# Δημοκρατικές αξίες στη θεωρία και στην πράξη

> Ελευθερία, ισότητα, δικαιοσύνη, ανεκτικότητα — και όταν συγκρούονται.

Φιλοσοφία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/democratic-values

## Τι θα μάθεις

- Να διακρίνεις την αρνητική από τη θετική ελευθερία και τα αρνητικά από τα θετικά δικαιώματα.
- Να συγκρίνεις τη φιλελεύθερη με τη σοσιαλδημοκρατική αντίληψη της ισότητας, με την αρχή της διαφοράς του Ρολς.
- Να εξηγείς γιατί η ελευθερία και η ισότητα μοιάζουν να συγκρούονται και πώς μπορούν να συνδυαστούν.
- Να συζητάς τα ερωτήματα της διεθνούς κοινότητας: την αιώνια ειρήνη του Καντ, τη «ρεαλιστική ουτοπία» και την ανθρωπιστική παρέμβαση.

## Δύο αξίες που τραβούν σε αντίθετες μεριές;

Η προηγούμενη ενότητα έδειξε πώς δικαιολογείται η δημοκρατική εξουσία. Εδώ
ρωτάμε **για ποιες αξίες** υπάρχει. Οι περισσότεροι θα απαντούσαν με δύο λέξεις:
**ελευθερία** και **ισότητα**. Τις έγραφε ήδη ο Ρουσό:

> «Αν αναζητήσουμε σε τι ακριβώς συνίσταται το μεγαλύτερο αγαθό όλων, που
> πρέπει να είναι ο σκοπός κάθε νομοθεσίας, θα βρούμε ότι καταλήγει σε δύο
> κύριους σκοπούς, την ελευθερία και την ισότητα. Την ελευθερία, γιατί κάθε
> ιδιωτική εξάρτηση είναι ισάριθμη δύναμη που αφαιρείται από το σώμα του
> κράτους· την ισότητα, γιατί χωρίς αυτήν η ελευθερία δεν μπορεί να υπάρξει.»
>
> Jean-Jacques Rousseau, *Το κοινωνικό συμβόλαιο* (1762), βιβλ. II, κεφ. 11.
> Δική μας μετάφραση.

Πρόσεξε τη δεύτερη αιτιολόγηση: για τον Ρουσό η ισότητα είναι **προϋπόθεση** της
ελευθερίας. Όποιος εξαρτάται από τον πλούσιο εργοδότη του ή από τον ισχυρό
γείτονα δεν είναι πραγματικά ελεύθερος. Με την πρώτη ματιά όμως οι δύο αξίες
μοιάζουν να συγκρούονται. Αν ο νόμος σε υποχρεώνει να πληρώνεις περισσότερο
φόρο για να έχουν όλοι δωρεάν σχολείο, χάνεις ένα μέρος της ελευθερίας σου να
διαθέτεις τα χρήματά σου. Αν το κράτος δεν παρεμβαίνει ποτέ, οι ανισότητες
μεγαλώνουν. Για να δούμε αν συμφιλιώνονται, χρειάζεται να ξεχωρίσουμε τι
ακριβώς σημαίνει η καθεμιά.

## 1. Δύο σημασίες της ελευθερίας

|             | **Αρνητική ελευθερία**                                        | **Θετική ελευθερία**                                           |
| ----------- | ------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------- |
| Τι σημαίνει | **απουσία εμποδίων** και καταναγκασμού: κανείς δεν με σταματά | **δυνατότητα** να αποκτήσω τα μέσα για να ορίζω τη ζωή μου     |
| Ερώτημα     | Ποιος με εμποδίζει;                                           | Τι χρειάζομαι για να μπορώ;                                    |
| Παράδειγμα  | κανείς δεν σου απαγορεύει να σπουδάσεις                       | έχεις σχολείο, βιβλία, υποτροφία, για να μπορείς να σπουδάσεις |

Το ίδιο ισχύει για τα **δικαιώματα**. Τα **αρνητικά** δικαιώματα ζητούν από
τους άλλους να **μην παρεμβαίνουν** στη ζωή, στην ιδιοκτησία, στις
δραστηριότητές σου. Τα **θετικά** ζητούν να **συμβάλουν** στις ανάγκες σου και
στην ανάπτυξη των ικανοτήτων σου: υγεία, παιδεία, κοινωνική πρόνοια.

Το ελληνικό Σύνταγμα κατοχυρώνει και τα δύο. Το άρθρο 5 § 1 λέει ότι
καθένας έχει δικαίωμα να αναπτύσσει **ελεύθερα** την προσωπικότητά του, εφόσον
δεν προσβάλλει τα δικαιώματα των άλλων. Το άρθρο 25 § 1 βάζει τα δικαιώματα
του ανθρώπου και την αρχή του **κοινωνικού κράτους δικαίου** υπό την εγγύηση
του κράτους.

## 2. Δύο αντιλήψεις της δημοκρατίας

- **Η ακραιφνής φιλελεύθερη, ατομιστική αντίληψη** δίνει έμφαση σχεδόν μόνο
  στην **αρνητική** ελευθερία. Το σύνθημά της είναι γνωστό: «η ελευθερία του
  ενός τελειώνει εκεί όπου αρχίζει η ελευθερία του άλλου». Το κράτος φτιάχνει
  το νομικό πλαίσιο που προστατεύει τα αρνητικά δικαιώματα και παρεμβαίνει όσο
  λιγότερο γίνεται στην **αγορά**.
- **Μια αντίληψη πιο κοντά στον σοσιαλισμό** τονίζει τη **θετική** ελευθερία:
  οι ικανότητες του ανθρώπου πρέπει να αναπτυχθούν, μέσα και από τη συμμετοχή
  στη ζωή της κοινότητας. Το κράτος έχει **υποχρέωση να παρεμβαίνει**: με
  στήριξη για τις βασικές ανάγκες, κοινωνική πρόνοια, δωρεάν υγεία και παιδεία
  για όλους.

Το ίδιο χωρίζει και η **ισότητα**:

| Φιλελεύθερη αντίληψη                              | Σοσιαλδημοκρατική αντίληψη                                                         |
| ------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------- |
| **ισότητα απέναντι στον νόμο**                    | διόρθωση των μεγάλων ανισοτήτων                                                    |
| **ίσες ευκαιρίες** πρόσβασης στα δημόσια αξιώματα | ουσιαστικότερη **οικονομική ισότητα**, ως προϋπόθεση για πραγματικά ίσες ευκαιρίες |
| ελάχιστη παρέμβαση                                | **αναδιανομή** του εισοδήματος με τη φορολογία, όρια στην ανεξέλεγκτη αγορά        |

Ο Αμερικανός φιλόσοφος **Τζον Ρολς** (1921–2002) πρότεινε μια μέση οδό: ίσες
βασικές ελευθερίες για όλους, και **ανισότητες μόνο όταν ωφελούν τους
λιγότερο ευνοημένους**, με θέσεις ανοιχτές σε όλους υπό δίκαιη ισότητα
ευκαιριών. Ένας γιατρός μπορεί να κερδίζει περισσότερο από έναν υπάλληλο, αν
αυτό κάνει ώστε να υπάρχουν αρκετοί γιατροί για όλους· όχι επειδή «έτσι τα
φέρνει η αγορά».

Ο **Ρόναλντ Ντουόρκιν** ξεχώρισε δύο αρχές ισότητας: η μία ζητά από το κράτος
να φέρεται σε όλους **ως ίσους**, με ίση φροντίδα και σεβασμό· η άλλη να τους
**εξισώνει** στους πόρους ή στις ευκαιρίες. Η πρώτη δεν συνεπάγεται
αυτόματα τη δεύτερη.

## 3. Μπορούν να συνυπάρξουν;

Το βιβλίο απαντά ότι **μάλλον ναι**, με δύο όρους:

1. Η ισότητα, βαθύ ηθικό αίτημα και συστατικό της δικαιοσύνης, **δεν σημαίνει
   ισοπέδωση**, και δεν μπορεί να απειλεί τις βασικές ελευθερίες ή την
   **αξιοκρατία**.
2. Γι' αυτό η **αρνητική ελευθερία** έχει **αξιολογική προτεραιότητα**: πρώτα
   προστατεύονται οι πολίτες από όσους απειλούν τη ζωή, την ιδιοκτησία και την
   ελεύθερη έκφρασή τους, άτομα, ομάδες ή την ίδια την εξουσία.

Προτεραιότητα όμως **δεν σημαίνει μοναδικός στόχος**: υπάρχει μεγάλο περιθώριο
για εξισωτικές πολιτικές, για την αλληλέγγυα φροντίδα των πιο αδύναμων. Το
πόσο ακριβώς θα ζυγίσει η μία αξία απέναντι στην άλλη **μένει ανοιχτό**, και
γι' αυτό διαφωνούν τα κόμματα σε κάθε δημοκρατία.

Η δημοκρατία χρειάζεται και μια τρίτη αξία για να αντέξει τις διαφωνίες, την
**ανεκτικότητα**: να δέχεσαι ότι οι άλλοι ζουν και σκέφτονται αλλιώς, χωρίς να
τους επιβάλλεις τη δική σου αντίληψη. Κι αυτή έχει όρια: μια σχολική εφημερίδα
είναι ελεύθερη να επικρίνει τη διεύθυνση, αλλά όχι να διαπομπεύει έναν μαθητή.

## 4. Η διεθνής κοινότητα

Τα ίδια ερωτήματα τίθενται σήμερα σε **παγκόσμια κλίμακα**. Ο 20ός αιώνας έφερε
δύο παγκόσμιους πολέμους, στρατόπεδα συγκέντρωσης και γενοκτονίες, τη Χιροσίμα
και τον φόβο του πυρηνικού ολέθρου· μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, την έξαρση
των εθνικισμών και του θρησκευτικού φανατισμού· και πάντα την απόσταση ανάμεσα
στον πλούτο της Δύσης και στη φτώχεια μεγάλου μέρους του κόσμου. Η πρακτική
φιλοσοφία απέκτησε **κοσμοπολιτική** διάσταση.

- **Η αισιόδοξη πλευρά.** Ο **Καντ**, στο *Προς την αιώνια ειρήνη* (1795),
  πρότεινε κανόνες για μια ειρήνη ανάμεσα στα κράτη, ανάμεσά τους ότι κανένα
  κράτος δεν πρέπει να ανακατεύεται με τη βία στο πολίτευμα ενός άλλου. Ο
  Ρολς μίλησε για **«ρεαλιστική ουτοπία»**: μια ειρηνική διεθνή τάξη που δεν
  στηρίζεται σε μια υπερδύναμη και μπορεί να επιτευχθεί, αφού οι φιλελεύθερες
  δημοκρατίες δεν πολεμούν μεταξύ τους και κάθε κοινωνία με στοιχειώδες δίκαιο
  έχει συμφέρον να ζει σε ειρήνη.
- **Η απαισιόδοξη πλευρά.** Άλλοι λένε ότι είναι αφελές να περιμένουμε να
  επικρατήσει το «δίκαιο των λαών». Τα πλούσια κράτη συχνά αδιαφορούν για όσους
  πεινούν, ή εισβάλλουν σε αδύναμα κράτη με προσχήματα· ο ΟΗΕ δεν καταφέρνει να
  τα κινητοποιήσει όσο θα χρειαζόταν· τα ανθρώπινα δικαιώματα καταπατούνται σε
  πολλές χώρες.

Ένα δύσκολο ερώτημα που προκύπτει είναι η **ανθρωπιστική παρέμβαση**: μπορεί, ή
πρέπει, η διεθνής κοινότητα να επέμβει στο εσωτερικό ενός κυρίαρχου κράτους για
να σταματήσει μαζικές παραβιάσεις δικαιωμάτων; Εδώ συγκρούονται δύο αρχές που
θεωρούμε και τις δύο σωστές: η **κυριαρχία** των κρατών, που προστατεύει τα
αδύναμα από τα ισχυρά, και η **προστασία των ανθρώπων**, που δεν σταματά στα
σύνορα. Το βιβλίο καταλήγει ότι είναι πλέον διαδεδομένη η πεποίθηση πως ο
σεβασμός των ελευθεριών και ένα στοιχειώδες επίπεδο ευημερίας **δεν μπορούν να
σταματούν στα σύνορα ενός κράτους**.

> **Κλειδί**
>
> - **Αρνητική ελευθερία**: η απουσία εμποδίων και καταναγκασμού.
> - **Θετική ελευθερία**: η δυνατότητα να αποκτήσεις τα μέσα για να ορίζεις
>   αυτόνομα τη ζωή σου.
> - **Αρνητικά / θετικά δικαιώματα**: να μην παρεμβαίνουν οι άλλοι στη ζωή μου /
>   να συμβάλλουν στις ανάγκες και στην ανάπτυξή μου.
> - **Ισότητα απέναντι στον νόμο, ισότητα ευκαιριών, οικονομική ισότητα**: τρεις
>   βαθμίδες του ίδιου αιτήματος.
> - **Αρχή της διαφοράς** (Ρολς): ανισότητες μόνο προς όφελος των λιγότερο
>   ευνοημένων.
> - **Ανεκτικότητα**: η αποδοχή διαφορετικών τρόπων ζωής και σκέψης, χωρίς βία.
> - **Ρεαλιστική ουτοπία**: ιδανικό που μπορεί πράγματι να πραγματοποιηθεί.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: «Στη χώρα μας κανένας νόμος δεν απαγορεύει σε ένα παιδί από φτωχή οικογένεια να γίνει γιατρός. Άρα είναι ελεύθερο να γίνει.» Να εξετάσετε την πρόταση με τη διάκριση αρνητικής και θετικής ελευθερίας.

1. **Τι λέει σωστά.** Αν κανένας νόμος δεν το απαγορεύει, το παιδί έχει την
   **αρνητική** ελευθερία: κανείς δεν του φράζει τον δρόμο.
2. **Τι λείπει.** Για να γίνει γιατρός χρειάζεται επίσης χρόνο για διάβασμα, βιβλία,
   ίσως φροντιστήριο, χρήματα για να ζήσει σε άλλη πόλη. Αν δεν τα έχει, του λείπει
   η **θετική** ελευθερία, η δυνατότητα να κάνει πράξη ό,τι του επιτρέπεται.
3. **Το συμπέρασμα.** Η πρόταση μιλά μόνο για τη μία σημασία. Η απουσία απαγόρευσης
   είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί. Γι' αυτό ο Ρουσό έλεγε ότι χωρίς ισότητα η
   ελευθερία δεν υπάρχει, και γι' αυτό υπάρχουν δωρεάν παιδεία και υποτροφίες.

### Παράδειγμα 2: Το πενταμελές συμβούλιο της τάξης οργανώνει εκδρομή. Μια πρόταση: να πληρώσουν όλοι το ίδιο ποσό. Μια άλλη: να πληρώσει ο καθένας όσο μπορεί, ώστε να πάνε όλοι. Να εξετάσετε τις δύο προτάσεις με τις αντιλήψεις της ισότητας και να πάρετε θέση.

1. **Η πρώτη πρόταση** εφαρμόζει μια **τυπική** ισότητα: ίδιος κανόνας για όλους,
   κανένας δεν υποχρεώνεται να πληρώσει για τον άλλον. Σέβεται την αρνητική
   ελευθερία. Όποιος όμως δεν έχει τα χρήματα μένει πίσω, άρα οι ευκαιρίες δεν
   είναι στην πράξη ίσες.
2. **Η δεύτερη** μοιάζει με αναδιανομή: όσοι έχουν περισσότερα δίνουν
   περισσότερα, για να συμμετέχουν όλοι. Εξυπηρετεί την **ουσιαστική** ισότητα
   και τη θετική ελευθερία. Ο κίνδυνος είναι να νιώσουν κάποιοι ότι
   υποχρεώνονται, ή να εκτεθούν όσοι πληρώνουν λιγότερα.
3. **Ο Ρολς** θα ρωτούσε: ποια ανισότητα ωφελεί τον λιγότερο ευνοημένο; Η
   διαφορετική συμμετοχή είναι δίκαιη αν φέρνει μαζί και αυτόν που αλλιώς θα
   έμενε σπίτι.
4. **Η θέση.** Μια λογική λύση συνδυάζει τις δύο αξίες: βασικό ποσό για όλους,
   ταμείο αλληλεγγύης με **ελεύθερες, ανώνυμες** εισφορές. Έτσι κανείς δεν
   αναγκάζεται και κανείς δεν μένει πίσω.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Ισότητα δεν σημαίνει ισοπέδωση.** Δεν ζητά να είναι όλοι ίδιοι ή να
>   κερδίζουν τα ίδια· ζητά ίση αξία και δίκαιες ευκαιρίες.
> - **Η αρνητική ελευθερία δεν είναι «χειρότερη».** Έχει, κατά το βιβλίο,
>   αξιολογική προτεραιότητα· απλώς δεν αρκεί από μόνη της.
> - **Ο Ρολς δεν απαγορεύει κάθε ανισότητα.** Δέχεται όσες ωφελούν τους λιγότερο
>   ευνοημένους.
> - **«Η ελευθερία μου τελειώνει εκεί που αρχίζει του άλλου»** είναι διατύπωση
>   της αρνητικής ελευθερίας, όχι ορισμός κάθε ελευθερίας.
> - **Ρεαλιστική ουτοπία** δεν είναι αντίφαση: είναι ιδανικό που, κατά τον Ρολς,
>   μπορεί να πραγματοποιηθεί.

> **Θυμήσου**
>
> - Ρουσό: ελευθερία και ισότητα, ο σκοπός κάθε νομοθεσίας· χωρίς ισότητα δεν
>   υπάρχει ελευθερία.
> - Αρνητική / θετική ελευθερία και δικαιώματα· Σύνταγμα 5 § 1 και 25 § 1.
> - Φιλελεύθερη ισότητα (νόμος, ευκαιρίες) και σοσιαλδημοκρατική (αναδιανομή)·
>   Ρολς, Ντουόρκιν.
> - Συνδυασμός: προτεραιότητα στην αρνητική ελευθερία, όχι αποκλειστικότητα·
>   ανεκτικότητα.
> - Διεθνής κοινότητα: Καντ (αιώνια ειρήνη), Ρολς (ρεαλιστική ουτοπία), οι
>   επικριτές, η ανθρωπιστική παρέμβαση.

## Ερωτήσεις

1. Τι σημαίνει ελευθερία με την αρνητική της σημασία;
   - Τη δυνατότητα να αποκτήσεις τα μέσα για να ορίζεις τη ζωή σου
   - Μια ελευθερία κακή, που βλάπτει τους άλλους
   - Την απουσία εμποδίων και καταναγκασμού
   - Το δικαίωμα να λες «όχι» σε κάθε νόμο που δεν σου αρέσει
2. Ποιο από τα παρακάτω είναι θετικό δικαίωμα, με την έννοια της ενότητας;
   - Να μην μπαίνει κανείς στο σπίτι σου χωρίς την άδειά σου
   - Να έχεις δωρεάν ιατρική περίθαλψη όταν αρρωστήσεις
   - Να μη σε λογοκρίνει κανείς για όσα γράφεις
   - Να μη σου πάρουν την ιδιοκτησία σου αυθαίρετα
3. Ποιος είναι ο ρόλος του κράτους κατά την ακραιφνή φιλελεύθερη, ατομιστική αντίληψη;
   - Να εξισώνει τα εισοδήματα όλων με υψηλή φορολογία
   - Να παρέχει δωρεάν υγεία και παιδεία σε όλους τους πολίτες
   - Να έχει στην ιδιοκτησία του όλα τα μέσα παραγωγής
   - Να προστατεύει τα αρνητικά δικαιώματα και να παρεμβαίνει ελάχιστα
4. Ποιες οικονομικές ανισότητες δέχεται ο Τζον Ρολς;
   - Όσες ωφελούν τους λιγότερο ευνοημένους
   - Καμία· όλοι πρέπει να έχουν ακριβώς τα ίδια
   - Όσες προκύπτουν ελεύθερα από την αγορά, χωρίς όρια
   - Όσες τις αποφασίζει η πλειοψηφία με εκλογές
5. Ποια σχέση ελευθερίας και ισότητας προτείνει τελικά το σχολικό βιβλίο;
   - Η ισότητα πρέπει να επιδιώκεται ακόμα κι αν θυσιαστούν οι βασικές ελευθερίες
   - Πρώτη η αρνητική ελευθερία, χωρίς να αποκλείεται η επιδίωξη ισότητας
   - Οι δύο αξίες δεν συμβιβάζονται, και πρέπει να διαλέξουμε μία
   - Η ελευθερία είναι το μόνο που πρέπει να μας απασχολεί
6. Γιατί, κατά τον Ρουσό, η ισότητα είναι αναγκαία για την ελευθερία;
   - Επειδή όλοι οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους ίδιοι σε όλα
   - Επειδή έτσι ορίζει η γενική βούληση της πλειοψηφίας
   - Επειδή χωρίς ισότητα ο ένας εξαρτάται από τον άλλον
   - Επειδή η ελευθερία δεν έχει καμία σημασία χωρίς φόρους
7. Τι εννοεί ο Ρολς με τη «ρεαλιστική ουτοπία» για τη διεθνή κοινότητα;
   - Ένα ιδανικό που δεν θα πραγματοποιηθεί ποτέ, αλλά μας εμπνέει
   - Μια ειρηνική τάξη που την επιβάλλει μια πανίσχυρη υπερδύναμη
   - Μια παγκόσμια κυβέρνηση που καταργεί όλα τα κράτη
   - Μια ειρηνική διεθνή τάξη που μπορεί πράγματι να επιτευχθεί
8. Ποιες δύο αρχές συγκρούονται στο ερώτημα της ανθρωπιστικής παρέμβασης;
   - Η ελευθερία της αγοράς και η κοινωνική πρόνοια του κράτους
   - Η κυριαρχία των κρατών και η προστασία των ανθρώπων
   - Η άμεση και η αντιπροσωπευτική δημοκρατία
   - Η θρησκεία και η επιστήμη

## Ασκήσεις

1. Ποιος φιλόσοφος έγραψε το «Προς την αιώνια ειρήνη», και ποια χρονιά;
2. Η δωρεάν δημόσια παιδεία χρηματοδοτείται από τους φόρους όλων. Εξήγησε πώς περιορίζει μια ελευθερία και πώς διευρύνει μια άλλη.
3. «Η προστασία από την τυραννία του άρχοντα δεν αρκεί· χρειάζεται προστασία και από την τυραννία της επικρατούσας γνώμης και του επικρατούντος αισθήματος: από την τάση της κοινωνίας να επιβάλλει, με άλλα μέσα εκτός από τις ποινές του νόμου, τις δικές της ιδέες και συνήθειες ως κανόνες συμπεριφοράς σε όσους διαφωνούν μαζί της.» — Τζ. Στ. Μιλ, Περί ελευθερίας (1859), κεφ. 1, σε δική μας μετάφραση. Από ποια απειλή κατά της ελευθερίας προειδοποιεί ο Μιλ, και γιατί δεν τη λύνει η δημοκρατία από μόνη της;
4. Σε μια χώρα η κυβέρνηση σκοτώνει μαζικά μια μειονότητα. Πρέπει η διεθνής κοινότητα να επέμβει, ακόμα και με στρατό, χωρίς τη συναίνεση εκείνης της κυβέρνησης; Κρίνε, με επιχειρήματα και για τις δύο πλευρές.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/democratic-values
