# Τριγωνομετρικοί τύποι

> Αθροίσματα, διπλάσια τόξα και μετασχηματισμοί.

Μαθηματικά, Β΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/trig-identities

## Τι θα μάθεις

- Να εφαρμόζεις τους τύπους αθροίσματος και διαφοράς γωνιών.
- Να παράγεις τους τύπους διπλάσιου τόξου από τους τύπους αθροίσματος.
- Να αποδεικνύεις ταυτότητες δουλεύοντας στο ένα μέλος μέχρι να γίνει το άλλο.
- Να επιλέγεις ποιον τύπο χρησιμοποιείς ανάλογα με το τι θέλεις να εξαφανίσεις.

## Το ημίτονο δεν είναι γραμμικό

Πρώτα το λάθος που κάνουν σχεδόν όλοι, γιατί αν μείνει κρυφό δηλητηριάζει όλο το κεφάλαιο:

$$
\eta\mu(\alpha + \beta) \neq \eta\mu\alpha + \eta\mu\beta
$$

Δοκίμασέ το με αριθμούς. Για $\alpha = \beta = 30°$: το αριστερό μέλος είναι $\eta\mu 60° = \frac{\sqrt{3}}{2} \approx 0{,}87$, το δεξί $\frac{1}{2} + \frac{1}{2} = 1$. Διαφορετικά.

Το ημίτονο δεν «μοιράζεται» πάνω στην πρόσθεση. Ο σωστός τύπος υπάρχει, αλλά είναι πιο ενδιαφέρων από όσο θα ήθελε κανείς.

## Οι τύποι αθροίσματος

$$
\eta\mu(\alpha + \beta) = \eta\mu\alpha \, \sigma\upsilon\nu\beta + \sigma\upsilon\nu\alpha \, \eta\mu\beta
$$

$$
\sigma\upsilon\nu(\alpha + \beta) = \sigma\upsilon\nu\alpha \, \sigma\upsilon\nu\beta - \eta\mu\alpha \, \eta\mu\beta
$$

Δύο πράγματα βοηθούν στην απομνημόνευση:

- Στο **ημίτονο** τα ονόματα εναλλάσσονται (ημ-συν, συν-ημ) και το πρόσημο είναι **ίδιο** με αυτό της γωνίας.
- Στο **συνημίτονο** τα ονόματα μένουν ίδια (συν-συν, ημ-ημ) και το πρόσημο είναι **αντίθετο**.

Για τη διαφορά, αντικαθιστάς το $\beta$ με $-\beta$ και χρησιμοποιείς ότι το συνημίτονο είναι άρτιο ($\sigma\upsilon\nu(-\beta) = \sigma\upsilon\nu\beta$) και το ημίτονο περιττό ($\eta\mu(-\beta) = -\eta\mu\beta$):

$$
\eta\mu(\alpha - \beta) = \eta\mu\alpha \, \sigma\upsilon\nu\beta - \sigma\upsilon\nu\alpha \, \eta\mu\beta
$$

$$
\sigma\upsilon\nu(\alpha - \beta) = \sigma\upsilon\nu\alpha \, \sigma\upsilon\nu\beta + \eta\mu\alpha \, \eta\mu\beta
$$

Δεν είναι τέσσερις τύποι προς απομνημόνευση. Είναι δύο, συν ένας κανόνας για το πρόσημο.

Η **εφαπτομένη** του αθροίσματος βγαίνει από αυτούς. Γράφεις $\varepsilon\varphi(\alpha + \beta) = \frac{\eta\mu(\alpha + \beta)}{\sigma\upsilon\nu(\alpha + \beta)}$ και διαιρείς αριθμητή και παρονομαστή με $\sigma\upsilon\nu\alpha \, \sigma\upsilon\nu\beta$:

$$
\varepsilon\varphi(\alpha + \beta) = \frac{\varepsilon\varphi\alpha + \varepsilon\varphi\beta}{1 - \varepsilon\varphi\alpha \, \varepsilon\varphi\beta}
\qquad
\varepsilon\varphi(\alpha - \beta) = \frac{\varepsilon\varphi\alpha - \varepsilon\varphi\beta}{1 + \varepsilon\varphi\alpha \, \varepsilon\varphi\beta}
$$

Ισχύουν όταν ορίζονται όλες οι εφαπτομένες που εμφανίζονται και ο παρονομαστής δεν μηδενίζεται. Το πρόσημο του αριθμητή είναι της γωνίας, του παρονομαστή το αντίθετο, όπως στο συνημίτονο.

## Διπλάσιο τόξο, χωρίς νέα απομνημόνευση

Βάλε $\beta = \alpha$ στους τύπους αθροίσματος. Αυτό είναι όλο:

$$
\eta\mu 2\alpha = 2 \, \eta\mu\alpha \, \sigma\upsilon\nu\alpha
$$

$$
\sigma\upsilon\nu 2\alpha = \sigma\upsilon\nu^2\alpha - \eta\mu^2\alpha
$$

Ο δεύτερος έχει δύο ακόμη μορφές, που προκύπτουν αν αντικαταστήσεις με τη βασική ταυτότητα:

$$
\sigma\upsilon\nu 2\alpha = 2\,\sigma\upsilon\nu^2\alpha - 1 = 1 - 2\,\eta\mu^2\alpha
$$

> **Κλειδί**
>
> Οι τρεις μορφές του $\sigma\upsilon\nu 2\alpha$ δεν είναι πολυτέλεια — διαλέγεις **ανάλογα με το τι θέλεις να εξαφανίσεις**.
>
> - Θέλεις να μείνει μόνο συνημίτονο; Παίρνεις τη $2\,\sigma\upsilon\nu^2\alpha - 1$.
> - Θέλεις να μείνει μόνο ημίτονο; Παίρνεις τη $1 - 2\,\eta\mu^2\alpha$.
>
> Αυτή η επιλογή είναι η μισή τεχνική σε κάθε άσκηση ταυτοτήτων.

## Έλεγχος με γραφική παράσταση

Μια ταυτότητα λέει ότι δύο παραστάσεις είναι **ίσες για κάθε** τιμή. Γραφικά αυτό σημαίνει ότι οι δύο καμπύλες πέφτουν η μία πάνω στην άλλη — δεν τέμνονται απλώς κάπου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο γραφήματα, μία καμπύλη*

> **Πρόσεχε**
>
> Το γράφημα **επαληθεύει**, δεν αποδεικνύει. Δείχνει ότι η ταυτότητα ισχύει σε όσα σημεία σχεδιάστηκαν — όχι σε όλα τα άπειρα.
>
> Χρησιμοποίησέ το για να πιάσεις λάθος, όχι για να τεκμηριώσεις σωστό.

## Πώς αποδεικνύεται μια ταυτότητα

Ο κανόνας είναι ένας: **δουλεύεις στο ένα μέλος** μέχρι να γίνει το άλλο. Δεν μεταφέρεις όρους από μέλος σε μέλος, γιατί αυτό προϋποθέτει ότι η ισότητα ισχύει — δηλαδή αυτό που πας να αποδείξεις.

Πρακτικά:

1. Ξεκίνα από το **πιο περίπλοκο** μέλος. Έχει περισσότερα περιθώρια απλοποίησης.
2. Γράψε τα πάντα σε ημίτονα και συνημίτονα. Οι εφαπτομένες σπάνια βοηθούν στη μέση μιας απόδειξης.
3. Ψάξε για τη βασική ταυτότητα, ακόμη και κρυμμένη: κάθε $1$ μπορεί να γίνει $\eta\mu^2 + \sigma\upsilon\nu^2$, και κάθε $\eta\mu^2$ μπορεί να γίνει $1 - \sigma\upsilon\nu^2$.

> **Θυμήσου**
>
> Το $1$ είναι το πιο χρήσιμο σύμβολο στην τριγωνομετρία, γιατί μεταμφιέζεται. Όταν κολλήσεις σε μια απόδειξη, κοίτα αν κάπου υπάρχει μονάδα που θα ήθελε να γίνει $\eta\mu^2\alpha + \sigma\upsilon\nu^2\alpha$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Υπολόγισε το \$\sigma\upsilon\nu 15°\$ χωρίς κομπιουτεράκι

1. Το $15°$ δεν είναι γνωστή γωνία, αλλά **γράφεται** ως διαφορά δύο γνωστών:

   $15° = 45° - 30°$
2. Τύπος διαφοράς για το συνημίτονο — ίδια ονόματα, αντίθετο πρόσημο, άρα εδώ $+$:

   $\sigma\upsilon\nu 15° = \sigma\upsilon\nu 45° \, \sigma\upsilon\nu 30° + \eta\mu 45° \, \eta\mu 30°$
3. $= \frac{\sqrt{2}}{2} \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} + \frac{\sqrt{2}}{2} \cdot \frac{1}{2} = \frac{\sqrt{6}}{4} + \frac{\sqrt{2}}{4} = \frac{\sqrt{6} + \sqrt{2}}{4}$
4. **Έλεγχος μεγέθους.** Αριθμητικά $\approx \frac{2{,}449 + 1{,}414}{4} \approx 0{,}966$.

   Βγάζει νόημα: το $15°$ είναι κοντά στο $0°$, όπου το συνημίτονο κάνει $1$ ✓

### Παράδειγμα 2: Δείξε ότι \$\frac{\eta\mu 2\alpha}{1 + \sigma\upsilon\nu 2\alpha} = \varepsilon\varphi\\,\alpha\$

1. **Ξεκινάω από το αριστερό μέλος**, που είναι το πιο περίπλοκο.

   Αριθμητής: $\eta\mu 2\alpha = 2\,\eta\mu\alpha\,\sigma\upsilon\nu\alpha$.
2. **Ο παρονομαστής θέλει επιλογή.** Υπάρχει ένα $1$ δίπλα στο $\sigma\upsilon\nu 2\alpha$ — διαλέγω τη μορφή που θα το εξουδετερώσει:

   $1 + \sigma\upsilon\nu 2\alpha = 1 + (2\,\sigma\upsilon\nu^2\alpha - 1) = 2\,\sigma\upsilon\nu^2\alpha$
3. $\frac{2\,\eta\mu\alpha\,\sigma\upsilon\nu\alpha}{2\,\sigma\upsilon\nu^2\alpha}$
4. Απλοποιώ το $2$ και ένα $\sigma\upsilon\nu\alpha$:

   $= \frac{\eta\mu\alpha}{\sigma\upsilon\nu\alpha} = \varepsilon\varphi\,\alpha$ ✓
5. **Ο περιορισμός που πρέπει να αναφερθεί:** η απλοποίηση απαιτεί $\sigma\upsilon\nu\alpha \neq 0$ — πράγμα που ούτως ή άλλως χρειάζεται για να ορίζεται η εφαπτομένη.

   Η επιλογή της σωστής μορφής στο βήμα 2 ήταν όλη η άσκηση. Με τη μορφή $\sigma\upsilon\nu^2 - \eta\mu^2$ θα κολλούσαμε.

### Παράδειγμα 3: Αν \$\eta\mu\alpha = \frac{3}{5}\$ με \$\alpha\$ οξεία, βρες το \$\eta\mu 2\alpha\$ και το \$\sigma\upsilon\nu 2\alpha\$

1. **Χρειάζομαι πρώτα το $\sigma\upsilon\nu\alpha$.** Βασική ταυτότητα:

   $\sigma\upsilon\nu^2\alpha = 1 - \frac{9}{25} = \frac{16}{25} \implies \sigma\upsilon\nu\alpha = \frac{4}{5}$

   Θετικό, γιατί η $\alpha$ είναι οξεία — πρώτο τεταρτημόριο.
2. $\eta\mu 2\alpha = 2 \cdot \frac{3}{5} \cdot \frac{4}{5} = \frac{24}{25}$
3. $\sigma\upsilon\nu 2\alpha = 1 - 2\,\eta\mu^2\alpha = 1 - 2 \cdot \frac{9}{25} = 1 - \frac{18}{25} = \frac{7}{25}$
4. **Έλεγχος με τη βασική ταυτότητα στη διπλάσια γωνία:**

   $\left(\frac{24}{25}\right)^2 + \left(\frac{7}{25}\right)^2 = \frac{576 + 49}{625} = \frac{625}{625} = 1$ ✓

   Και τα δύο θετικά, άρα η $2\alpha$ είναι κι αυτή στο πρώτο τεταρτημόριο — λογικό, αφού $\alpha < 45°$ εδώ.

### Παράδειγμα 4: Δείξε ότι \$\sigma\upsilon\nu^4 x - \eta\mu^4 x = \sigma\upsilon\nu 2x\$

1. Το αριστερό μέλος είναι **διαφορά τετραγώνων**, με βάσεις $\sigma\upsilon\nu^2 x$ και $\eta\mu^2 x$:

   $\sigma\upsilon\nu^4 x - \eta\mu^4 x = (\sigma\upsilon\nu^2 x - \eta\mu^2 x)(\sigma\upsilon\nu^2 x + \eta\mu^2 x)$
2. Η **δεύτερη** παρένθεση είναι η βασική ταυτότητα: ισούται με $1$.
3. Μένει η πρώτη:

   $= \sigma\upsilon\nu^2 x - \eta\mu^2 x = \sigma\upsilon\nu 2x$ ✓
4. **Γιατί δούλεψε τόσο καθαρά.** Δεν εφαρμόσαμε τριγωνομετρικό τύπο στην αρχή — εφαρμόσαμε **αλγεβρική** ταυτότητα, και η τριγωνομετρία ήρθε μετά.

   Αυτή είναι συχνά η σωστή σειρά: πρώτα κοίτα αν η παράσταση έχει αλγεβρική δομή που αναγνωρίζεις.

## Ερωτήσεις

1. Ισχύει ότι $\eta\mu(\alpha + \beta) = \eta\mu\alpha + \eta\mu\beta$;
   - Όχι — αντιπαράδειγμα με $\alpha = \beta = 30°$
   - Ναι, το ημίτονο είναι γραμμικό
   - Ναι, αλλά μόνο για οξείες γωνίες
   - Ισχύει μόνο όταν $\alpha = \beta$
2. Ποιος είναι ο τύπος του $\sigma\upsilon\nu(\alpha + \beta)$;
   - $\sigma\upsilon\nu\alpha\,\sigma\upsilon\nu\beta - \eta\mu\alpha\,\eta\mu\beta$
   - $\sigma\upsilon\nu\alpha\,\sigma\upsilon\nu\beta + \eta\mu\alpha\,\eta\mu\beta$
   - $\eta\mu\alpha\,\sigma\upsilon\nu\beta + \sigma\upsilon\nu\alpha\,\eta\mu\beta$
   - $\sigma\upsilon\nu\alpha + \sigma\upsilon\nu\beta$
3. Πώς προκύπτει ο τύπος $\eta\mu 2\alpha = 2\,\eta\mu\alpha\,\sigma\upsilon\nu\alpha$;
   - Βάζοντας $\beta = \alpha$ στον τύπο του $\eta\mu(\alpha+\beta)$
   - Από τη βασική ταυτότητα
   - Είναι ανεξάρτητος τύπος που απομνημονεύεται
   - Από τον ορισμό της εφαπτομένης
4. Σε μια άσκηση εμφανίζεται το $1 + \sigma\upsilon\nu 2\alpha$. Ποια μορφή του $\sigma\upsilon\nu 2\alpha$ συμφέρει;
   - $2\,\sigma\upsilon\nu^2\alpha - 1$
   - $1 - 2\,\eta\mu^2\alpha$
   - $\sigma\upsilon\nu^2\alpha - \eta\mu^2\alpha$
   - Δεν έχει σημασία, όλες είναι ίσες
5. Πώς αποδεικνύεται σωστά μια ταυτότητα;
   - Δουλεύοντας στο ένα μέλος μέχρι να γίνει το άλλο
   - Μεταφέροντας όρους από μέλος σε μέλος
   - Επαληθεύοντας με μερικές τιμές
   - Σχεδιάζοντας τις δύο γραφικές παραστάσεις
6. Ποιος είναι ο τύπος του $\eta\mu(\alpha - \beta)$;
   - $\eta\mu\alpha\,\sigma\upsilon\nu\beta - \sigma\upsilon\nu\alpha\,\eta\mu\beta$
   - $\eta\mu\alpha\,\sigma\upsilon\nu\beta + \sigma\upsilon\nu\alpha\,\eta\mu\beta$
   - $\sigma\upsilon\nu\alpha\,\sigma\upsilon\nu\beta + \eta\mu\alpha\,\eta\mu\beta$
   - $\eta\mu\alpha - \eta\mu\beta$
7. Ποια από τις παρακάτω **δεν** είναι ισοδύναμη μορφή του $\sigma\upsilon\nu 2\alpha$;
   - $2\,\eta\mu\alpha\,\sigma\upsilon\nu\alpha$
   - $\sigma\upsilon\nu^2\alpha - \eta\mu^2\alpha$
   - $2\,\sigma\upsilon\nu^2\alpha - 1$
   - $1 - 2\,\eta\mu^2\alpha$
8. Ισχύει $\eta\mu\alpha = \frac{1}{2}$. Πόσο είναι το $\sigma\upsilon\nu 2\alpha$;
   - $\frac{1}{2}$
   - $\frac{3}{4}$
   - $1$
   - $0$

## Ασκήσεις

1. Ισχύει $\eta\mu\alpha = 0{,}6$ και $\sigma\upsilon\nu\alpha = 0{,}8$. Πόσο είναι το $\eta\mu 2\alpha$;
2. Ισχύει $\sigma\upsilon\nu\alpha = -0{,}8$ με $90° < \alpha < 180°$. Πόσο είναι το $\eta\mu 2\alpha$;
3. Υπολόγισε το $\eta\mu 75°$ σε ριζική μορφή.
4. Ισχύει $\sigma\upsilon\nu\alpha = -\frac{7}{25}$ με $180° < \alpha < 270°$. Πόσο είναι το $\eta\mu\frac{\alpha}{2}$ και πόσο το $\sigma\upsilon\nu\frac{\alpha}{2}$;
5. Τρία ίσα τετράγωνα πλευράς $1$ μπαίνουν το ένα δίπλα στο άλλο και σχηματίζουν ορθογώνιο $1 \times 3$. Από την κάτω αριστερή κορυφή $O$ φέρνεις δύο τμήματα: προς την πάνω δεξιά κορυφή του δεύτερου τετραγώνου και προς την πάνω δεξιά κορυφή του τρίτου. Σχηματίζουν με τη βάση γωνίες $\alpha$ και $\beta$.
   α) Πόσο είναι η $\varepsilon\varphi(\alpha + \beta)$;
   β) Πόση είναι η γωνία $\alpha + \beta$, και ποιο τμήμα του σχήματος σχηματίζει την ίδια γωνία με τη βάση;
6. Οι γωνίες $\frac{\pi}{7}$ και $\frac{\pi}{9}$ δεν έχουν γνωστούς τριγωνομετρικούς αριθμούς. Κάποια γινόμενα συνημιτόνων τους, όμως, υπολογίζονται ακριβώς.
   α) Δείξε ότι $8\,\eta\mu\theta\,\sigma\upsilon\nu\theta\,\sigma\upsilon\nu 2\theta\,\sigma\upsilon\nu 4\theta = \eta\mu 8\theta$ για κάθε $\theta$.
   β) Υπολόγισε το $\sigma\upsilon\nu\frac{\pi}{7} \cdot \sigma\upsilon\nu\frac{2\pi}{7} \cdot \sigma\upsilon\nu\frac{4\pi}{7}$.
   γ) Υπολόγισε το $\sigma\upsilon\nu\frac{\pi}{9} \cdot \sigma\upsilon\nu\frac{2\pi}{9} \cdot \sigma\upsilon\nu\frac{4\pi}{9}$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-b/math/trig-identities
