# Επιχειρήματα: έγκυρα, ορθά, παραγωγικά, επαγωγικά

> Πώς χωρίζεις ένα καλό επιχείρημα από ένα που απλώς ακούγεται καλά.

Φιλοσοφία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/arguments

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις σε ένα κείμενο ή μια συζήτηση τις προκείμενες και το συμπέρασμα ενός επιχειρήματος.
- Να ξεχωρίζεις το έγκυρο από το ορθό επιχείρημα και να εξηγείς γιατί η εγκυρότητα αφορά τη μορφή και όχι την αλήθεια των προτάσεων.
- Να ελέγχεις την εγκυρότητα ενός επιχειρήματος με ένα αντιπαράδειγμα της ίδιας μορφής.
- Να ξεχωρίζεις το παραγωγικό από το επαγωγικό επιχείρημα και να εξηγείς γιατί το συμπέρασμα της επαγωγής δεν είναι ποτέ βέβαιο.

## Δεν αρκεί να έχεις άποψη

Στο chat της τάξης κάποιος γράφει: «Ο Νίκος δεν ήρθε ούτε σήμερα στην πρόβα,
προφανώς δεν τον ενδιαφέρει η παράσταση». Ένας άλλος απαντά: «Όλοι ξέρουν ότι
η καθηγήτρια ευνοεί τα κορίτσια». Δύο ισχυρισμοί. Ο πρώτος δίνει έναν λόγο, όσο
αδύναμο κι αν είναι· ο δεύτερος δεν δίνει κανέναν, απλώς επικαλείται το «όλοι
ξέρουν».

Στη φιλοσοφία δεν αρκεί να προβάλλεις θέσεις ή να επικαλείσαι τη διαίσθησή σου.
Πρέπει να τις **στηρίζεις με επιχειρήματα**: να δίνεις λόγο, όπως έλεγαν οι
αρχαίοι, *λόγον διδόναι*. Η λογική είναι το εργαλείο που σου δείχνει αν ο λόγος
που έδωσες στέκει.

## Τι είναι επιχείρημα

**Επιχείρημα** είναι ένα σύνολο προτάσεων, οι **προκείμενες**, από τις οποίες
οδηγείσαι λογικά σε μια άλλη πρόταση, το **συμπέρασμα**. Στον λόγο το συμπέρασμα
το προαναγγέλλουν λέξεις όπως *άρα*, *επομένως*, *συνεπώς*· τις προκείμενες,
λέξεις όπως *γιατί*, *αφού*, *επειδή*.

|              | Πρόταση                        |
| ------------ | ------------------------------ |
| Προκείμενη 1 | Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί. |
| Προκείμενη 2 | Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος.     |
| Συμπέρασμα   | Άρα ο Σωκράτης είναι θνητός.   |

Τα φιλοσοφικά επιχειρήματα δεν χτίζονται μέσα στο αυστηρό πλαίσιο μιας ειδικής
επιστήμης. Αντλούν από τις πεποιθήσεις του **κοινού νου**, που τις υποβάλλουν σε
κριτική, και μιλούν σε μεγάλο βαθμό την **καθημερινή γλώσσα**.

## Παραγωγικά επιχειρήματα: έγκυρο και ορθό

Στο **παραγωγικό** επιχείρημα πηγαίνεις συνήθως από το γενικό στο επιμέρους, και,
αν το επιχείρημα είναι έγκυρο, το συμπέρασμα **προκύπτει αναγκαστικά** από τις
προκείμενες.

### Εγκυρότητα: ζήτημα μορφής

**Έγκυρο** είναι ένα παραγωγικό επιχείρημα όταν η δομή του είναι τέτοια ώστε, αν
όλες οι προκείμενες είναι αληθείς, το συμπέρασμα **δεν μπορεί** να είναι ψευδές.

Δες τώρα αυτό:

> Μερικοί άνθρωποι είναι φιλόσοφοι. Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος. Άρα ο Σωκράτης
> είναι φιλόσοφος.

Οι προκείμενες είναι αληθείς, και το συμπέρασμα **συμβαίνει** να είναι αληθές.
Κι όμως το επιχείρημα **δεν** είναι έγκυρο: το συμπέρασμα δεν βγαίνει αναγκαστικά.
Πώς το δείχνεις; Κρατάς τη μορφή και αλλάζεις το περιεχόμενο:

> Μερικοί άνθρωποι είναι φιλόσοφοι. Ο Θεμιστοκλής είναι άνθρωπος. Άρα ο
> Θεμιστοκλής είναι φιλόσοφος.

Ίδια μορφή, αληθείς προκείμενες, ψευδές συμπέρασμα. Αυτό λέγεται **αντιπαράδειγμα**,
και αρκεί ένα για να δείξει ότι μια μορφή δεν είναι έγκυρη.

### Ορθό: έγκυρο και με αληθείς προκείμενες

Ένα επιχείρημα μπορεί να είναι έγκυρο με ψευδείς προκείμενες:

> Όλα τα ψάρια πετούν. Ο σολομός είναι ψάρι. Άρα ο σολομός πετά.

Η μορφή είναι άψογη· αν οι προκείμενες ήταν αληθείς, το συμπέρασμα θα ήταν
αναγκαστικά αληθές. Η πρώτη όμως είναι ψευδής. Το επιχείρημα είναι **έγκυρο αλλά
όχι ορθό**. **Ορθό** λέμε το επιχείρημα που είναι έγκυρο **και** έχει αληθείς
προκείμενες· μόνο αυτό σου εγγυάται αληθές συμπέρασμα.

| Μορφή     | Προκείμενες   | Τι μπορείς να πεις για το συμπέρασμα                            |
| --------- | ------------- | --------------------------------------------------------------- |
| έγκυρη    | όλες αληθείς  | **ορθό** επιχείρημα: το συμπέρασμα είναι αναγκαστικά αληθές     |
| έγκυρη    | κάποια ψευδής | έγκυρο, όχι ορθό: το συμπέρασμα μπορεί να είναι αληθές ή ψευδές |
| μη έγκυρη | όλες αληθείς  | δεν προκύπτει· μπορεί να «πέφτει» σωστό από τύχη                |
| μη έγκυρη | κάποια ψευδής | τίποτα: το επιχείρημα δεν στηρίζει το συμπέρασμα                |

## Επαγωγικά επιχειρήματα

Στο **επαγωγικό** επιχείρημα πηγαίνεις συνήθως από το επιμέρους στο γενικό: από
το παρατηρημένο στο μη παρατηρημένο, από το γνωστό στο άγνωστο. Είναι μια
**γενίκευση από την εμπειρία**.

> Κάθε καλοκαίρι που θυμάμαι, τον Αύγουστο φυσούσαν μελτέμια στο Αιγαίο. Άρα και
> φέτος τον Αύγουστο θα φυσήξουν μελτέμια.

Το συμπέρασμα **δεν προκύπτει με λογική αναγκαιότητα**. Μπορεί όλες οι προκείμενες
να είναι αληθείς και φέτος να μη φυσήξει. Γι' αυτό τα επαγωγικά επιχειρήματα δεν
τα λέμε έγκυρα ή άκυρα, αλλά **ισχυρά** ή **ασθενή**: ανάλογα με το πόσα και πόσο
ποικίλα είναι τα παραδείγματα, το συμπέρασμα γίνεται πιο ή λιγότερο πιθανό.

Το κλασικό παράδειγμα: για αιώνες οι Ευρωπαίοι έβλεπαν μόνο λευκούς κύκνους και
συμπέραιναν ότι «όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί». Το 1697 Ολλανδοί θαλασσοπόροι
είδαν μαύρους κύκνους στη δυτική Αυστραλία. Εκατομμύρια παρατηρήσεις δεν
απέκλειαν την επόμενη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είδους επιχείρημα;*

> **Κλειδί**
>
> - **Επιχείρημα**: προκείμενες που οδηγούν λογικά σε ένα συμπέρασμα.
> - **Παραγωγικό**: συνήθως από το γενικό στο επιμέρους· αν είναι έγκυρο, το
>   συμπέρασμα προκύπτει αναγκαστικά.
> - **Έγκυρο**: δεν είναι δυνατόν οι προκείμενες να είναι αληθείς και το συμπέρασμα
>   ψευδές· ιδιότητα της **μορφής**.
> - **Ορθό**: έγκυρο **και** με αληθείς προκείμενες.
> - **Επαγωγικό**: συνήθως από το επιμέρους στο γενικό, γενίκευση από την εμπειρία·
>   το συμπέρασμα είναι πιθανό, όχι αναγκαίο.

## Διαβάζω τον Χιουμ

Ο Σκωτσέζος φιλόσοφος Ντέιβιντ Χιουμ έθεσε το πρόβλημα της επαγωγής με τη
μεγαλύτερη καθαρότητα.

> Ότι ο ήλιος δεν θα ανατείλει αύριο δεν είναι πρόταση λιγότερο κατανοητή, ούτε
> εμπεριέχει μεγαλύτερη αντίφαση, από τη βεβαίωση ότι θα ανατείλει. Μάταια λοιπόν
> θα προσπαθούσαμε να αποδείξουμε ότι είναι ψευδής. \[…] Όλα τα συμπεράσματα από
> την εμπειρία προϋποθέτουν, ως θεμέλιό τους, ότι το μέλλον θα μοιάζει με το
> παρελθόν.
>
> Ντέιβιντ Χιουμ, *Έρευνα για την ανθρώπινη νόηση* (1748), ενότητα IV, μέρη 1
> και 2 (μετάφραση δική μας)

Αν ήταν αντιφατικό να μην ανατείλει ο ήλιος, όπως είναι αντιφατικό ένα τρίγωνο με
τέσσερις γωνίες, θα το ξέραμε παραγωγικά. Δεν είναι. Η βεβαιότητά μας για το αύριο
στηρίζεται σε μια παραδοχή, ότι η φύση θα συνεχίσει όπως πριν, που η ίδια δεν
αποδεικνύεται: για να τη στηρίξεις με την εμπειρία, θα έπρεπε να την έχεις ήδη
δεχτεί.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: «Αν βρέχει, ο δρόμος είναι βρεγμένος. Ο δρόμος είναι βρεγμένος. Άρα βρέχει.» Είναι έγκυρο το επιχείρημα;

1. **Προκείμενες και συμπέρασμα.** Δύο προκείμενες («αν βρέχει, ο δρόμος είναι
   βρεγμένος», «ο δρόμος είναι βρεγμένος») και ένα συμπέρασμα («βρέχει»). Είναι
   παραγωγικό: ισχυρίζεται ότι το συμπέρασμα βγαίνει αναγκαστικά.
2. **Ψάχνεις αντιπαράδειγμα.** Μπορούν οι προκείμενες να είναι αληθείς και το
   συμπέρασμα ψευδές; Ναι: πέρασε το απορριμματοφόρο και έπλυνε τον δρόμο. Είναι
   αλήθεια ότι, όταν βρέχει, ο δρόμος βρέχεται, και ο δρόμος είναι βρεγμένος· αλλά
   δεν βρέχει.
3. **Το συμπέρασμα.** Δεν είναι έγκυρο. Η πρώτη προκείμενη λέει ότι η βροχή αρκεί
   για να βραχεί ο δρόμος, όχι ότι είναι ο μόνος τρόπος. Έγκυρο θα ήταν το
   αντίστροφο: «αν βρέχει, ο δρόμος είναι βρεγμένος· βρέχει· άρα ο δρόμος είναι
   βρεγμένος».

### Παράδειγμα 2: Αφού το συμπέρασμα της επαγωγής δεν είναι ποτέ βέβαιο, πρέπει να σταματήσουμε να τη χρησιμοποιούμε; Να κρίνεις.

1. **Η δύναμη της ένστασης.** Ο Χιουμ έχει δίκιο ότι κανένα πλήθος παρατηρήσεων δεν
   αποδεικνύει το επόμενο. Οι μαύροι κύκνοι το έδειξαν. Αν ζητάμε βεβαιότητα, η
   επαγωγή δεν τη δίνει.
2. **Τι θα χάναμε.** Όλη η εμπειρική επιστήμη στηρίζεται σε γενικεύσεις: ότι ένα
   φάρμακο που δούλεψε σε χιλιάδες ασθενείς θα δουλέψει και στον επόμενο, ότι η
   γέφυρα που άντεξε στους υπολογισμούς θα αντέξει. Και η καθημερινή ζωή: τρως το
   ψωμί γιατί σε έθρεψε χθες. Ο ίδιος ο Χιουμ παραδεχόταν ότι χωρίς αυτή τη συνήθεια
   δεν θα μπορούσαμε να ζήσουμε.
3. **Μια θέση.** Το λάθος δεν είναι να χρησιμοποιείς την επαγωγή, αλλά να της ζητάς
   αυτό που δεν δίνει. Ένα επαγωγικό επιχείρημα κρίνεται ως ισχυρό ή ασθενές, και
   μένει ανοιχτό στο επόμενο αντιπαράδειγμα. Αυτή η επιφύλαξη είναι η επιστημονική
   στάση, όχι η εγκατάλειψή της.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Έγκυρο δεν σημαίνει αληθές.** Ένα έγκυρο επιχείρημα μπορεί να έχει ψευδές
>   συμπέρασμα, αν μια προκείμενη είναι ψευδής. Για βεβαιότητα χρειάζεσαι ορθό.
> - **Αληθές συμπέρασμα δεν κάνει το επιχείρημα έγκυρο.** «Το λεμόνι είναι ξινό»
>   είναι αλήθεια, αλλά δεν βγαίνει από το «μερικά φρούτα είναι ξινά».
> - **Το «συνήθως» μετράει.** Η παραγωγή πηγαίνει συνήθως από το γενικό στο
>   επιμέρους, η επαγωγή συνήθως αντίστροφα· το κριτήριο είναι αν το συμπέρασμα
>   προκύπτει αναγκαστικά.
> - **Η «μαθηματική επαγωγή» δεν είναι επαγωγή με τη φιλοσοφική έννοια.** Είναι
>   αυστηρή απόδειξη, δηλαδή παραγωγή.

> **Θυμήσου**
>
> - Επιχείρημα = προκείμενες → συμπέρασμα· η φιλοσοφία ζητά *λόγον διδόναι*.
> - Έγκυρο: η μορφή εγγυάται ότι αληθείς προκείμενες δίνουν αληθές συμπέρασμα·
>   ελέγχεται με αντιπαράδειγμα.
> - Ορθό = έγκυρο + αληθείς προκείμενες.
> - Επαγωγή: από τα επιμέρους στο γενικό, πιθανό συμπέρασμα· το πρόβλημα της
>   επαγωγής (Χιουμ): το μέλλον θα μοιάζει με το παρελθόν;

## Ερωτήσεις

1. «Αφού τα δελφίνια αναπνέουν με πνεύμονες, και όσα αναπνέουν με πνεύμονες δεν είναι ψάρια, τα δελφίνια δεν είναι ψάρια.» Ποιο είναι το συμπέρασμα;
   - Τα δελφίνια αναπνέουν με πνεύμονες
   - Όσα αναπνέουν με πνεύμονες δεν είναι ψάρια
   - Τα δελφίνια δεν είναι ψάρια
   - Τα ψάρια αναπνέουν με βράγχια
2. Πότε ένα παραγωγικό επιχείρημα είναι έγκυρο;
   - Όταν όλες οι προτάσεις του είναι αληθείς
   - Όταν αληθείς προκείμενες δεν μπορούν να δώσουν ψευδές συμπέρασμα
   - Όταν το συμπέρασμα είναι αληθές
   - Όταν το δέχεται η πλειονότητα όσων το ακούν
3. «Όλα τα ψάρια πετούν. Ο σολομός είναι ψάρι. Άρα ο σολομός πετά.» Πώς χαρακτηρίζεται το επιχείρημα;
   - Ορθό, γιατί η μορφή του είναι άψογη
   - Μη έγκυρο, γιατί το συμπέρασμα είναι ψευδές
   - Επαγωγικό, γιατί μιλά για ζώα
   - Έγκυρο, αλλά όχι ορθό
4. Πώς δείχνεις ότι μια μορφή επιχειρήματος δεν είναι έγκυρη;
   - Δείχνοντας ότι το συμπέρασμά της είναι ψευδές σε αυτή την περίπτωση
   - Με ένα αντιπαράδειγμα της ίδιας μορφής
   - Ρωτώντας έναν ειδικό στη λογική
   - Μετρώντας πόσες προκείμενες έχει
5. «Κάθε φορά που πήγα στην καντίνα πριν τις 10, είχε ζεστές τυρόπιτες. Άρα και αύριο θα έχει.» Τι είδους επιχείρημα είναι;
   - Παραγωγικό και έγκυρο
   - Παραγωγικό και ορθό
   - Επαγωγικό
   - Δεν είναι επιχείρημα, γιατί μιλά για το μέλλον
6. Πώς κρίνουμε ένα επαγωγικό επιχείρημα;
   - Ως ισχυρό ή ασθενές
   - Ως έγκυρο ή μη έγκυρο, όπως τα παραγωγικά
   - Ως αληθές ή ψευδές
   - Ως ορθό ή μη ορθό, ανάλογα με το συμπέρασμα
7. Ποιο είναι, κατά τον Χιουμ, το θεμέλιο όλων των συμπερασμάτων από την εμπειρία;
   - Η παραδοχή ότι το μέλλον θα μοιάζει με το παρελθόν
   - Η μαθηματική απόδειξη ότι η φύση δεν αλλάζει
   - Η αυθεντία των επιστημόνων που έκαναν τις παρατηρήσεις
   - Οι έμφυτες ιδέες που έβαλε ο Θεός στον νου μας
8. Τι δείχνει η ανακάλυψη μαύρων κύκνων στην Αυστραλία το 1697;
   - Ότι οι Ευρωπαίοι παρατηρητές ήταν απρόσεκτοι
   - Ότι ούτε πολλές παρατηρήσεις κάνουν βέβαιη μια γενίκευση
   - Ότι το παραγωγικό επιχείρημα δεν είναι αξιόπιστο
   - Ότι οι κύκνοι άλλαξαν χρώμα με τον καιρό

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται ένα παραγωγικό επιχείρημα που είναι έγκυρο και έχει όλες τις προκείμενες αληθείς;
2. «Μερικοί άνθρωποι είναι φιλόσοφοι. Ο Σωκράτης είναι άνθρωπος. Άρα ο Σωκράτης είναι φιλόσοφος.» Να εξηγήσεις γιατί το επιχείρημα δεν είναι έγκυρο, αν και όλες οι προτάσεις του είναι αληθείς.
3. Λίγο αργότερα στο ίδιο έργο ο Χιουμ γράφει: «Όλα τα συμπεράσματα από την εμπειρία είναι λοιπόν αποτελέσματα της συνήθειας, όχι του συλλογισμού. […] Χωρίς τη δράση της θα αγνοούσαμε εντελώς κάθε γεγονός πέρα από όσα είναι άμεσα παρόντα στη μνήμη και στις αισθήσεις» (Έρευνα για την ανθρώπινη νόηση, ενότητα V, μετάφραση δική μας). Τι λέει ο Χιουμ για το πού στηρίζεται η επαγωγή, και γιατί δεν την απορρίπτει παρ' όλα αυτά;
4. Σε μια δίκη ο εισαγγελέας λέει: «Τα δαχτυλικά αποτυπώματα του κατηγορουμένου βρέθηκαν στο μαχαίρι, ήταν στο σπίτι εκείνο το βράδυ και είχε μαλώσει με το θύμα. Άρα είναι ο δράστης.» Είναι παραγωγικό ή επαγωγικό το επιχείρημα; Πρέπει να καταδικάζει ένα δικαστήριο μόνο με ορθά παραγωγικά επιχειρήματα; Να πάρεις θέση.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/arguments
