνούν ότι τα βασανιστήρια είναι απαράδεκτα
όχι επειδή τους έπεισε ένα επιχείρημα, αλλά επειδή μοιράζονται αυτή τη βασική
ευαισθησία.

## 2. Υπάρχουν κοινά κριτήρια για όλους;

Οι ηθικές αντιλήψεις αλλάζουν με την εποχή, την κοινωνία, τη θρησκευτική
κοινότητα. Κάποτε κάποιοι λαοί δέχονταν τις ανθρωποθυσίες· ο κώδικας των
σαμουράι τιμούσε αξίες άγνωστες στην Ευρώπη· τα ατομικά δικαιώματα, θεμελιώδη
για τη Δύση, δεν γίνονται δεκτά παντού. Ο **ηθικός σχετικισμός** συμπεραίνει
ότι **δεν υπάρχουν αξίες που να ισχύουν καθολικά**, ανεξάρτητα από τόπο και
χρόνο.

**Οι απαντήσεις** είναι τρεις:

1. **Οι διαφορές είναι πιο επιφανειακές απ' όσο φαίνονται.** Σε βαθύτερο
   επίπεδο σχεδόν παντού σεβόμαστε το καλό του συνόλου, την εντιμότητα, μια
   δίκαιη οργάνωση της κοινωνίας. Διαφέρει ο τρόπος, όχι πάντα η αρχή.
2. **Άλλο το «τι πιστεύουν» και άλλο το «τι πρέπει».** Ακόμα κι αν οι
   διαφορές ήταν βαθιές, η ηθική δεν απλώς **περιγράφει** τι δέχονται οι
   άνθρωποι· ρωτά τι **θα έπρεπε** να γίνει. Γι' αυτό μπορούμε να κρίνουμε και
   τους κανόνες της δικής μας κοινωνίας. Όταν λέμε ότι η δουλεία ήταν άδικη και
   τότε που ήταν νόμιμη, δεν λέμε «άδικη για εμάς σήμερα». Το βιβλίο μιλά για
   ένα **ρυθμιστικό ιδεώδες**: τη σύγκλιση των πεποιθήσεων ανθρώπων καλά
   πληροφορημένων και σκεπτόμενων.
3. **Ο συνεπής σχετικισμός αναιρεί τον εαυτό του.** Πάρε την πρόταση «αφού οι
   αξίες διαφέρουν, καμία κοινωνία δεν πρέπει να επιβάλλει τις δικές της στις
   άλλες». Αν ισχύει μόνο σχετικά, δεν υποχρεώνει κανέναν. Αν ισχύει για όλους,
   είναι μια καθολική αρχή, ακριβώς αυτό που ο σχετικισμός λέει ότι δεν
   υπάρχει.

## 3. Είμαστε όλοι εγωιστές;

Ο **ψυχολογικός εγωισμός** λέει ότι το βαθύτερο κίνητρο κάθε πράξης μας είναι
η **δική μας ικανοποίηση**. Ακόμα κι όταν βοηθάς έναν φίλο σε δύσκολη στιγμή,
δεν το κάνεις για το δικό του καλό, αλλά για να νιώσεις εσύ καλά όταν τον δεις
ανακουφισμένο. Αν έτσι είμαστε φτιαγμένοι, τι νόημα έχει να ζητάμε από
τους ανθρώπους να είναι ηθικοί;

**Η απάντηση.** Ο **στόχος** της πράξης είναι το πρόβλημα του φίλου σου· η
ευχαρίστηση που νιώθεις είναι **συνέπεια**, όχι σκοπός. Γι' αυτό υπάρχουν
άνθρωποι που θυσιάζουν τα συμφέροντά τους, την καριέρα τους, κάποτε και τη ζωή
τους, για τους άλλους· καμία «ευχαρίστηση» δεν εξηγεί έναν θάνατο. Κι αν το
εγωιστικό στοιχείο δεν λείπει ποτέ εντελώς, **δεν κυριαρχεί πάντα** και δεν
αποκλείει την ηθική πράξη. Η ηθική άλλωστε δεν ζητά κατά κανόνα ηρωισμούς·
ζητά **σεβασμό** στα δικαιώματα των άλλων και δίκαιη μεταχείριση. Ακόμα και το
«ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν» προϋποθέτει ότι αγαπάς και τον εαυτό
σου.

## 4. Είμαστε ελεύθεροι, άρα υπεύθυνοι;

Χωρίς ελευθερία δεν υπάρχει ευθύνη: δεν κατηγορούμε κανέναν για κάτι που δεν
μπορούσε να μην κάνει. Ο **ντετερμινισμός** (ή **αιτιοκρατία**) λέει ότι
**κάθε γεγονός** καθορίζεται αυστηρά από προηγούμενα, σύμφωνα με αιτιακούς
νόμους, και οι πράξεις μας δεν εξαιρούνται. Νομίζουμε ότι αποφασίζουμε, αλλά
αποφασίζουν για εμάς τα γονίδια, οι νευρώνες, τα ένστικτα και το υποσυνείδητο,
η οικογένεια, η κοινωνική θέση, η ιδεολογία. Ανάλογα με τον παράγοντα μιλάμε
για φυσικό, βιολογικό, ψυχολογικό, κοινωνικό ή ιστορικό ντετερμινισμό.

**Οι απαντήσεις:**

- Ο ντετερμινισμός **δεν έχει αποδειχτεί**, και ορισμένες θέσεις της σύγχρονης
  φυσικής (η αρχή της απροσδιοριστίας) τον κλονίζουν.
- Το αντίθετο, ο **ιντετερμινισμός**, δεν βοηθά: αν οι πράξεις μας δεν είχαν
  καμία αιτία, θα ήταν **τυχαίες**, και για μια τυχαία πράξη δεν είσαι πιο
  υπεύθυνος.
- Ακόμα κι αν ισχύει μια ήπια μορφή ντετερμινισμού, μπορούμε να κρίνουμε την
  ηθική ποιότητα των αποφάσεών μας. Για την ευθύνη μετράει κάτι πιο
  συγκεκριμένο: αν υπήρχαν **εξωτερικά εμπόδια** ή παράγοντες που ο άνθρωπος
  δεν μπορούσε να ελέγξει, όπως **βία, εξαπάτηση, πλύση εγκεφάλου**. Ο Χιουμ
  ξεχωρίζει την ελευθερία ως **αυθορμησία** (να πράττεις σύμφωνα με τη θέλησή
  σου, χωρίς καταναγκασμό) από την ελευθερία ως **απουσία κάθε αιτίας**· η
  πρώτη είναι αυτή που μας ενδιαφέρει και που μπορούμε να έχουμε.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια ένσταση ακούς;*

## 5. Γιατί να είμαι ηθικός;

Ας πούμε ότι καμία ένσταση δεν μας κλόνισε. Μένει το πιο ωμό ερώτημα: αν
μπορώ να ωφεληθώ εξαπατώντας ή βλάπτοντας τους άλλους **χωρίς να με πιάσουν**,
γιατί να μην το κάνω; Το έθεσε πρώτος ο Πλάτων, στο στόμα του Γλαύκωνα:

> «Αν λοιπόν υπήρχαν δύο τέτοια δαχτυλίδια, και το ένα το φορούσε ο δίκαιος
> και το άλλο ο άδικος, κανείς, όπως φαίνεται, δεν θα ήταν τόσο ατσάλινος ώστε
> να μείνει στη δικαιοσύνη και να βαστήξει να μην αγγίξει τα ξένα, ενώ θα
> μπορούσε να παίρνει άφοβα από την αγορά ό,τι ήθελε, να μπαίνει στα σπίτια και
> να πλαγιάζει με όποιον ήθελε, να σκοτώνει ή να βγάζει από τη φυλακή όποιον
> ήθελε, και να κάνει όλα τα άλλα σαν θεός ανάμεσα στους ανθρώπους. \[…] Και θα
> έλεγε κανείς ότι αυτό είναι μεγάλη απόδειξη πως κανείς δεν είναι δίκαιος με τη
> θέλησή του, αλλά επειδή αναγκάζεται.»
>
> Πλάτων, *Πολιτεία* 360b–c. Δική μας μετάφραση.

Το δαχτυλίδι του Γύγη, ενός βοσκού της Λυδίας, τον έκανε αόρατο όταν γύριζε
την πέτρα του προς την παλάμη. Ο Γύγης το χρησιμοποίησε για να πάρει τον θρόνο.
Το επιχείρημα του Γλαύκωνα είναι ότι η δικαιοσύνη είναι **αναγκαστική**: την
τηρούμε από φόβο, όχι επειδή είναι καλή για εμάς.

Οι απαντήσεις που έχουν δοθεί:

| Απάντηση                                 | Ποιος                               | Η αδυναμία της                                                                                             |
| ---------------------------------------- | ----------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Θα τιμωρηθείς **μετά θάνατον**           | η παραδοσιακή, θρησκευτική απάντηση | δεν πείθει όποιον δεν πιστεύει· «αν δεν υπάρχει Θεός, όλα επιτρέπονται», λέει ένας ήρωας του Ντοστογιέφσκι |
| Η δικαιοσύνη είναι η **υγεία της ψυχής** | Πλάτων                              | ο άδικος είναι ανισόρροπος και τελικά δυστυχισμένος, αλλά ο ίδιος συχνά νιώθει μια χαρά                    |
| Οι αρετές φέρνουν την **ευδαιμονία**     | Αριστοτέλης                         | χρειάζεται να δέχεσαι ήδη την εικόνα του για την καλή ζωή                                                  |
| Η ανήθικη πράξη είναι **παράλογη**       | Καντ                                | ο παράλογος δεν ενοχλείται πάντα που είναι παράλογος                                                       |

Και υπάρχει η αντίθετη θέση: ο **Νίτσε** υποστήριξε ότι η ηθική είναι
υποκριτικός θεσμός των αδύναμων, που φθονούν τους ισχυρούς και θέλουν να
εμποδίσουν την κυριαρχία τους.

Το βιβλίο παραδέχεται ότι όσοι υπερασπίζονται την ηθική **δεν μπορούν να
αποδείξουν** τη θέση τους σε όποιον την αρνείται ολόκληρη. Μπορούν όμως να
δείξουν τρία πράγματα: ότι οι ηθικές αρχές κρατούν **ενωμένη μια κοινωνία**·
ότι έχουμε **έμφυτη τάση** να σεβόμαστε τους άλλους, να συγκινούμαστε από τον
πόνο τους και να εκτιμάμε τη συνεργασία· και ότι το νόημα της ζωής μας ίσως
βρίσκεται στην **αλληλεγγύη**, σε έναν κόσμο με πολλές δοκιμασίες.

### Η ηθική στάση ζωής

Τι κοινό έχουν τελικά οι θεωρίες; Όποιος υιοθετεί την **ηθική στάση** απέναντι
στους άλλους:

1. δέχεται ότι οι ηθικές κρίσεις έχουν **πρακτικό χαρακτήρα**: του λένε τι να
   κάνει, και πρέπει να επηρεάζουν τις αποφάσεις του·
2. είναι έτοιμος να τις **καθολικεύσει**: ισχύουν σε κάθε παρόμοια περίσταση
   και για κάθε άνθρωπο με παρόμοια χαρακτηριστικά·
3. γι' αυτό παίρνει σοβαρά υπόψη τα **δικαιώματα και τα συμφέροντα των
   άλλων**, όχι μόνο τα δικά του.

Από εδώ βγαίνουν αξίες που καμία σοβαρή ηθική δεν μπορεί να αγνοήσει: η **κοινή
ευημερία**, η **αμεροληψία** και η **ισότιμη μεταχείριση** (τα συστατικά της
δικαιοσύνης), ο **σεβασμός των βασικών δικαιωμάτων και ελευθεριών**. Και, όπως
έδειξε ο Αριστοτέλης, η καλλιέργεια των **αρετών** που μας κάνουν ικανούς να
πράττουμε όπως πρέπει.

> **Κλειδί**
>
> - **Υποκειμενισμός**: οι ηθικές κρίσεις εκφράζουν προσωπικά συναισθήματα
>   επιδοκιμασίας ή αποδοκιμασίας.
> - **Ηθικός σχετικισμός**: δεν υπάρχουν αξίες που να ισχύουν καθολικά, πέρα από
>   εποχή και κοινωνία.
> - **Ψυχολογικός εγωισμός**: κάθε πράξη έχει τελικά κίνητρο τη δική μας
>   ικανοποίηση.
> - **Αλτρουισμός**: πράξη με στόχο το καλό του άλλου.
> - **Ντετερμινισμός (αιτιοκρατία)**: κάθε γεγονός, και κάθε πράξη, καθορίζεται
>   αυστηρά από προηγούμενες αιτίες. **Ιντετερμινισμός**: η απουσία αιτιακού
>   καθορισμού.
> - **Ηθική στάση ζωής**: πρακτικές, καθολικεύσιμες κρίσεις που λογαριάζουν τα
>   δικαιώματα και τα συμφέροντα όλων.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσετε γιατί ο συνεπής ηθικός σχετικισμός δεν μπορεί να υποστηρίξει τη θέση ότι «καμία κοινωνία δεν πρέπει να επιβάλλει τις αξίες της στις άλλες».

1. **Τι λέει ο σχετικισμός.** Καμία αξία δεν ισχύει καθολικά· κάθε αξία ισχύει
   μόνο για την εποχή και την κοινωνία που τη δέχεται.
2. **Το δίλημμα.** Η αρχή «καμία κοινωνία δεν πρέπει να επιβάλλει τις αξίες της»
   ή ισχύει σχετικά ή καθολικά. Αν ισχύει σχετικά, μια κοινωνία που δεν τη δέχεται
   δεν έχει καμία υποχρέωση να την τηρήσει. Αν ισχύει καθολικά, είναι ακριβώς μια
   αξία που ισχύει για όλους.
3. **Το συμπέρασμα.** Στη δεύτερη περίπτωση ο σχετικισμός αναιρεί την ίδια του
   την υπόθεση. Όποιος θέλει να υπερασπιστεί την ανεκτικότητα απέναντι στις άλλες
   κουλτούρες χρειάζεται τουλάχιστον μία καθολική αξία, την ανεκτικότητα.

### Παράδειγμα 2: Μια εφαρμογή σού επιτρέπει να διαβάζεις τα μηνύματα οποιουδήποτε συμμαθητή σου, χωρίς να το μάθει ποτέ κανείς. Να εξετάσετε το επιχείρημα του Γλαύκωνα και δύο απαντήσεις της φιλοσοφίας, και να κρίνετε.

1. **Ο Γλαύκων** θα έλεγε: αφού δεν θα σε πιάσουν, ο μόνος λόγος να μην το κάνεις
   θα ήταν ο φόβος, και ο φόβος εδώ λείπει. Η εφαρμογή είναι το σύγχρονο
   δαχτυλίδι του Γύγη.
2. **Ο Καντ** θα έλεγε ότι δεν μπορείς να θέλεις τον κανόνα «διαβάζω κρυφά τα
   μηνύματα των άλλων όταν μπορώ» για όλους: θα σήμαινε ότι και τα δικά σου τα
   διαβάζουν όλοι. Και ότι ο συμμαθητής σου γίνεται μόνο μέσο για την περιέργειά
   σου.
3. **Ο Πλάτων** θα απαντούσε ότι ο άνθρωπος που ζει κατασκοπεύοντας γίνεται
   δούλος των επιθυμιών του: η ψυχή του χάνει την αρμονία της, και μαζί την
   εμπιστοσύνη με τους άλλους, ακόμα κι αν κανείς δεν το μάθει.
4. **Η κρίση.** Καμία απάντηση δεν αποδεικνύει την ηθική σε όποιον δεν θέλει να
   την ακούσει. Δείχνουν όμως ότι η «αορατότητα» δεν αλλάζει τι είναι η πράξη: μια
   παραβίαση της ιδιωτικής ζωής του άλλου, που δεν θα δεχόσουν να γίνει σε σένα.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Ο σχετικισμός δεν είναι το ίδιο με την ανεκτικότητα.** Μπορείς να
>   σέβεσαι τις διαφορετικές κουλτούρες και να πιστεύεις ότι κάποιες αξίες,
>   όπως η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ισχύουν παντού.
> - **«Νιώθω καλά όταν βοηθάω» δεν αποδεικνύει τον εγωισμό.** Η ευχαρίστηση
>   μπορεί να είναι συνέπεια της πράξης, όχι ο σκοπός της.
> - **Ντετερμινισμός δεν σημαίνει μοιρολατρία.** Λέει ότι όλα έχουν αιτίες, όχι
>   ότι οι αποφάσεις μας δεν μετράνε· και οι αποφάσεις μας είναι αιτίες.
> - **Ελεύθερος δεν σημαίνει «χωρίς αιτία».** Μια πράξη χωρίς καμία αιτία θα
>   ήταν τυχαία· η ευθύνη χάνεται όταν υπάρχει καταναγκασμός ή εξαπάτηση.

> **Θυμήσου**
>
> - Πέντε ενστάσεις: υποκειμενισμός, σχετικισμός, ψυχολογικός εγωισμός,
>   ντετερμινισμός, «γιατί να είμαι ηθικός;».
> - Απαντήσεις: επιχειρηματολογούμε για την ηθική· συμπάθεια (Χιουμ)· κοινός
>   πυρήνας αξιών· περιγραφή ≠ δέον· ο σχετικισμός αυτοαναιρείται· ο στόχος της
>   αλτρουιστικής πράξης· ευθύνη χάνεται μόνο με εξωτερικό καταναγκασμό.
> - Το δαχτυλίδι του Γύγη (Πολιτεία 360b–c): δίκαιοι από ανάγκη;
> - Ηθική στάση: πρακτικές, καθολικεύσιμες κρίσεις, σεβασμός στους άλλους·
>   κοινή ευημερία, αμεροληψία, ισότιμη μεταχείριση, δικαιώματα, αρετές.

## Ερωτήσεις

1. Ποια θέση υποστηρίζει ο ηθικός υποκειμενισμός;
   - Ότι κάθε κοινωνία έχει τις δικές της αξίες, και καμία δεν είναι ανώτερη
   - Ότι όλοι πράττουμε τελικά για τη δική μας ικανοποίηση
   - Ότι οι ηθικές κρίσεις εκφράζουν προσωπικά συναισθήματα
   - Ότι οι πράξεις μας καθορίζονται από αιτίες που δεν ελέγχουμε
2. Πώς απαντά ο Χιουμ σε όσους λένε ότι, αφού η ηθική πατά στο συναίσθημα, είναι εντελώς υποκειμενική;
   - Η ηθική δεν έχει καμία σχέση με το συναίσθημα, μόνο με τον λόγο
   - Η συμπάθεια για τους άλλους είναι κοινή σε όλους τους ανθρώπους
   - Τα συναισθήματα είναι υποκειμενικά, άρα η ηθική δεν μπορεί να υπάρξει
   - Οι νόμοι του κράτους διορθώνουν τα συναισθήματα του καθενός
3. Γιατί λέμε ότι ο συνεπής ηθικός σχετικισμός αναιρεί τον εαυτό του;
   - Επειδή οι ηθικές αντιλήψεις στην πραγματικότητα δεν διαφέρουν καθόλου
   - Επειδή καμία κοινωνία δεν τον έχει δεχτεί ως σήμερα
   - Επειδή βασίζεται στην εμπειρία και όχι στον λόγο
   - Αν διατυπώσει μια αρχή για όλους, δέχεται μια καθολική αξία
4. Κάποιος λέει: «Βοηθάς τον φίλο σου μόνο για να νιώσεις εσύ καλά». Ποια είναι η βασική απάντηση στον ψυχολογικό εγωισμό;
   - Ο στόχος της πράξης είναι το καλό του φίλου· η χαρά σου είναι συνέπεια
   - Η ευχαρίστηση από μια καλή πράξη δεν υπάρχει στην πραγματικότητα
   - Όποιος νιώθει χαρά όταν βοηθά δεν κάνει ηθική πράξη
   - Οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους μόνο καλοί
5. Ποια θέση ονομάζουμε ντετερμινισμό ή αιτιοκρατία;
   - Ότι οι πράξεις μας δεν έχουν καμία απολύτως αιτία
   - Ότι καθένας καθορίζει μόνος του, με τη λογική του, τι είναι σωστό
   - Ότι κάθε γεγονός και κάθε πράξη ορίζεται από προηγούμενες αιτίες
   - Ότι η μοίρα κάθε ανθρώπου είναι γραμμένη από πριν από τους θεούς
6. Σε ποια περίπτωση, κατά το βιβλίο, δεν μπορούμε εύλογα να αποδώσουμε ηθική ευθύνη σε κάποιον;
   - Όταν η απόφασή του επηρεάστηκε από την οικογένειά του
   - Όταν τον εξαπάτησαν ή τον εξανάγκασαν με βία
   - Όταν η πράξη του έχει μια αιτία που μπορούμε να εξηγήσουμε
   - Όταν μετάνιωσε αμέσως για ό,τι έκανε
7. Τι θέλει να δείξει ο Γλαύκων με την ιστορία του δαχτυλιδιού του Γύγη στην Πολιτεία;
   - Ότι η δικαιοσύνη είναι η υγεία της ψυχής
   - Ότι οι θεοί τιμωρούν πάντα τους άδικους
   - Ότι οι άνθρωποι είναι δίκαιοι μόνο από φόβο ή ανάγκη
   - Ότι η αορατότητα είναι αδύνατη, άρα κάθε αδικία φαίνεται κάποτε
8. Ποιο από τα παρακάτω δεν είναι γνώρισμα της ηθικής στάσης ζωής, όπως την περιγράφει το βιβλίο;
   - Οι ηθικές κρίσεις λένε τι να κάνουμε και επηρεάζουν τις αποφάσεις μας
   - Οι κρίσεις ισχύουν για κάθε παρόμοια περίσταση και κάθε παρόμοιο πρόσωπο
   - Λογαριάζουμε τα δικαιώματα και τα συμφέροντα των άλλων
   - Ακολουθούμε τις αξίες της κοινωνίας μας χωρίς να τις κρίνουμε

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται η θέση ότι η βούληση δεν καθορίζεται από καμία απολύτως αιτία;
2. «Σε άλλες εποχές η δουλεία ήταν νόμιμη και αποδεκτή, άρα δεν μπορούμε να πούμε ότι ήταν άδικη.» Εξήγησε γιατί αυτό το συμπέρασμα δεν βγαίνει από την προκείμενη.
3. «Οι νόες όλων των ανθρώπων μοιάζουν στα αισθήματα και στις λειτουργίες τους, και κανείς δεν μπορεί να κινηθεί από ένα αίσθημα που δεν το νιώθουν, σε κάποιον βαθμό, και όλοι οι άλλοι. Όπως σε χορδές κουρδισμένες το ίδιο η κίνηση της μιας περνά στις υπόλοιπες, έτσι και τα αισθήματα περνούν εύκολα από τον έναν άνθρωπο στον άλλον.» — Ντ. Χιουμ, Πραγματεία για την ανθρώπινη φύση (1739–40), βιβλ. III, μέρος 3, ενότ. 1, σε δική μας μετάφραση. Ποια ένσταση κατά της ηθικής βοηθά να απαντηθεί το απόσπασμα, και πώς;
4. «Αν δεν υπάρχει τιμωρία, σε αυτή ή σε μια άλλη ζωή, όλα επιτρέπονται.» Είναι ο φόβος της τιμωρίας ο μόνος σοβαρός λόγος να είναι κανείς ηθικός; Κρίνε, με επιχειρήματα και για τις δύο πλευρές.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/moral-doubts
