# Έννοιες, συλλογισμοί και λογικές πλάνες

> Γένος, είδος, ειδοποιός διαφορά, ο αριστοτελικός συλλογισμός, και τα σοφίσματα.

Φιλοσοφία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/concepts-syllogisms

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις το πλάτος και το βάθος μιας έννοιας και να εξηγείς γιατί, όσο μεγαλώνει το ένα, μικραίνει το άλλο.
- Να ξεχωρίζεις γένος, είδος και ειδοποιό διαφορά, και να ορίζεις μια έννοια με το προσεχές γένος και την ειδοποιό διαφορά.
- Να βρίσκεις σε έναν αριστοτελικό συλλογισμό τις προκείμενες, το συμπέρασμα, τον μείζονα, τον ελάσσονα και τον μέσο όρο.
- Να αναγνωρίζεις συνηθισμένες λογικές πλάνες (ad hominem, ad populum, προσφυγή στην αυθεντία, λήψη του ζητουμένου, εσπευσμένη γενίκευση) σε καθημερινό λόγο.

## Ένα εργαλείο 2.300 ετών

Ο Αριστοτέλης λέει στο τέλος των *Σοφιστικών ελέγχων* (183b34 κ.εξ.) κάτι σπάνιο
για έναν αρχαίο συγγραφέα: για τη ρητορική είχαν ειπωθεί πολλά πριν από αυτόν,
αλλά για τον συλλογισμό δεν υπήρχε **τίποτα**, και χρειάστηκε να δουλέψει πολύ,
ξεκινώντας από το μηδέν. Είχε δίκιο: είναι ο «πατέρας» της λογικής. Η λογική του
στηρίζεται σε τρία κομμάτια: τις **έννοιες**, τις **προτάσεις** που φτιάχνονται
από έννοιες, και τους **συλλογισμούς** που φτιάχνονται από προτάσεις. Εδώ
μαθαίνεις τα βασικά εργαλεία από την αρχή και το τέλος της αλυσίδας, και στο
τέλος τις παγίδες που μοιάζουν με επιχειρήματα αλλά δεν είναι.

## Έννοιες

### Πλάτος και βάθος

Πάρε την έννοια «ελληνικό πανεπιστήμιο».

- **Πλάτος** μιας έννοιας είναι το σύνολο των ομοειδών αντικειμένων που
  υπάγονται σε αυτήν: το Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Μετσόβιο Πολυτεχνείο, το
  Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και όλα τα άλλα.
- **Βάθος** της είναι το σύνολο των κοινών χαρακτηριστικών όλων αυτών των
  αντικειμένων: ίδρυμα ανώτατης εκπαίδευσης, στην Ελλάδα, που δίνει πτυχία.

Τα δύο κινούνται **αντίστροφα**. Όσο περισσότερα χαρακτηριστικά βάζεις στο βάθος,
τόσο λιγότερα αντικείμενα χωρούν στο πλάτος. Η έννοια «ζώο» έχει **μικρότερο
βάθος** και **μεγαλύτερο πλάτος** από την έννοια «θηλαστικό»: για να είναι κάτι
θηλαστικό πρέπει να είναι ζώο **και** να θηλάζει τα μικρά του, και λιγότερα ζώα
το πληρούν.

| Έννοια     | Βάθος (μερικά γνωρίσματα)                                     | Πλάτος                                       |
| ---------- | ------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------- |
| ζώο        | ζωντανός οργανισμός, κινείται, τρέφεται με άλλους οργανισμούς | μέλισσες, καρχαρίες, αετοί, γάτες, άνθρωποι… |
| σπονδυλωτό | όλα τα παραπάνω + σπονδυλική στήλη                            | καρχαρίες, αετοί, γάτες, άνθρωποι…           |
| θηλαστικό  | όλα τα παραπάνω + θηλάζει τα μικρά του                        | γάτες, δελφίνια, άνθρωποι…                   |

### Γένος, είδος, ειδοποιός διαφορά

Η ευρύτερη έννοια, που περιλαμβάνει στο πλάτος της μία ή περισσότερες στενότερες,
λέγεται **γένος**· η στενότερη λέγεται **είδος**. Στο ζεύγος «ζώο» και
«θηλαστικό», το ζώο είναι γένος, το θηλαστικό είδος. Το ίδιο το «θηλαστικό» είναι
γένος για τη «γάτα». Το αμέσως ευρύτερο γένος μιας έννοιας λέγεται **προσεχές
γένος**.

Το βάθος ενός είδους είναι το βάθος του προσεχούς γένους του, **συν ένα
γνώρισμα** που το ξεχωρίζει από τα άλλα είδη του ίδιου γένους. Αυτό το γνώρισμα
λέγεται **ειδοποιός διαφορά**. Ο ρόμβος είναι παραλληλόγραμμο (προσεχές γένος)
**με ίσες πλευρές** (ειδοποιός διαφορά).

Ο ακριβέστερος και συντομότερος τρόπος να ορίσεις μια έννοια είναι λοιπόν:

> **ορισμός = προσεχές γένος + ειδοποιός διαφορά**

Ο κλασικός αριστοτελικός ορισμός του ανθρώπου, «ζώο λογικόν», έχει ακριβώς αυτό
το σχήμα: το γένος (ζώο) και τη διαφορά (έχει λόγο).

## Συλλογισμοί

Ο **συλλογισμός** είναι μια συγκεκριμένη μορφή παραγωγικού επιχειρήματος, με
τρία χαρακτηριστικά:

1. το συμπέρασμα προκύπτει από **δύο μόνο προκείμενες**·
2. όλες οι προτάσεις είναι **απλές**, της μορφής «Υ είναι Κ» (υποκείμενο,
   κατηγόρημα, και το ρήμα «είναι» που τα συνδέει)·
3. σε αυτές εμπλέκονται **τρεις μόνο έννοιες**, οι **όροι**.

Οι τρεις όροι παίρνουν το όνομά τους από τη θέση τους:

| Όρος                 | Πού βρίσκεται                     | Στο παράδειγμα |
| -------------------- | --------------------------------- | -------------- |
| **Ελάσσων όρος** (Υ) | υποκείμενο του συμπεράσματος      | Σωκράτης       |
| **Μείζων όρος** (Κ)  | κατηγόρημα του συμπεράσματος      | θνητός         |
| **Μέσος όρος** (Μ)   | εμφανίζεται μόνο στις προκείμενες | άνθρωπος       |

> (Μ–Κ) Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί.
>
> (Υ–Μ) Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος.
>
> (Υ–Κ) Άρα ο Σωκράτης είναι θνητός.

Ο μέσος όρος είναι η **γέφυρα**: συνδέεται στη μία προκείμενη με τον μείζονα και
στην άλλη με τον ελάσσονα, και έτσι τους φέρνει μαζί στο συμπέρασμα. Μετά κάνει
τη δουλειά του και εξαφανίζεται.

Γι' αυτό, όταν η γέφυρα δεν πατάει καλά, ο συλλογισμός καταρρέει:

> Οι επιστήμονες είναι μορφωμένοι. Ο Γιάννης είναι μορφωμένος. Άρα ο Γιάννης
> είναι επιστήμονας.

Ο μέσος όρος (μορφωμένος) είναι και στις δύο προκείμενες κατηγόρημα· καμία δεν
λέει κάτι για **όλους** τους μορφωμένους. Ο Γιάννης μπορεί να είναι μορφωμένος
μουσικός. Ο συλλογισμός δεν είναι έγκυρος.

## Λογικές πλάνες

Πολλά «επιχειρήματα» της καθημερινής ζωής πείθουν χωρίς να στέκουν. Τα λέμε
**σοφίσματα** ή **λογικές πλάνες**. Πέντε από τις πιο συνηθισμένες:

| Πλάνη                               | Τι κάνει                                                       | Παράδειγμα                                                                  |
| ----------------------------------- | -------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------- |
| **Ad hominem** («προς τον άνθρωπο») | επιτίθεται στο πρόσωπο αντί για το επιχείρημα                  | «Τι μας λέει για το περιβάλλον, αφού έχει αυτοκίνητο;»                      |
| **Ad populum** («προς τον λαό»)     | κάτι είναι σωστό επειδή το κάνουν ή το πιστεύουν πολλοί        | «Όλοι κατεβάζουν ταινίες χωρίς άδεια, άρα δεν είναι κακό.»                  |
| **Προσφυγή στην αυθεντία**          | επικαλείται ένα όνομα αντί για λόγους, συχνά εκτός ειδικότητας | «Ο διάσημος ποδοσφαιριστής λέει ότι αυτό το συμπλήρωμα θεραπεύει το άγχος.» |
| **Λήψη του ζητουμένου**             | δέχεται στις προκείμενες αυτό που θέλει να αποδείξει           | «Λέει την αλήθεια, γιατί μου το είπε ο ίδιος, και δεν λέει ποτέ ψέματα.»    |
| **Εσπευσμένη γενίκευση**            | γενικεύει από λίγες ή άτυπες περιπτώσεις                       | «Δύο φορές έφαγα άσχημα σε αυτή την πόλη· εκεί δεν ξέρουν να μαγειρεύουν.»  |

Πρόσεξε την τελευταία: είναι επαγωγή, αλλά ασθενής. Και την προσφυγή στην
αυθεντία: δεν είναι πάντα πλάνη. Αν σου πει ο γιατρός σου ότι χρειάζεσαι
αντιβίωση, το να τον εμπιστευτείς είναι λογικό· είναι ειδικός, και μιλά για την
ειδικότητά του. Πλάνη γίνεται όταν η «αυθεντία» μιλά εκτός πεδίου, ή όταν το όνομα
μπαίνει στη θέση των λόγων.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια πλάνη;*

> **Κλειδί**
>
> - **Πλάτος** έννοιας: τα αντικείμενα που υπάγονται σε αυτήν· **βάθος**: τα κοινά
>   τους γνωρίσματα. Κινούνται αντίστροφα.
> - **Γένος**: η ευρύτερη έννοια· **είδος**: η στενότερη που περιέχεται στο πλάτος
>   της· **ειδοποιός διαφορά**: το γνώρισμα που ξεχωρίζει το είδος μέσα στο γένος.
> - **Συλλογισμός**: δύο **προκείμενες** και ένα **συμπέρασμα**, απλές προτάσεις,
>   τρεις όροι.
> - **Ελάσσων όρος**: το υποκείμενο του συμπεράσματος· **μείζων όρος**: το
>   κατηγόρημά του· **μέσος όρος**: η γέφυρα, μόνο στις προκείμενες.
> - **Λογική πλάνη (σόφισμα)**: συλλογισμός που μοιάζει να πείθει αλλά δεν στηρίζει
>   το συμπέρασμα.

## Διαβάζω τον Αριστοτέλη

Στην αρχή των *Αναλυτικών προτέρων* ο Αριστοτέλης ορίζει τον συλλογισμό.

> Συλλογισμός είναι λόγος στον οποίο, όταν τεθούν κάποια πράγματα, κάτι
> διαφορετικό από όσα τέθηκαν προκύπτει αναγκαστικά, επειδή αυτά ισχύουν. Με το
> «επειδή αυτά ισχύουν» εννοώ ότι προκύπτει εξαιτίας τους· και με το «εξαιτίας
> τους», ότι δεν χρειάζεται κανέναν όρο απ' έξω για να γίνει αναγκαίο.
>
> Αριστοτέλης, *Αναλυτικὰ πρότερα* Α 1, 24b18–22 (μετάφραση δική μας)

Τρία στοιχεία του ορισμού είναι όσα έμαθες: «όταν τεθούν κάποια πράγματα» είναι
οι προκείμενες· «κάτι διαφορετικό» είναι το συμπέρασμα, που δεν επαναλαμβάνει
απλώς μια προκείμενη· «αναγκαστικά» είναι η εγκυρότητα. Και το «κανέναν όρο απ'
έξω» λέει ότι οι προκείμενες **αρκούν**: δεν κρύβεται τίποτα που πρέπει να
υποθέσει σιωπηρά ο ακροατής.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: «Κανένα ερπετό δεν έχει τρίχωμα. Τα φίδια είναι ερπετά. Άρα τα φίδια δεν έχουν τρίχωμα.» Να βρεις τους τρεις όρους και να εξηγήσεις τον ρόλο του μέσου όρου.

1. **Το συμπέρασμα πρώτα.** «Τα φίδια δεν έχουν τρίχωμα». Υποκείμενό του είναι τα
   **φίδια**: ο ελάσσων όρος. Κατηγόρημά του είναι το **(να έχει) τρίχωμα**: ο
   μείζων όρος. Η πρόταση είναι αρνητική, αλλά το κατηγόρημα είναι το ίδιο.
2. **Ο μέσος όρος.** Ο όρος που υπάρχει και στις δύο προκείμενες αλλά λείπει από
   το συμπέρασμα: **ερπετό**. Στην πρώτη προκείμενη συνδέεται με τον μείζονα
   (κανένα ερπετό δεν έχει τρίχωμα), στη δεύτερη με τον ελάσσονα (τα φίδια είναι
   ερπετά).
3. **Γιατί δουλεύει.** Η πρώτη προκείμενη μιλά για **όλα** τα ερπετά, άρα και για
   όσα είναι φίδια. Η γέφυρα πατάει σταθερά, και το συμπέρασμα προκύπτει
   αναγκαστικά: ο συλλογισμός είναι έγκυρος.

### Παράδειγμα 2: Σε μια τηλεοπτική συζήτηση για την κλιματική αλλαγή ο ένας λέει: «Η συντριπτική πλειονότητα των κλιματολόγων συμφωνεί ότι οφείλεται στον άνθρωπο.» Ο άλλος απαντά: «Προσφυγή στην αυθεντία, άρα πλάνη.» Ποιος έχει δίκιο;

1. **Υπέρ του δεύτερου.** Το ότι κάποιοι το λένε δεν το κάνει αληθές. Αν το
   επιχείρημα σταματούσε εκεί, το όνομα θα έμπαινε στη θέση των λόγων. Μοιάζει και
   με ad populum, αφού μετρά πόσοι συμφωνούν.
2. **Υπέρ του πρώτου.** Οι κλιματολόγοι είναι ειδικοί και μιλούν για το πεδίο τους.
   Η συμφωνία τους δεν είναι ψηφοφορία ανθρώπων που λένε τη γνώμη τους· είναι το
   αποτέλεσμα ανεξάρτητων ερευνών με δεδομένα που ελέγχονται. Το να εμπιστεύεσαι
   τους ειδικούς σε κάτι που δεν μπορείς να ελέγξεις μόνος σου είναι λογικό, όπως με
   τον γιατρό.
3. **Μια θέση.** Η προσφυγή σε ειδικούς **μέσα στο πεδίο τους** δεν είναι πλάνη· είναι
   ισχυρή, αν και όχι βέβαιη, ένδειξη. Ο δεύτερος ομιλητής κάνει κι αυτός λάθος: το να
   ονομάσεις κάτι πλάνη δεν είναι αντεπιχείρημα. Θα έπρεπε να δείξει γιατί οι
   ειδικοί κάνουν λάθος.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Ο «μέσος όρος» εδώ δεν είναι ο μέσος όρος των μαθηματικών.** Είναι η έννοια
>   που μεσολαβεί ανάμεσα στους δύο άλλους όρους.
> - **Μείζων είναι το κατηγόρημα του συμπεράσματος, όχι η «μεγαλύτερη» πρόταση.**
>   Βρίσκεις τους όρους κοιτώντας πρώτα το συμπέρασμα.
> - **Περισσότερο βάθος σημαίνει μικρότερο πλάτος.** Το «θηλαστικό» λέει
>   περισσότερα από το «ζώο», αλλά για λιγότερα πράγματα.
> - **Δεν είναι κάθε κριτική προσώπου ad hominem.** Αν κάποιος έχει συμφέρον στο
>   θέμα, είναι θεμιτό να το πεις· πλάνη είναι να το χρησιμοποιείς **αντί** να
>   απαντήσεις στο επιχείρημά του.

> **Θυμήσου**
>
> - Πλάτος (αντικείμενα) και βάθος (γνωρίσματα): αντίστροφα.
> - Ορισμός = προσεχές γένος + ειδοποιός διαφορά (ρόμβος: παραλληλόγραμμο με ίσες
>   πλευρές).
> - Συλλογισμός: δύο προκείμενες, συμπέρασμα, τρεις όροι· ελάσσων = Υ του
>   συμπεράσματος, μείζων = Κ του συμπεράσματος, μέσος = μόνο στις προκείμενες.
> - Πλάνες: ad hominem, ad populum, προσφυγή στην αυθεντία, λήψη του ζητουμένου,
>   εσπευσμένη γενίκευση.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι το πλάτος μιας έννοιας;
   - Το σύνολο των ομοειδών αντικειμένων που υπάγονται σε αυτήν
   - Το σύνολο των κοινών χαρακτηριστικών των αντικειμένων της
   - Ο αριθμός των λέξεων που χρειάζονται για να την ορίσεις
   - Οι γλώσσες στις οποίες μπορεί να μεταφραστεί
2. Σε σύγκριση με την έννοια «θηλαστικό», η έννοια «ζώο» έχει:
   - μεγαλύτερο βάθος και μεγαλύτερο πλάτος
   - μικρότερο βάθος και μεγαλύτερο πλάτος
   - μεγαλύτερο βάθος και μικρότερο πλάτος
   - το ίδιο βάθος και το ίδιο πλάτος
3. Στον ορισμό «ο ρόμβος είναι παραλληλόγραμμο με ίσες πλευρές», τι είναι το «παραλληλόγραμμο»;
   - Η ειδοποιός διαφορά
   - Ο μέσος όρος
   - Το προσεχές γένος
   - Το είδος του ρόμβου
4. Ποιο από τα παρακάτω ΔΕΝ είναι χαρακτηριστικό του αριστοτελικού συλλογισμού;
   - Το συμπέρασμα προκύπτει από δύο μόνο προκείμενες
   - Εμπλέκονται τρεις μόνο όροι
   - Οι προτάσεις είναι απλές, της μορφής «Υ είναι Κ»
   - Γενικεύει από πολλές περιπτώσεις
5. «Όλα τα μέταλλα άγουν τον ηλεκτρισμό. Ο χαλκός είναι μέταλλο. Άρα ο χαλκός άγει τον ηλεκτρισμό.» Ποιος είναι ο ελάσσων όρος;
   - μέταλλο
   - χαλκός
   - άγει τον ηλεκτρισμό
   - όλα τα μέταλλα
6. Ποιος είναι ο ρόλος του μέσου όρου σε έναν συλλογισμό;
   - Είναι η πρόταση που βρίσκεται στη μέση του συλλογισμού
   - Είναι ο μέσος όρος των τιμών των δύο άλλων όρων
   - Συνδέει τους δύο άλλους όρους στις προκείμενες
   - Είναι το υποκείμενο του συμπεράσματος
7. «Μην ακούς τι λέει για την υγιεινή διατροφή· ο ίδιος είναι υπέρβαρος.» Ποια πλάνη είναι αυτή;
   - Ad populum
   - Ad hominem
   - Λήψη του ζητουμένου
   - Εσπευσμένη γενίκευση
8. «Ο Θεός υπάρχει, γιατί το λέει η Γραφή, και η Γραφή λέει αλήθεια γιατί είναι λόγος του Θεού.» Ποιο λάθος κάνει το επιχείρημα, ανεξάρτητα από το αν το συμπέρασμα είναι αληθές;
   - Εσπευσμένη γενίκευση
   - Ad hominem
   - Ad populum
   - Λήψη του ζητουμένου

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται ο όρος που είναι κατηγόρημα του συμπεράσματος ενός συλλογισμού;
2. Να ορίσεις το τετράγωνο με το προσεχές γένος και την ειδοποιό διαφορά, θεωρώντας προσεχές γένος του τον ρόμβο, και να εξηγήσεις τι αλλάζει στο βάθος και στο πλάτος από τον ρόμβο στο τετράγωνο.
3. Στον «Ευθύδημο» του Πλάτωνα ένας σοφιστής ρωτά τον Κτήσιππο: «Έχεις σκύλο; — Και πολύ κακό. — Έχει κουτάβια; — Ναι, κι αυτά σαν τον ίδιο. — Άρα ο σκύλος είναι πατέρας τους; — Ναι. — Και ο σκύλος δεν είναι δικός σου; — Βέβαια. — Αφού λοιπόν είναι πατέρας και είναι δικός σου, ο σκύλος γίνεται πατέρας σου» (Ευθύδημος 298d–e, ελεύθερη απόδοση δική μας). Πού βρίσκεται το λάθος του «συλλογισμού»;
4. Μια διαφήμιση λέει: «9 στους 10 οδοντιάτρους προτείνουν την οδοντόκρεμά μας. Εκατομμύρια οικογένειες τη χρησιμοποιούν ήδη.» Πρόκειται για λογικές πλάνες ή για καλούς λόγους να την αγοράσεις; Να πάρεις θέση.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/concepts-syllogisms
