# Οι κλάδοι της φιλοσοφίας και οι επιστήμες

> Οντολογία, γνωσιολογία, ηθική, πολιτική, αισθητική — και πού τελειώνει η επιστήμη.

Φιλοσοφία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/branches-and-sciences

## Τι θα μάθεις

- Να ονομάζεις τους βασικούς κλάδους της φιλοσοφίας (γνωσιολογία, μεταφυσική ή οντολογία, πρακτική φιλοσοφία ή αξιολογία) και τι εξετάζει ο καθένας.
- Να εξηγείς τη θέση της λογικής: ξεχωριστός κλάδος ή όργανο της ορθής σκέψης για τη φιλοσοφία και τις επιστήμες.
- Να περιγράφεις πώς αποσπάστηκαν οι επιστήμες από τη φιλοσοφία και σε τι διαφέρει σήμερα η φιλοσοφία από αυτές.
- Να εξηγείς γιατί η φιλοσοφία έρχεται «πριν» και «μετά» από τις επιστήμες και γιατί δεν εξελίσσεται γραμμικά.

## Μία ερώτηση, πολλές πόρτες

Πάρε μια ερώτηση που ακούς συχνά: *θα μπορούσε μια τεχνητή νοημοσύνη να
σκέφτεται;* Για να την ψάξεις στα σοβαρά, ανοίγεις αμέσως πολλές πόρτες. Τι
είναι «σκέψη», και τι υπάρχει στον κόσμο: μόνο ύλη, ή και κάτι άλλο; Πώς θα
**ξέραμε** αν σκέφτεται, αφού μόνο τη συμπεριφορά της βλέπουμε; Κι αν σκέφτεται,
**πώς πρέπει** να τη μεταχειριζόμαστε;

Κάθε πόρτα οδηγεί σε άλλο κλάδο της φιλοσοφίας. Τα προβλήματα είναι πολλά και
ποικίλα, και ξεχωρίζουν ανάλογα με το θέμα τους. Έτσι μιλάμε για ορισμένους
**βασικούς κλάδους**.

## Οι βασικοί κλάδοι

| Κλάδος                             | Τι εξετάζει                                                                                                     | Ένα ερώτημα από τη ζωή σου                                                 |
| ---------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------------- |
| **Γνωσιολογία**                    | τη γνώση: τις δυνατότητες, τις πηγές, τα είδη, τις μεθόδους απόκτησής της                                       | Πώς ξέρω ότι αυτό που διάβασα στο ίντερνετ είναι αλήθεια;                  |
| **Μεταφυσική ή οντολογία**         | τη βαθύτερη υφή της πραγματικότητας: μια γενική θεώρηση του τι υπάρχει                                          | Υπάρχουν οι αριθμοί, ή μόνο τα πράγματα που μετράμε;                       |
| **Πρακτική φιλοσοφία ή αξιολογία** | αρχές που ρυθμίζουν τις πράξεις μας και οργανώνουν τη ζωή μας: **ηθική**, **πολιτική φιλοσοφία**, **αισθητική** | Πρέπει να πω ποιος έγραψε το σύνθημα στον τοίχο; Είναι τέχνη ένα γκράφιτι; |

Η πρακτική φιλοσοφία λέγεται και **αξιολογία**, γιατί μιλά για **αξίες**: το
καλό, το δίκαιο, το ωραίο, που μας κατευθύνουν και που θέλουμε να πραγματώσουμε.
Πρόσεξε ότι το βιβλίο σου βάζει εδώ και την αισθητική: κι εκείνη μιλά για μια
αξία, το ωραίο.

### Και η λογική;

Όταν ρωτάς **πώς πρέπει να σκέφτεσαι για να σκέφτεσαι σωστά**, καταφεύγεις στη
**λογική**. Θα μπορούσε να θεωρηθεί ξεχωριστός κλάδος. Για τους περισσότερους
φιλοσόφους όμως είναι κυρίως **όργανο** της ορθής σκέψης, απαραίτητο όχι μόνο
στη φιλοσοφία αλλά σε κάθε επιστήμη. Δεν είναι τυχαίο ότι τα λογικά έργα του
Αριστοτέλη ονομάστηκαν, αργότερα, *Όργανον*. Η διαφωνία κράτησε αιώνες· τίποτα
δεν σε εμποδίζει να δεχτείς ότι η λογική είναι και τα δύο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποιον κλάδο;*

## Φιλοσοφία και επιστήμες

### Μια κοινή μήτρα

Παλιότερα δεν γινόταν διάκριση ανάμεσα σε φιλοσοφία και επιστήμη. Ο Θαλής, ο
Αριστοτέλης, ακόμα και ο Νεύτων (το έργο του λεγόταν *Μαθηματικές αρχές της
φυσικής φιλοσοφίας*, 1687) έκαναν και τα δύο. Από αυτό που αρχικά ονομαζόταν
φιλοσοφία αποσπάστηκαν σιγά σιγά πεδία που στα νεότερα χρόνια έγιναν η
**φυσική**, η **βιολογία**, η **ψυχολογία**, η **κοινωνιολογία**.

### Θα εξαφανιστεί η φιλοσοφία;

Από εδώ γεννιέται μια ένσταση: αφού κάθε φορά που ένα πεδίο γίνεται επιστήμη
φεύγει από τη φιλοσοφία, ο χώρος της θα συρρικνώνεται, ώσπου μια μέρα η φιλοσοφία
θα χάσει τον λόγο ύπαρξής της.

Η απάντηση είναι ότι η φιλοσοφία δεν είναι μια επιστήμη που απλώς «δεν τα κατάφερε
ακόμα». Είναι **διαφορετική εκδήλωση του πνεύματος**, και διαφέρει από τις επιστήμες:

1. στον **βαθμό γενικότητας** των ερωτημάτων της·
2. στην έμφαση στις **εννοιολογικές διερευνήσεις**·
3. στην επιμονή στη **βαθύτερη αιτιολόγηση** πεποιθήσεων, καθημερινών και
   επιστημονικών·
4. στη σημασία της για τη **νοηματοδότηση** της ανθρώπινης ύπαρξης.

### «Πριν» και «μετά»

Η φιλοσοφία έρχεται:

- **«πριν»** από τις επιστήμες, για να τις βοηθήσει να θεμελιώσουν τις αρχές
  τους, να ξεκαθαρίσουν τις έννοιές τους και να οργανώσουν τις μεθόδους τους·
- **«μετά»** από αυτές, για να συνοψίσει και να ερμηνεύσει τα πορίσματά τους.

Πάρε την κλωνοποίηση. Η βιολογία ρωτά **αν** και **πώς** μπορεί να γίνει. Πριν
από αυτήν, κάποιος πρέπει να πει τι εννοούμε «ίδιος οργανισμός». Μετά από αυτήν,
μένουν ερωτήματα που κανένα εργαστήριο δεν λύνει: είναι ο κλώνος μου «εγώ»;
**Πρέπει** να γίνει;

Ο Βίτγκενσταϊν το είπε με μια εικόνα: η λέξη «φιλοσοφία» πρέπει να σημαίνει κάτι
που στέκει **πάνω ή κάτω** από τις φυσικές επιστήμες, **όχι δίπλα** τους
(*Tractatus logico-philosophicus*, 4.111). Η φιλοσοφία είναι μια «αναδίπλωση» της
σκέψης πάνω στον εαυτό της, σε άλλο επίπεδο.

### Γιατί διαβάζουμε ακόμα τον Πλάτωνα

Γι' αυτό η φιλοσοφία δεν έχει τη **γραμμική εξέλιξη** των επιστημών. Ένας φοιτητής
ιατρικής δεν μαθαίνει τις θεωρίες του Ιπποκράτη για να γίνει γιατρός· ένας φυσικός
δεν χρειάζεται την ξεπερασμένη φυσική του Αριστοτέλη. Ένας φοιτητής φιλοσοφίας
όμως διαβάζει τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη, τον Καντ, γιατί τα ερωτήματά τους
μένουν **ανοιχτά** από τη φύση τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι η φιλοσοφία αγνοεί
την επιστήμη: την ενδιαφέρει πάνω απ' όλα τι σημαίνουν τα πορίσματά της για τον
άνθρωπο.

> **Κλειδί**
>
> - **Γνωσιολογία**: ο κλάδος που εξετάζει τη γνώση, τις δυνατότητες, τις πηγές,
>   τα είδη και τις μεθόδους της.
> - **Μεταφυσική ή οντολογία**: ο κλάδος που εξετάζει τη βαθύτερη υφή της
>   πραγματικότητας, το τι υπάρχει.
> - **Πρακτική φιλοσοφία ή αξιολογία**: ηθική, πολιτική φιλοσοφία και αισθητική·
>   αρχές και αξίες για τις πράξεις και τη ζωή μας.
> - **Λογική**: η μελέτη της ορθής σκέψης· για τους περισσότερους, το όργανο κάθε
>   φιλοσοφίας και κάθε επιστήμης.
> - Η φιλοσοφία έρχεται **«πριν»** από τις επιστήμες (αρχές, έννοιες, μέθοδοι) και
>   **«μετά»** από αυτές (ερμηνεία των πορισμάτων).

## Διαβάζω τον Ντεκάρτ

Το 1647, στον πρόλογο της γαλλικής έκδοσης των *Αρχών της φιλοσοφίας*, ο Ντεκάρτ
περιγράφει πώς βλέπει τη σχέση της φιλοσοφίας με τις επιστήμες.

> Όλη λοιπόν η φιλοσοφία είναι σαν ένα δέντρο: οι ρίζες του είναι η μεταφυσική,
> ο κορμός η φυσική, και τα κλαδιά που βγαίνουν από τον κορμό είναι όλες οι άλλες
> επιστήμες, που καταλήγουν σε τρεις κύριες: την ιατρική, τη μηχανική και την
> ηθική. \[…] Και όπως οι καρποί δεν μαζεύονται από τις ρίζες ούτε από τον κορμό
> του δέντρου, αλλά μόνο από τις άκρες των κλαδιών του, έτσι και η κύρια
> χρησιμότητα της φιλοσοφίας εξαρτάται από εκείνα τα μέρη της που μαθαίνουμε
> τελευταία.
>
> Ρενέ Ντεκάρτ, *Οι αρχές της φιλοσοφίας*, Επιστολή-πρόλογος της γαλλικής
> έκδοσης (1647) (μετάφραση δική μας)

### Παράδειγμα 1: Τι λέει για τη σχέση φιλοσοφίας και επιστημών η εικόνα του δέντρου, και σε τι διαφέρει από τη σημερινή εικόνα;

1. **Η εικόνα.** Για τον Ντεκάρτ φιλοσοφία και επιστήμες είναι **ένα** δέντρο. Η
   μεταφυσική είναι οι ρίζες: θεμελιώνει τα πάντα. Η φυσική είναι ο κορμός, και από
   αυτήν βγαίνουν η ιατρική, η μηχανική και η ηθική.
2. **Τι κρατάμε.** Η ιδέα ότι η φιλοσοφία δίνει θεμέλια στις επιστήμες μοιάζει με
   το «πριν» της ενότητας: αρχές, έννοιες, μέθοδοι. Και ότι οι «καρποί» είναι στα
   κλαδιά, στην ιατρική και στην ηθική, δείχνει ότι ο σκοπός είναι πρακτικός.
3. **Τι άλλαξε.** Σήμερα οι επιστήμες έχουν αποσπαστεί: δεν θεωρούνται κλαδιά της
   φιλοσοφίας, και η ηθική δεν θεωρείται επιστήμη που βγαίνει από τη φυσική. Η
   φιλοσοφία δεν είναι πια ο κορμός· στέκει «πάνω ή κάτω» από τις επιστήμες,
   όχι μαζί τους σε ένα ενιαίο σύστημα.

### Παράδειγμα 2: «Όταν η νευροεπιστήμη εξηγήσει πλήρως τον εγκέφαλο, η φιλοσοφία του νου θα γίνει περιττή.» Να κρίνεις την άποψη.

1. **Υπέρ της άποψης.** Έχει ιστορικό προηγούμενο: η ψυχολογία ήταν κάποτε μέρος
   της φιλοσοφίας και αποσπάστηκε. Η επιστήμη απαντά ήδη σε ερωτήματα (πώς
   θυμόμαστε, πώς βλέπουμε) που κάποτε ήταν φιλοσοφικά.
2. **Η ένσταση.** Η νευροεπιστήμη θα πει ποιες περιοχές ενεργοποιούνται όταν
   σκέφτεσαι. Δεν θα πει μόνη της αν η σκέψη **είναι** αυτή η ενεργοποίηση ή κάτι
   παραπάνω· αυτό είναι ερώτημα οντολογίας. Ούτε τι σημαίνει το πόρισμα για την
   ελευθερία και την ευθύνη: αυτό είναι ερμηνεία, το «μετά».
3. **Μια θέση.** Η επιστήμη θα πάρει κάποια ερωτήματα από τη φιλοσοφία, όπως έγινε
   πάντα. Η φιλοσοφία του νου δεν θα γίνει περιττή αλλά θα αλλάξει: θα δουλεύει με
   τα πορίσματα, όχι στη θέση τους.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Μεταφυσική δεν σημαίνει υπερφυσικό ή «μυστήρια».** Είναι ο κλάδος που ρωτά
>   τι υπάρχει και ποια είναι η υφή της πραγματικότητας.
> - **Η αισθητική ανήκει στην πρακτική φιλοσοφία.** Μιλά για μια αξία, το ωραίο,
>   όπως η ηθική για το καλό.
> - **Η φιλοσοφία δεν είναι «αποτυχημένη» επιστήμη.** Τα ερωτήματά της είναι
>   ανοιχτά από τη φύση τους, όχι επειδή δεν βρέθηκε ακόμα το σωστό πείραμα.
> - **Μη γραμμική εξέλιξη δεν σημαίνει στασιμότητα.** Η φιλοσοφία αλλάζει
>   τρόπους διατύπωσης και ξαναγυρνά στα ίδια ερωτήματα με νέα εργαλεία.

> **Θυμήσου**
>
> - Κλάδοι: γνωσιολογία, μεταφυσική ή οντολογία, πρακτική φιλοσοφία ή αξιολογία
>   (ηθική, πολιτική, αισθητική)· η λογική είναι κυρίως όργανο.
> - Οι επιστήμες (φυσική, βιολογία, ψυχολογία, κοινωνιολογία) αποσπάστηκαν από
>   την κοινή φιλοσοφική μήτρα.
> - Η φιλοσοφία διαφέρει σε γενικότητα, εννοιολογική έρευνα, βαθύτερη αιτιολόγηση,
>   νοηματοδότηση.
> - «Πριν» και «μετά» από τις επιστήμες· «πάνω ή κάτω, όχι δίπλα» (Βίτγκενσταϊν)·
>   όχι γραμμική εξέλιξη.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος κλάδος της φιλοσοφίας εξετάζει τις πηγές, τα είδη και τις μεθόδους απόκτησης της γνώσης;
   - Η οντολογία
   - Η γνωσιολογία
   - Η αισθητική
   - Η πολιτική φιλοσοφία
2. «Υπάρχουν οι αριθμοί, ή μόνο τα πράγματα που μετράμε;» Σε ποιον κλάδο ανήκει το ερώτημα;
   - Στη μεταφυσική ή οντολογία
   - Στα μαθηματικά, αφού μιλά για αριθμούς
   - Στη λογική, αφού οι αριθμοί είναι αφηρημένοι
   - Στην αξιολογία, αφού οι αριθμοί έχουν αξία
3. Γιατί η πρακτική φιλοσοφία λέγεται και αξιολογία;
   - Γιατί αξιολογεί τις θεωρίες των άλλων κλάδων
   - Γιατί μιλά για αξίες που μας κατευθύνουν
   - Γιατί βαθμολογεί τις επιστήμες ανάλογα με τη χρησιμότητά τους
   - Γιατί εξετάζει μόνο οικονομικά ζητήματα, όπως η αξία των αγαθών
4. Πώς βλέπουν τη λογική οι περισσότεροι φιλόσοφοι, κατά το βιβλίο;
   - Ως κλάδο των μαθηματικών χωρίς σχέση με τη φιλοσοφία
   - Ως μέρος της ηθικής, γιατί μας λέει πώς πρέπει να σκεφτόμαστε
   - Κυρίως ως όργανο της ορθής σκέψης
   - Ως τον κλάδο που εξετάζει τι υπάρχει πραγματικά
5. Ποια ένσταση γεννιέται από το ότι οι επιστήμες αποσπάστηκαν μία μία από τη φιλοσοφία;
   - Ότι η φιλοσοφία ήταν πάντα λανθασμένη
   - Ότι η φιλοσοφία θα συρρικνωθεί ώσπου να χάσει τον λόγο ύπαρξής της
   - Ότι οι επιστήμες θα επιστρέψουν κάποτε στη φιλοσοφία
   - Ότι η φιλοσοφία θα γίνει κι αυτή πειραματική επιστήμη
6. Τι σημαίνει ότι η φιλοσοφία έρχεται «μετά» από τις επιστήμες;
   - Ότι γεννήθηκε ιστορικά μετά από αυτές
   - Ότι είναι λιγότερο σημαντική από αυτές
   - Ότι συνοψίζει και ερμηνεύει τα πορίσματά τους
   - Ότι ελέγχει τα πειράματα των επιστημόνων και τα επαναλαμβάνει
7. Ο Βίτγκενσταϊν γράφει ότι η φιλοσοφία στέκει «πάνω ή κάτω» από τις φυσικές επιστήμες, «όχι δίπλα» τους. Τι εννοεί;
   - Ότι είναι σε άλλο επίπεδο, όχι μία ακόμα επιστήμη
   - Ότι είναι ανώτερη από όλες τις επιστήμες και τις διατάζει
   - Ότι οι επιστήμες είναι άχρηστες χωρίς φιλοσοφία
   - Ότι η φιλοσοφία και η φυσική εξετάζουν τα ίδια φαινόμενα με διαφορετικά όργανα
8. Γιατί ένας φοιτητής φιλοσοφίας διαβάζει ακόμα τον Πλάτωνα, ενώ ένας φοιτητής ιατρικής δεν μελετά τον Ιπποκράτη για να γίνει γιατρός;
   - Γιατί ο Πλάτων έχει πάντα δίκιο
   - Γιατί η φιλοσοφία δεν έχει γραμμική εξέλιξη και τα ερωτήματά της μένουν ανοιχτά
   - Γιατί η φιλοσοφία δεν έχει προχωρήσει καθόλου από την αρχαιότητα
   - Γιατί οι αρχαίοι φιλόσοφοι έγραφαν πιο καθαρά από τους σημερινούς

## Ασκήσεις

1. Ποιους τρεις κλάδους περιλαμβάνει η πρακτική φιλοσοφία ή αξιολογία;
2. Να εξηγήσεις σε τι διαφέρει η φιλοσοφία από τις επιστήμες, με το παράδειγμα του ερωτήματος «τι είναι ο χρόνος;» απέναντι σε ένα ερώτημα της φυσικής για τον χρόνο.
3. «Ο σκοπός της φιλοσοφίας είναι η λογική διασάφηση των σκέψεων. Η φιλοσοφία δεν είναι θεωρία, αλλά δραστηριότητα. […] Το αποτέλεσμα της φιλοσοφίας δεν είναι “φιλοσοφικές προτάσεις”, αλλά το να γίνουν σαφείς οι προτάσεις.» (Βίτγκενσταϊν, Tractatus logico-philosophicus, 4.112, μετάφραση δική μας). Τι λέει ο Βίτγκενσταϊν για το έργο της φιλοσοφίας, και πώς συνδέεται με τη φράση του ότι η φιλοσοφία δεν στέκει «δίπλα» στις επιστήμες;
4. Η κλωνοποίηση ανθρώπων είναι ζήτημα για την επιστήμη ή για τη φιλοσοφία; Να πάρεις θέση με επιχειρήματα, χρησιμοποιώντας το «πριν» και το «μετά».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/branches-and-sciences
