# Πρακτική και περιβαλλοντική ηθική

> Ηθικά διλήμματα της ζωής, και οι αξίες μας απέναντι στη φύση.

Φιλοσοφία, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/applied-ethics

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις την εφαρμοσμένη ηθική και να αναφέρεις τα πεδία της, όπως η βιοηθική και η ηθική του περιβάλλοντος.
- Να διακρίνεις την εκούσια από τη μη εκούσια και την ενεργητική από την παθητική ευθανασία.
- Να εξηγείς πώς θα προσέγγιζαν την ευθανασία ένας χριστιανός, ένας καντιανός και ένας ωφελιμιστής, και γιατί καμία θεωρία δεν δίνει αυτόματη λύση.
- Να συγκρίνεις τον ανθρωποκεντρισμό με τη ρηχή και τη βαθιά οικολογία, και να κρίνεις τη θέση τους.

## Όταν η θεωρία συναντά το νοσοκομείο

Οι δύο προηγούμενες ενότητες έμειναν σε αρχές: συνέπειες, καθήκον, αρετή,
ενστάσεις. Η ζωή όμως δεν σε ρωτά «ωφελιμιστής ή καντιανός;». Σε βάζει
μπροστά σε μια απόφαση. Ένας παππούς σε μονάδα εντατικής θεραπείας χωρίς
ελπίδα να ξυπνήσει. Ένα νέο φάρμακο που δοκιμάστηκε σε ζώα. Ένας υγρότοπος που
θα γίνει εμπορικό κέντρο με τριακόσιες θέσεις εργασίας.

Αυτό είναι το πεδίο της **εφαρμοσμένης ηθικής**: χρησιμοποιεί τις ηθικές
θεωρίες για να φωτίσει, και αν γίνεται να λύσει, συγκεκριμένα διλήμματα.
Τα πεδία της είναι πολλά:

- η **βιοηθική** και η **ιατρική ηθική**: ευθανασία, εκτρώσεις, κλωνοποίηση,
  μεταμοσχεύσεις·
- η **ηθική των επιχειρήσεων**·
- η **ηθική του περιβάλλοντος**.

Η πρόοδος της επιστήμης και της τεχνολογίας δημιουργεί συνεχώς **καινούργιες
καταστάσεις**, που καμία παλιά εντολή δεν προέβλεψε. Σε αυτές συγκρούονται
συνήθως τρεις αξίες: η **ωφέλεια του συνόλου**, η **δικαιοσύνη** και η
**αυτονομία** του ατόμου. Και η συζήτηση δεν μπορεί να αγνοήσει ούτε το
**δίκαιο** ούτε την **πολιτική**: κάθε τέτοιο δίλημμα γίνεται κάποτε ερώτημα
για έναν νόμο.

## 1. Η ευθανασία

**Ευθανασία** λέμε τη θανάτωση ενός βαριά άρρωστου ανθρώπου **από
ευσπλαχνία**. Πριν από κάθε κρίση χρειάζονται δύο διακρίσεις:

|                                                                | **Ενεργητική**: ο γιατρός δίνει ουσία που φέρνει τον θάνατο           | **Παθητική**: ο γιατρός σταματά τη θεραπεία ή αποσυνδέει ένα μηχάνημα |
| -------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------- |
| **Εκούσια**: ο ασθενής το ζητά ο ίδιος                         | ασθενής με αφόρητους πόνους ζητά φάρμακο που θα τερματίσει τη ζωή του | ασθενής αρνείται να συνεχίσει τη θεραπεία που τον κρατά στη ζωή       |
| **Μη εκούσια** (ή ακούσια): ο ασθενής δεν μπορεί να αποφασίσει | δίνεται θανατηφόρο φάρμακο σε ασθενή σε μη αναστρέψιμο κώμα           | αποσυνδέεται η μηχανική υποστήριξη ασθενούς σε μη αναστρέψιμο κώμα    |

Η θεωρία που δέχεται κανείς επηρεάζει τη στάση του, αλλά **δεν την
αποφασίζει αυτόματα**:

- **Ένας χριστιανός** θα δυσκολευόταν να δεχτεί την εκούσια ευθανασία, γιατί
  αντιβαίνει στο «οὐ φονεύσεις». Μοιάζει όμως να συγκρούεται με μια άλλη
  εντολή, το «ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου»: αν κάποιος υποφέρει φρικτά και θέλει
  να πεθάνει, η βοήθεια μπορεί να παρουσιαστεί ως πράξη αγάπης. Η Εκκλησία
  καταδικάζει κάθε μορφή ευθανασίας, αλλά το πρόβλημα ως πρόβλημα μένει.
- **Ένας καντιανός** νιώθει δεμένος από το καθήκον να μη σκοτώνει, και ο ίδιος
  ο Καντ καταδίκαζε την αυτοκτονία: όποιος αυτοκτονεί δεν μπορεί να θέλει να
  γίνει η πράξη του καθολικός νόμος. Σήμερα όμως κάποιοι υποστηρίζουν ότι η
  καντιανή ηθική οδηγεί στο αντίθετο: αν ένας άνθρωπος το θέλει και δεν μπορεί
  να το κάνει μόνος, το να τον βοηθήσεις είναι **σεβασμός** στο ελεύθερο ον με
  απόλυτη αξιοπρέπεια, που είναι αυτοσκοπός.
- **Ένας ωφελιμιστής** θα λογάριαζε τις συνέπειες: τον πόνο του ασθενούς, την
  πιθανότητα να πεθάνει σύντομα έτσι κι αλλιώς, τη θλίψη αλλά και την
  ανακούφιση των δικών του. Θα σκεφτόταν όμως και τις συνέπειες ενός **κανόνα**
  που επιτρέπει την ευθανασία: μήπως κάποιοι αδύναμοι ή μόνοι ηλικιωμένοι
  νιώσουν πίεση να «μη γίνονται βάρος»;

Υπάρχει και ο νόμος. Στις περισσότερες χώρες η ενεργητική ευθανασία είναι
παράνομη. Στην Ελλάδα ο Ποινικός Κώδικας τιμωρεί ακόμα και τη θανάτωση που
έγινε από οίκτο, ύστερα από επίμονη απαίτηση του ίδιου του ασθενούς, αν και με
ελαφρύτερη ποινή από την ανθρωποκτονία. Άλλες χώρες, όπως η Ολλανδία από το
2002 και η Ισπανία από το 2021, την επιτρέπουν με αυστηρές προϋποθέσεις. Έτσι
το δίλημμα γεννά ένα δεύτερο ερώτημα: **πότε είναι ηθικά επιτρεπτό να παραβείς
έναν νόμο;**

### Το κείμενο: ο Μιλ για την κυριαρχία του ατόμου

Στη συζήτηση για την ευθανασία επανέρχεται συχνά ένα επιχείρημα του Μιλ, που
δεν το έγραψε για την ιατρική αλλά για την ελευθερία:

> «Ο μόνος σκοπός για τον οποίο μπορεί να ασκηθεί δικαιωματικά εξουσία πάνω σε
> οποιοδήποτε μέλος μιας πολιτισμένης κοινότητας, χωρίς τη θέλησή του, είναι να
> αποτραπεί η βλάβη άλλων. Το δικό του καλό, σωματικό ή ηθικό, δεν είναι αρκετός
> λόγος. \[…] Το μόνο μέρος της συμπεριφοράς του καθενός για το οποίο λογοδοτεί
> στην κοινωνία είναι εκείνο που αφορά τους άλλους. Στο μέρος που αφορά μόνο τον
> ίδιο, η ανεξαρτησία του είναι, κατά δίκαιο λόγο, απόλυτη. Πάνω στον εαυτό του,
> πάνω στο σώμα και στο πνεύμα του, το άτομο είναι κυρίαρχο.»
>
> John Stuart Mill, *Περί ελευθερίας* (1859), κεφ. 1. Δική μας μετάφραση.

Αν το σώμα μου ανήκει σε μένα, φαίνεται ότι και η απόφαση για το τέλος του μου
ανήκει. Πρόσεξε όμως δύο σημεία. Ο ίδιος ο Μιλ γράφει ότι η αρχή του αφορά
**ενήλικους με ώριμες ικανότητες**, όχι παιδιά. Και στην ευθανασία η πράξη
**δεν αφορά μόνο εμένα**: χρειάζεται έναν γιατρό να την κάνει, και μια κοινωνία
να την επιτρέψει.

## 2. Θανατική ποινή και κλωνοποίηση

Δύο ακόμα διλήμματα που προτείνει το βιβλίο δείχνουν το ίδιο: οι θεωρίες
**στήνουν το επιχείρημα**, δεν το τελειώνουν.

- **Θανατική ποινή.** Ένας ωφελιμιστής θα ρωτούσε αν αποτρέπει τα εγκλήματα
  περισσότερο από την ισόβια κάθειρξη, και θα λογάριαζε ότι ένα δικαστικό λάθος
  εδώ δεν διορθώνεται ποτέ. Ο ίδιος ο Καντ την υποστήριζε για τον φόνο, στο
  όνομα της δικαιοσύνης· πολλοί καντιανοί σήμερα την απορρίπτουν στο όνομα της
  αξιοπρέπειας που έχει κάθε άνθρωπος, και ο ένοχος. Στην Ελλάδα έχει καταργηθεί,
  και ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ ορίζει ότι κανείς δεν καταδικάζεται
  σε θάνατο ούτε εκτελείται.
- **Κλωνοποίηση.** Από το 1996, όταν γεννήθηκε το πρόβατο Ντόλι, ξέρουμε ότι
  ένα θηλαστικό μπορεί να κλωνοποιηθεί. Η **αναπαραγωγική** κλωνοποίηση
  ανθρώπου (για να γεννηθεί ένα παιδί) απαγορεύεται από τον Χάρτη της ΕΕ. Η
  **θεραπευτική** (για κύτταρα και ιστούς) χωρίζει περισσότερο: υπόσχεται
  θεραπείες, αλλά χρησιμοποιεί ανθρώπινα έμβρυα στα πρώτα στάδια.

## 3. Η ηθική του περιβάλλοντος

Ως τώρα μιλήσαμε για σχέσεις **ανάμεσα σε ανθρώπους**. Αυτή είναι και η
**κλασική αντίληψη**: στη φύση δεν υπάρχουν ηθικές αξίες. Ένα δέντρο ή ένα
ζώο δεν είναι ούτε καλό ούτε κακό, και το κόψιμο ενός δάσους είναι κακό μόνο
**επειδή βλάπτει ανθρώπους**. Η θέση αυτή λέγεται **ανθρωποκεντρισμός**, και
από τον Ντεκάρτ και μετά κυριάρχησε στη Δύση η εικόνα της φύσης ως **μέσου**
για τις ανάγκες του ανθρώπου.

Τις τελευταίες δεκαετίες η ηθική τείνει να **επεκταθεί** πέρα από τους
ανθρώπους:

- Το κίνημα για τα **δικαιώματα των ζώων** θεωρεί τη σκληρότητα απέναντι σε ένα
  ζώο κακή **αφ' εαυτής**. Το είχε πει ήδη ο ωφελιμιστής Μπένθαμ το 1789: «Το
  ερώτημα δεν είναι αν μπορούν να σκεφτούν ή να μιλήσουν, αλλά αν μπορούν να
  υποφέρουν.» Στην ΕΕ, για παράδειγμα, απαγορεύεται από το 2013 να πωλούνται
  καλλυντικά που δοκιμάστηκαν σε ζώα.
- Τη ρύπανση μιας λίμνης ή την καταστροφή ενός τοπίου τη λέμε συχνά
  **βανδαλισμό**, λέξη που παλιότερα κρατούσαμε για ανθρώπινα έργα.

Ο Νορβηγός φιλόσοφος **Άρνε Νες** πρότεινε το 1973 μια διάκριση που έγινε
κλασική:

|               | Ρηχή οικολογία                                                                                              | Βαθιά οικολογία                                                                                                              |
| ------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Στόχοι        | λιγότερη ρύπανση, συγκράτηση της αύξησης του πληθυσμού, συνετή χρήση των φυσικών πόρων, προστασία των ειδών | επιπλέον, νέα φιλοσοφία της σχέσης ανθρώπου και φύσης                                                                        |
| Για ποιον     | κυρίως για την υγεία και την επιβίωση του ανθρώπου                                                          | η φύση έχει αξία και πέρα από τον άνθρωπο                                                                                    |
| Λύση          | διορθώσεις μέσα στο σημερινό μοντέλο ανάπτυξης                                                              | πιο ριζική αλλαγή του οικονομικού και κοινωνικού συστήματος                                                                  |
| Το επιχείρημα | η τεχνολογία και οι νόμοι μπορούν να διορθώσουν τη ζημιά                                                    | απεριόριστη ανάπτυξη σε έναν πεπερασμένο πλανήτη είναι αδύνατη· η «γραμμική» οικονομία συγκρούεται με τους κύκλους της φύσης |

Μέσα στη βαθιά οικολογία υπάρχουν πολλές τάσεις. Μία ακραία απορρίπτει όλο τον
δυτικό ορθολογικό πολιτισμό και στρέφεται στον μυστικισμό ή σε έναν
πρωτογονισμό. Μία άλλη, η **οικοφεμινιστική**, λέει ότι η επιθετικότητα και η
τάση για κυριαρχία, απέναντι στους ανθρώπους και απέναντι στη φύση, είναι αξίες
«πατριαρχικές», και ότι χρειαζόμαστε αξίες όπως η φροντίδα, η συνεργασία, η
ισορροπία.

**Η αποτίμηση του βιβλίου** είναι μετρημένη. Το να αλλάξουμε τρόπο ανάπτυξης
είναι ρεαλιστικό· το να απορρίψουμε ολόκληρες τις «δυτικές» αξίες, όχι. Η δυτική
παράδοση δεν είναι ενιαία, και μια αλλαγή αξιών δεν φέρνει αυτόματα αλλαγή
συμπεριφοράς. Άλλωστε μπορούμε να αλλάξουμε στάση απέναντι στη φύση και χωρίς
να της αποδώσουμε δικαιώματα: αρκεί να καταλάβουμε ότι η καταστροφή της βλάπτει
τον άνθρωπο, και τις **επόμενες γενιές**, που έχουν κι αυτές δικαίωμα σε έναν
βιώσιμο πλανήτη. Εκείνο που σίγουρα εμποδίζει τη λύση είναι η ακραία αντίληψη
του ανθρώπου ως **δεσπότη** της φύσης.

> **Κλειδί**
>
> - **Εφαρμοσμένη ηθική**: η χρήση των ηθικών θεωριών σε συγκεκριμένα διλήμματα
>   (βιοηθική, ιατρική ηθική, ηθική των επιχειρήσεων, του περιβάλλοντος).
> - **Βιοηθική**: ηθικά ζητήματα από τις βιολογικές και ιατρικές επιστήμες.
> - **Ευθανασία**: θανάτωση βαριά άρρωστου από ευσπλαχνία. **Εκούσια / μη
>   εκούσια**: ανάλογα με το αν το ζητά ο ίδιος ή δεν μπορεί να αποφασίσει.
>   **Ενεργητική / παθητική**: ανάλογα με το αν δίνεται ουσία ή διακόπτεται η
>   θεραπεία.
> - **Ανθρωποκεντρισμός**: μόνο ο άνθρωπος έχει ηθική αξία· η φύση αξίζει όσο του
>   χρησιμεύει.
> - **Ρηχή / βαθιά οικολογία** (Νες): διόρθωση μέσα στο σημερινό μοντέλο, ή
>   ριζική αλλαγή αξιών και συστήματος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να χαρακτηρίσετε με τις δύο διακρίσεις της ενότητας κάθε περίπτωση: (α) Ασθενής σε τελικό στάδιο καρκίνου ζητά να σταματήσει η χημειοθεραπεία που του παρατείνει τη ζωή. (β) Ασθενής σε μη αναστρέψιμο κώμα αποσυνδέεται από τον αναπνευστήρα με απόφαση των γιατρών και της οικογένειας.

1. **Οι δύο ερωτήσεις.** Πρώτα ρωτάς **ποιος αποφασίζει** (ο ίδιος ο ασθενής ή
   όχι): εκούσια ή μη εκούσια. Μετά **τι γίνεται** (δίνεται ουσία ή σταματά κάτι):
   ενεργητική ή παθητική.
2. **(α)** Το ζητά ο ίδιος, άρα εκούσια. Δεν του δίνεται τίποτα· σταματά μια
   θεραπεία, άρα παθητική. **Εκούσια παθητική.**
3. **(β)** Ο ασθενής δεν μπορεί να αποφασίσει, άρα μη εκούσια. Αποσυνδέεται ένα
   μηχάνημα, άρα παθητική. **Μη εκούσια παθητική.** Πρόσεξε: «μη εκούσια» δεν
   σημαίνει «παρά τη θέλησή του»· σημαίνει ότι η θέλησή του δεν μπορεί να
   εκφραστεί.

### Παράδειγμα 2: Ένας δήμος σκέφτεται να αποξηράνει έναν μικρό υγρότοπο, όπου σταθμεύουν αποδημητικά πουλιά, για να χτιστεί ένα κέντρο διανομής με τριακόσιες θέσεις εργασίας. Να εξετάσετε πώς θα το έκριναν ένας ανθρωποκεντρικός ωφελιμιστής, η ρηχή και η βαθιά οικολογία, και να πάρετε θέση.

1. **Ο ανθρωποκεντρικός ωφελιμιστής** μετράει τα οφέλη για τους ανθρώπους:
   τριακόσιες δουλειές σε μια περιοχή που ίσως έχει ανεργία, απέναντι στη χαμένη
   αναψυχή, στον κίνδυνο πλημμυρών (οι υγρότοποι απορροφούν νερό) και στις
   επόμενες γενιές. Τα πουλιά μετράνε μόνο όσο μετράνε για τους ανθρώπους.
2. **Η ρηχή οικολογία** θα δεχόταν το έργο με διορθώσεις: μελέτη επιπτώσεων,
   άλλη θέση για το κέντρο, ή προστασία ενός μέρους του υγρότοπου. Η λύση
   βρίσκεται μέσα στο σημερινό μοντέλο ανάπτυξης.
3. **Η βαθιά οικολογία** θα έλεγε ότι ο υγρότοπος και τα πουλιά έχουν αξία
   καθαυτά, και ότι ένα ακόμα κέντρο διανομής είναι ακριβώς η ανάπτυξη χωρίς
   όριο που δεν αντέχει ο πλανήτης.
4. **Η θέση.** Μια λογική απάντηση δεν διαλέγει ανάμεσα σε δουλειές και φύση σαν
   να είναι οι μόνες επιλογές. Ρωτά αν υπάρχει άλλη θέση για το έργο και ποιος θα
   πληρώσει τη ζημιά αύριο. Αν δεν υπάρχει, το βάρος της απόδειξης πέφτει σε όποιον
   θέλει να καταστρέψει κάτι που δεν ξαναφτιάχνεται.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Η παθητική ευθανασία είναι κι αυτή ευθανασία.** Δεν «αφήνουμε απλώς τη
>   φύση να κάνει τη δουλειά της»· παίρνουμε μια απόφαση με ηθικό βάρος.
> - **Μη εκούσια δεν σημαίνει «με τη βία».** Σημαίνει ότι ο ασθενής δεν μπορεί
>   να εκφράσει τη θέλησή του.
> - **Η θεωρία δεν αποφασίζει μόνη της.** Υπάρχουν καντιανοί και ωφελιμιστές και
>   υπέρ και κατά της ευθανασίας και της θανατικής ποινής.
> - **Ανθρωποκεντρισμός δεν σημαίνει αδιαφορία για τη φύση.** Μπορείς να
>   προστατεύεις τη φύση ακριβώς για χάρη των ανθρώπων και των επόμενων γενεών.
> - **«Ρηχή» δεν είναι προσβολή.** Είναι ο όρος του Νες για μια οικολογία που
>   διορθώνει χωρίς να αλλάζει το σύστημα.

> **Θυμήσου**
>
> - Εφαρμοσμένη ηθική: βιοηθική, ιατρική ηθική, ηθική των επιχειρήσεων και του
>   περιβάλλοντος· συγκρούονται ωφέλεια του συνόλου, δικαιοσύνη, αυτονομία.
> - Ευθανασία: εκούσια / μη εκούσια, ενεργητική / παθητική· χριστιανική, καντιανή,
>   ωφελιμιστική οπτική· ο νόμος και το ερώτημα της παράβασής του.
> - Μιλ: πάνω στον εαυτό του το άτομο είναι κυρίαρχο, με όρια.
> - Ηθική του περιβάλλοντος: ανθρωποκεντρισμός, δικαιώματα των ζώων, ρηχή και
>   βαθιά οικολογία (Νες), οικοφεμινισμός, οι επόμενες γενιές.

## Ερωτήσεις

1. Με τι ασχολείται η εφαρμοσμένη ηθική;
   - Με το αν οι ηθικές κρίσεις έχουν νόημα ή είναι απλά συναισθήματα
   - Με συγκεκριμένα διλήμματα, όπως η ευθανασία ή η ρύπανση
   - Με την ιστορία των ηθικών θεωριών από την αρχαιότητα ως σήμερα
   - Μόνο με τους νόμους που ψηφίζει η Βουλή
2. Ένας ασθενής με αφόρητους πόνους ζητά από τον γιατρό να του δώσει ουσία που θα τερματίσει τη ζωή του. Πώς χαρακτηρίζεται αυτή η ευθανασία;
   - Εκούσια και ενεργητική
   - Εκούσια και παθητική
   - Μη εκούσια και ενεργητική
   - Μη εκούσια και παθητική
3. Γιατί, κατά το βιβλίο, η ευθανασία δεν είναι απλό ζήτημα ούτε για έναν χριστιανό;
   - Επειδή η Εκκλησία, σε αντίθεση με την ενεργητική, επιτρέπει την παθητική ευθανασία
   - Επειδή η Καινή Διαθήκη δεν λέει πουθενά τίποτα για τη θανάτωση ενός ανθρώπου
   - Επειδή το «οὐ φονεύσεις» μοιάζει να συγκρούεται με το «ἀγαπήσεις τὸν πλησίον»
   - Επειδή ο χριστιανός κρίνει μόνο από τις συνέπειες
4. Πώς μπορεί ένας σύγχρονος καντιανός να υποστηρίξει την εκούσια ευθανασία, παρότι ο ίδιος ο Καντ καταδίκαζε την αυτοκτονία;
   - Λέγοντας ότι οι συνέπειες για την οικογένεια είναι καλύτερες
   - Λέγοντας ότι σέβεται τον ασθενή ως ελεύθερο ον και αυτοσκοπό
   - Λέγοντας ότι η κατηγορική προσταγή δεν ισχύει στα νοσοκομεία
   - Λέγοντας ότι ο ασθενής έχει χάσει την αξιοπρέπειά του
5. Ο Μιλ γράφει ότι «πάνω στον εαυτό του, στο σώμα και στο πνεύμα του, το άτομο είναι κυρίαρχο». Ποιο όριο βάζει ο ίδιος σε αυτή την αρχή;
   - Ότι ισχύει μόνο όταν το επιτρέπει η πλειοψηφία
   - Ότι ισχύει μόνο για όσους έχουν ανάγκη ιατρική φροντίδα
   - Ότι ισχύει μόνο αν η πράξη φέρνει ευτυχία
   - Ότι αφορά ενήλικους με ώριμες ικανότητες, όχι παιδιά
6. Ποια είναι η «κλασική» αντίληψη για τη σχέση ηθικής και φύσης, που το βιβλίο ονομάζει ανθρωποκεντρική;
   - Η φύση έχει ηθική αξία μόνο όσο χρησιμεύει στον άνθρωπο
   - Τα ζώα έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους ανθρώπους
   - Ο άνθρωπος είναι ένα μικρό μέρος της φύσης, ισότιμο με τα άλλα
   - Το κόψιμο ενός δέντρου είναι πάντα κακό αφ' εαυτού
7. Ποια πρόταση ταιριάζει στη «ρηχή» οικολογία, όπως την όρισε ο Νες;
   - Χρειαζόμαστε μια νέα μεταφυσική και ριζική αλλαγή του οικονομικού συστήματος
   - Ο δυτικός ορθολογικός πολιτισμός πρέπει να εγκαταλειφθεί
   - Οι «πατριαρχικές» αξίες της κυριαρχίας φταίνε για την κρίση
   - Λιγότερη ρύπανση και προστασία των ειδών, για την υγεία του ανθρώπου
8. Ποιο είναι το βασικό επιχείρημα της βαθιάς οικολογίας εναντίον του σημερινού οικονομικού μοντέλου;
   - Ότι η τεχνολογία θα λύσει μόνη της κάθε περιβαλλοντικό πρόβλημα
   - Ότι δεν γίνεται να έχουμε ατέρμονη ανάπτυξη σε πεπερασμένο πλανήτη
   - Ότι οι φυσικοί πόροι είναι απεριόριστοι
   - Ότι η ρύπανση βλάπτει μόνο τις πλούσιες χώρες

## Ασκήσεις

1. Ποιος φιλόσοφος διέκρινε πρώτος τη «ρηχή» από τη «βαθιά» οικολογία, και από ποια χώρα ήταν;
2. Εξήγησε, με ένα παράδειγμα από τη βιοηθική, πώς συγκρούονται σε ένα δίλημμα η ωφέλεια του συνόλου, η δικαιοσύνη και η αυτονομία του ατόμου.
3. «Πρέπει να πιστεύουμε ότι τα φυτά υπάρχουν για χάρη των ζώων, και τα άλλα ζώα για χάρη των ανθρώπων: τα ήμερα για τη χρήση και την τροφή τους, και από τα άγρια τα περισσότερα για τροφή και για άλλη βοήθεια, για να γίνονται από αυτά ρούχα και εργαλεία. Αν λοιπόν η φύση δεν κάνει τίποτα ατελές ούτε μάταιο, αναγκαστικά τα έχει κάνει όλα αυτά για χάρη των ανθρώπων.» — Αριστοτέλης, Πολιτικά Α 1256b15–22, σε δική μας μετάφραση. Ποια αντίληψη για τη φύση εκφράζει το κείμενο, και πώς θα του απαντούσε η βαθιά οικολογία;
4. Συζήτησε τη θανατική ποινή από τη σκοπιά του ωφελιμισμού και από τη σκοπιά της καντιανής ηθικής, με ένα επιχείρημα υπέρ και ένα κατά, και πες πού καταλήγεις εσύ.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/philosophy/applied-ethics
